قاس-قاعىم ءساتتىڭ حاس شەبەرى

كۇنى بۇگىنگە دەيىن فوتوقارۋىن قولى­نان ءبىر ساتكە تاستامايتىن ءفوتوتىل­شىنىڭ نىسانىنا ىلىككەن مىڭنان استام سۋرەت رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا جاريالانىپ, وزەكتى تاقىرىپتارىمەن نازار اۋدارىپ كەلەدى. قازاقستان جۋرناليستيكاسى مەن فوتوونەرىنىڭ قايراتكەرى نۇرمانبەت قيزات ۇلى وسى جىلدار ىشىندە جەكە مۇراعاتىندا جيناقتالعان قۇن­دى دۇنيەلەرىنىڭ ءبىر پاراسىن تا­ۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا تارتۋ رە­تىندە «جان شۋاق» فوتوالبومىنا توپ­­تاستىرىپ, ۇلتتىق كىتاپحانادا تا­نىس­تىرىلىمىن وتكىزدى. بۇل جيناق اباي اتىن­داعى قازۇپۋ «ۇلاعات» باس­­پا­سىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

دالا دانىشپاندارى, ەگىستىك القا­بى, ادامداردىڭ جارقىن ىستەرى مەن كوركەم كەلبەتى, تابيعات عاجايىپتارى ءفوتو­تىلشىنىڭ نىسانىندا ەرەكشە وبرازدا ايشىقتالىپ, تۇلعالاردىڭ تاعى­لىمدى ىستەرى, بەسىكتەگى بوبەكتىڭ كۇلكىسى, قىراعى كۇزەتتەگى ساربازدار تاقىرىبى اۆتور فوتوشەجىرەسىنىڭ تاريحىن تارقاتا تۇسەدى.

جاۋىنگەر اقىن, جىرشى, كۇيشى ءسۇيىنباي بي تۋىپ-وسكەن ولكەدەن ءنار الىپ, ولەڭ ءسوزدىڭ ءدۇلد ۇلى, جىرشى جىراۋ, بۇگىندە مۇراسى تۇركى الەمىنە تاعىلىمدى جامبىل بابامىزدىڭ باتاسىن العان فوتوونەر شەبەرى نۇرمانبەت قيزات ۇلىنىڭ وزىنە عانا ءتان رۋحاني بولمىسى, اينالاسىنا ادالدىعى مەن قامقورلىعى جىلدار وتكەن سايىن كاسىپقويلىق دەڭگەيىن شىڭداپ قانا قويماي, زاماناۋي قوعامنىڭ تىنىسىن ءدوپ تانۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى. نۇر­مانبەت قيزات ۇلىنىڭ ەسىمى ۇلتتىق فوتو­ونەردىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان رىسقالي دۇيسەنعاليەۆ, بەكمۇحانبەت تىلەكمەتوۆ, قۋاندىق بوقاەۆ, نۇرعوجا جۇبانوۆ, جۇسىپبەك پايىزوۆ, پەتر رەدكو, قاي­رات مۇستافين, سيەز باسىبەكوۆ, ساي­لاۋ پەرنەباەۆ, دەندەر­باي ەگىزوۆ, الاشىباي ەسماعامبەتوۆ, بەرسىن­بەك سارسەنوۆ, راحىمباي حانالى, اسكەر يسا­قوۆ, زەينەل ۇيسىنباەۆ سىندى ماي­تال­مان­داردىڭ قاتارىن تولىقتىرىپ تۇر.

بۇگىندە 80 جاستىڭ سەڭگىرىنە شىق­قان ماماننىڭ كاسىپقويلىعىنا قاتىس­تى جۇرەكجاردى پىكىرلەر وسىلايشا تارقاتىلىپ, ەل تاريحىنان سىر شەر­تەتىن مۇراسىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ويلار ورتادا توعىستى. جيىندى قازاق­ستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق جامبىل قورىنىڭ ديرەكتورى ماناربەك ءىزباسار جۇرگىزىپ, ارىپتەستەرى وتكەن كۇندەردەن ەستەلىكتەر ارنادى.

