مارقاكول: ادام از, بالىق كوپ

تىكۇشاق تەرەزەسىنەن تومەنگە كوز تاستاپ وتىرعان ينسپەكتورلار قورىق اۋماعىندا عانا ەمەس, جالپى تابيعاتتا زاڭنىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قاداعالايدى. ۇشپاس بۇرىن ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى دىلدابەك ورازباەۆ شىعىستىڭ ءىنجۋ-مارجانىنداي شىرايلى تابيعاتتى شىنداپ قورعاماسا, تونەتىن قاۋىپتىڭ بار ەكەندىگىن ءسوز ەتكەن. وسىعان دەيىن اڭ اتۋ, وتتى وشىرمەي كەتۋ, ورماندى وتاۋ سىندى قاستاندىقتار از جاسالعان جوق. سوندىقتان دا ورمان­شىلارعا ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىك زور.

تومەندە سىزىلىپ اققان ەرتىستىڭ ءور جاعى بۇقتىرما سۋ قويماسى بولىپ تولقيدى. جازداي قاراقۇرىم حالىق­تان ارىلمايتىن جاعاجايلارىندا قى­بىر ەتكەن قيمىل جوق. قاڭتارىلعان قايىق­تار عانا قاراۋىتادى. كوگەرگەن كول بەتىندە بىزگە بەلگىسىز شاعىن ارال كو­رىندى. كەزىندە بۇل داعى ءبىر تاۋدىڭ ۇشار باسى بولدى عوي. 1950 جىلدارى ەر­تىسكە گەس سالىنعاندا نارىن مەن قالبا جوتالارىنىڭ اراسىنداعى ويپات, بەل-بەلەستەر سۋ استىنا كەتكەن. قانشاما ەلدى مەكەن كول تۇبىندە قالدى؟! جاڭاعى ارال سونىڭ ءبىر بەلگىسى.

ەندى بىردە قۇس قاناتىنداعى بيىكتە ۇشىپ كەلە جاتقان تىكۇشاقتىڭ باۋىرى جەر سىزعانداي كورىندى. نارىن جوتالارىنا جەتكەنىمىز عوي. ساپارىمىزعا باس­شىلىق جاساپ جۇرگەن كوماندير ەسىكتىڭ ماڭدايشاسىنداعى التيمەتردى نۇسقادى. 2500 مەتردى كورسەتىپ تۇر.

تاۋ باسىنا قار ەرتە تۇسكەن. ءار-ءار جەردەن تاعىلاردىڭ ويقاستاعان ىزدەرى كورىنەدى. اڭداردىڭ ميگراتسيا جاسايتىن ۋاقىتى. قالىڭ جىنىستان جورتىپ, بۇعى-مارالدار دا شىعىپ قالۋى مۇمكىن. كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ ورتالىعى ۇلكەن نارىن اۋىلىنىڭ تۇسىنا تاياعاندا, سولتۇستىك شىعىستان اق كۇمىستەي مۇزتاۋ جارقىرادى. بيىكتىگى 4 509 مەتر شوقى اۋداننىڭ قاي بۇرىشىنان بولسىن, مەن­مۇندالاپ تۇرۋى ءتيىس تە. التايدىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى. بەس مينۋت وتەر-وتپەستەن قارسى الدىمىزدان بۇركىت شىڭى موينىن سوزدى. وزگەدەن ەرەكشە, ايبارلى. ۇشار باسىنا شىعامىز دەپ جۇرگەن ءبىزدىڭ جۇرەكتىڭ تۇگى بار ەكەن. جالاما جىلتىر شىڭدارى مىسىڭدى باسادى. ءتىپ-تىك. بيىكتىگى جاعى­نان سالىستىرساق, مۇز­تاۋدان كەيىنگى شىڭ وسى.

قاراعايلى بەلدەن اسا بەرە مولدىرەپ مارقاكول جاتتى. اڭسارىمىز بيىك شىڭ­عا اۋىپ تۇراتىنى نەسى وسى؟! كولدىڭ وڭ­تۇستىگىنەن قۇزعىندى تاۋىن ىزدەدىم. جازۋشى اسقار التايدىڭ «الپينيست» اڭگىمەسىنە ارقاۋ بولعان شىڭ شە... مولشەرى وسى بولسا كەرەك دەپ, بيىكتەۋ ءبىر شىڭدى سۋرەتكە ءتۇسىردىم.

تىكۇشاق كول بەتىن اينالا ۇشىپ كە­لىپ, شۇمەكتىڭ تۇسىنا قوندى. شۇمەك دەپ وتىرعانىمىز, كولدەن سىزدىقتاي شى­عىپ جاتقان جالعىز بۇلاقتىڭ كوزى – قال­جىر وزەنىنىڭ باستاۋى. مارقاكولگە 57 بۇلاق قۇيىپ, ءبىر عانا بۇلاقتىڭ اعىپ شىعۋى تابيعاتتىڭ تىلسىمى شىعار. قو­رىقشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كولدىڭ ەر­نەۋىنەن سۋدىڭ اسىپ كەتپەۋىن شۇمەكتىڭ اس­تىنداعى جالپاق تاس رەتتەپ تۇرادى ەكەن.

– ەشقانداي وقىس وقيعا تىركەلگەن جوق, – دەپ مارقاكول قورىعىنىڭ باستىعى تيمۋر قالىمجان ۇلى وبلىستان كەلگەن ينسپەكتسيا باسشىسىنا ەسەپ بەردى.