اقىن-دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى نۇرلان ورازالين جارتى عاسىردان استام تانىستىق جىلداردى ەسكە الا وتىرىپ, ء«ومىردىڭ وزىندەي بوياۋى قانىق, ايتارى انىق ءارى شىنشىل, ءارى كوركەم فوتوتۋىندىلارىڭىز ەكى عاسىر توعىسىنداعى قازاق ءومىرى مەن بۇگىنگى قوعامنىڭ اقيقاتىن بەدەرلەيتىن رۋحاني قازىنامىزعا اينالىپ وتىر. ءسىزدىڭ زامانا تىنىسىن تانىتار اۋىل, قالا تىرشىلىگى مەن سالقار ساحارانىڭ الۋان سۇلۋ كورىنىستەرىن قاز-قالپىندا ەلەس­تەتەر سىرلى, نۇرلى سۋرەتتەرىڭىزدى تولقىماي كورۋ مۇمكىن ەمەس. ءسۇيىنباي مەن جامبىلداي تۇلعالار جارالعان تو­پىراق ءسىزدىڭ بويىڭىزدا كىشىلىك پەن كىسى­لىكتىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن تارتۋ ەتكەن. مەن ءسىزدى تانىعالى جارتى عاسىردان اسىپ بارادى. ەل مەن جەر وزگەردى, ادام وزگەردى. قوعام وزگەردى. بىراق ءسىز وزگەر­گەن جوقسىز. تۋرا ءسوز, تاباندى مىنەزبەن تۋرا تارتىپ كەلەسىز», دەگەن جولدارمەن ورىلگەن قۇتتىقتاۋىن جولداپتى.

ەڭبەك جولىن الماتى وبلىسى, جام­بىل اۋداندىق «ەكپىندى ەڭبەك» گازە­تىندە ءفوتوتىلشى بولىپ باستاعان نۇر­مانبەت قيزات ۇلى الماتى وبلىس­تىق «جەتىسۋ», رەسپۋبليكالىق «زاڭ گازەتى» باسىلىمدارىندا ەڭبەك ەتتى. قوعام­نىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تۋىندى­لارىنا ارقاۋ ەتە ءجۇرىپ, ماڭىزدى وقيعالاردان سىر شەرتەتىن فوتورەپورتاجدارى, فوتو­وچەرك­تەرى, پورترەتتىك تۋىندىلارى رەس­پۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنەن ورىن الدى.

كاسىبيلىگىمەن, گازەت تالابىن مۇل­تىكسىز ورىندايتىن ىسكەرلىگى حاقىندا ەلىمىزدىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, پۋبليتسيست مارات توقاشباەۆ «نۇرەكەڭنىڭ فوتواپپاراتى وقتاۋلى مىلتىق ءتارىزدى كەز كەلگەن ساتتە تۇسىرۋگە دايىن تۇرادى. سۋرەتتىڭ كومپوزيتسيالىق شەشىمىنە ايرىقشا ءمان بەرەتىن مامان» دەپ اتاپ وتسە, ءال- فارابي اتىنداعى قازۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى اسىلحان ءابدىرايىم «فوتوونەر» قوعامدىق بىر­لەستىگىندەگى بىرلەسكەن جوبالار, ەلىمىز وڭىرلەرىنە جاسالعان ەكسپەديتسيا­لار, شەبەرلىك ساعاتتارى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. بۇگىندە وقۋ-ادىستەمەلىك بازاسى جۇتاڭ سالادا نۇرمانبەت قيزات ۇلى سىندى ما­مانداردىڭ تاجىريبەسى جاستارعا تاعىلىمدى ءبىلىم بەرۋدە اسا ماڭىزدى. پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرىكجان المۇحامبەتوۆ ءفوتوتىلشى نۇرمانبەت قيزات ۇلىنىڭ ويلارى انىق, ويى قانىق سۋرەتتەرىنە ءتانتىمىن دەي كەلىپ, سايىپقىران تەحنيكانىڭ ءتىلىن تاۋىپ, سۋرەتتەرگە جان بەرە بىلەتىن ءسوزى ءماندى, جاقسى قاسيەتكە يە ىزگى ىستەرىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ال سۋرەتشىنىڭ ىسكەرلىگى حاقىندا الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنىڭ ءماسليحات حاتشىسى سايات جۇرىن وي قوزعاپ, وسى جىلداردا جيناعان مول مۇراسىنىڭ جاستارعا رۋحاني ازىق بولاتىنىن جەتكىزدى.