راس, بيىل جاڭبىر از تۇسكەنىمەن, مارقاكول وڭىرىندە ءورت جاعدايى تىر­كەلگەن جوق. ۇساق-تۇيەك زاڭ بۇزۋ بولعانى بولماسا, توننالاپ بالىق اۋلاپ جۇرگەن برا­كونەرلەر جوق. 2019 جىلى عوي, ۋىل­دىرىعى ءۇشىن توننا-توننا مايقان اۋلاپ, تۇكپىردەگى جاعداي پرەزيدەنتكە دەيىن جەتكەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي دەرەۋ ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, قاسكويلەردىڭ جولى كەسىلگەن.

– سوڭعى جىلدارى مارقاكول وڭىرىندە باقىلاۋدى كۇشەيتتىك. قورىقتا تابيعاتقا جاناشىر وسى ءوڭىردىڭ ازاماتتارى قىزمەت ەتەدى. ارينە, تابيعاتتىڭ بەرەر سىيىن جەرگىلىكتى ەل پايدالانۋى كەرەك. بىراق مولشەرىمەن عانا, – دەيدى ينسپەكتسيا باسشىسى دىلدابەك ورازباەۆ.

مولشەرىمەن دەگەندەي, مايقان با­لىعىن كول جاعاسىنداعى تۇرعىندارعا اۋلاۋ­عا رۇقسات. بيلەتىن الىپ, زاڭ ايا­سىندا كۇنىنە 5 كگ دەيىن اۋلاسا, ەش­كىم­­نىڭ شارۋاسى جوق. ال سىرت­تان كەل­­گەن قوناقتار, ساياحاتشىلار قار­ماق الىپ, كول جاعالاي المايدى. ينس­­پەك­تورلار اۋىلدىڭ قوناعى دەپ سىي­لاعانىمەن, تالاپ بار, زاڭ قاتال. ەسە­سىنە, مىنە, كول بايلىعى كوبەيدى. بيىل كوكتەمگى ۋىلدىرىق شاشۋ ماۋسىمىندا بۇلاقتارعا دەيىن ورلەپ كەتىپتى.

– مايقان بالىعىنا يحتيولوگ ماماندار دا زەرتتەۋ جۇرگىزدى. كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. بالىقتىڭ ءبىر عانا جاۋى – سۋقۇزعىن بولىپ تۇر. ال­داعى ۋاقىتتا رەتتەۋگە رۇقسات بەرىلدى. بىراق قالاي ەكەنى ناقتىلانعان جوق. اي­تايىن, كول ماڭىنان 2,5 مىڭ سۋقۇزعىن سا­نادىق. قارا قاز دا بار. ونىڭ ءبارى بالىققا قاۋىپ توندىرمەي قويمايدى, – دەيدى مارقاكول قورىعىنىڭ باسشىسى تيمۋر قالىمجان ۇلى.

اڭ-قۇسى شۋلاعان, بالىعى تۋلاعان قورىق اۋماعى 102 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتىر. التايدىڭ كوزىندەي مولدىرەگەن مارقاكولدىڭ ۇزىندىعى 42, جالپاقتىعى 19 شاقىرىم. تەرەڭدىگى 27 مەترگە دەيىن بارادى. جاعاسىندا ۇرانحاي اۋىلىنان باسقا ماتاباي, قاراعايلىبۇلاق اۋىلدارى قونىس تەپكەن. ءيا, قاراعايلى مەن ماتابايدىڭ اۋىل دەگەن اتى عانا. ەكى-اق تۇتىننەن قالعان. ونىڭ ءبىرى قورىق قىزمەتكەرى – نيكولاي كراسنوپەەۆ. اسكەردەن كەلە سالا تابيعاتتى قورعاۋعا كىرىسكەن قورىقشىنىڭ ەڭبەك ءوتىلى قىرىق جىلدان اسىپتى. ماتابايدان تابان اۋدارماق ەمەس.

ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ءدال وسىنداي رەيدتىك ساپارمەن ءجۇرىپ, قارا­عاي­لى­بۇلاققا بۇرىلعانبىز. قاڭىراعان اۋىل. بورەنەدەن قيىپ سالىنعان ۇيلەردىڭ ءبارى بوس. ماڭايىن ادام بويى ءشوپ باسىپ كەت­كەن. ءبىر تەرەزەسىنەن ىشكە ءۇڭىلىپ ەدىم, ءۇي­دىڭ ءىشى الا-كولەڭكە. ورتادا ورمەكشىنىڭ تورى شىرمالعان كەروسين شام تۇر. مۇن­دا ۇيالى بايلانىستى قويىپ, ەلەكتر جەلىسى جوق. تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كاسىبى – مال. جايىلىم دا, شابىندىق تا جەتكىلىكتى مۇندا. ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. يەن جاتىر. اۋىلدىڭ ءوزى يەسىز. بەرتىنگە دەيىن ون بەس شاقتى شاڭىراق وتىرسا, بۇگىندە ەكى-اق وتباسى قالعان.

التايدىڭ ءتىستى شىڭدارىن ارالاپ, كاتونقاراعايعا قاراي ۇشتىق. مارقا­كولدىڭ تورىندە ۇرانحاي, توسقايىڭ, شا­ناعاتى اۋىلدارى بولماعاندا, تۇمسا تا­بيعات جەتىم قالاتىنداي ەدى. شەكا­را­نىڭ شەگەسىندەي بولىپ وتىرعان اۋىل­دارعا اينالىپ تاعى ءبىر سوعارمىز.