جانى جايساڭ, ازىلگە بەيىم, ءوز ىسىنە مىعىم ماماننىڭ تاجىريبەسى تۋرالى تەبىرەنىستى ويلاردى ءارى قاراي كەلەس­حان تەمىربەك ۇلى, دوقتىرحان تۇرلىبەك, تالعات ايتب­اەۆ, تولىمبەك الىم­بەك ۇلى, بولات شا­راحىمباي, ەر­مەك اباقوۆ, ومىربەك نوعايباەۆ, الماس قابدىكارىموۆ, تالعات ءسۇيىنباي سىندى جازۋشى, جۋرناليس­تەر, قوعام قايرات­كەرلەرى تارقاتتى. سونىمەن بىرگە وسى فوتوالبومدا پرەمەر-ءمينيس­تردىڭ جەكە فوتوگرافى شۇكىر شاحاي فوتوونەر مايتالماندارى قا­تارىندا قيزاتوۆ مەكتەبىنىڭ ەرەكشە­لىكتەرى تۋرالى ايتا كەلىپ, ۇلتتىق فوتوجۋرناليستيكانىڭ دامۋ جىلدارىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ وي تۇيەدى.

«جان شۋاق» فوتوالبومىندا جاي عانا سۋرەتتەر ەمەس, جانىما شۋاق بە­رەتىن سۋرەتتەر توپتاستىرىلىپ وتىر», دەيدى نۇرمانبەت قيزات ۇلى. ەڭ العاشقى سۋرەتتەرى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا جاريالانعان كەزدەردى ەسكە الا وتىرىپ, «قىز بالانى, انانى, اجەلەرىمىزدى ارداقتاپ وسكەن حالىقپىز. سوندىقتان دا ايەل وبرازى مەنىڭ شىعارماشىلىعىمنىڭ ءبىر پاراسىنا اينالدى. ءفوتوتىلشى ءۇشىن سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ءساتى بىرنەشە ماماندىقتىڭ جيىن­تىعىن تالاپ ەتەدى. شىعارما كوركەم بولۋى ءۇشىن ءفوتوتىلشى رەجيسسەر, وپەراتور, دراماتۋرگ, زەرتتەۋشى, سىنشى بولا ءبىلۋى كەرەك. جانىڭدى سالىپ, تولعانۋ – باس­تى تالاپ. سوندا عانا ناتيجەلى, جاندى سۋرەت شىعادى. كەزدەسكەن دۇنيەنى كوشىرە بەرۋ – كوركەمدىك ەمەس», دەگەن پىكىرىمەن ءبولىستى. ءارى قاراي سۋرەت تاقىرىبىنىڭ قاتاڭ ىرىكتەۋدەن, سۇ­رىپتاۋدان ءوتۋى, گازەت-جۋرنالداردا سۋ­رەتتى ايدارلاردىڭ وتكىرلىگى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالعان نۇرمانبەت قيزات ۇلىنىڭ تاريحقا تۇنعان فوتوگالەرەياسى, جەكە ءارحيۆى ەل تاريحىنان سىر شەرتىپ قانا قويماي, ەرتەڭگى كۇنگە وي سالار اۋقىمدى تاقىرىپتارمەن تولىعا بەرەتىنى انىق.

الماتى