عالىم – عىلىممەن اينالىساتىن, جاڭالىق ويلاپ تاباتىن, اقىل-ويى ايقىن, ەرىك-جىگەرى, تىلەك-ماقساتى اقيقات پەن ادىلدىك جولىندا بولاتىن ىزدەنىمپاز, جاراتىلىسىنان بىلىمگە قۇمار جان. مۇنداي قاسيەت يەسى ۇنەمى وقۋ مەن ىزدەنۋ, تالپىنۋ مەن تانۋ, تاجىريبە جيناۋ ارقىلى ءومىردىڭ سان قىرلى مەكتەبىنەن وتە وتىرىپ, عىلىم بيىگىن باعىندىرا الادى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ورازالى ساتىمبەك ۇلى بالابەكوۆ ءوز سالاسىنىڭ ناعىز عالىمى ەدى. ۇستازىمىزدىڭ ۇشقىر ويى مەن اسقان اقىلىنىڭ, وتكىر سەزىم, قۋات-قايراتىنىڭ, قايتپاس قايسار باتىلدىعىنىڭ ارقاسىندا حيميا تەحنولوگياسى مەن ەكولوگيا عىلىمىندا بالابەكوۆ مەكتەبى قالىپتاستى.
ەل ىرگەسىنە جاۋ كىرىپ, تىنىش تا بەيبىت ءومىرىمىز ۇرلانعان 1941 جىلدىڭ كۇزىندە, قاسيەتتى ورازا ايىندا دۇنيەگە كەلگەن بالانىڭ بولاشاقتا ۇلكەن عالىم بولارىن ەشكىم دە بولجامادى. ابىلايحاننىڭ كورنەكتى سەرىگى, اتى اڭىزعا اينالعان مامبەت قۇنداس ۇلىنىڭ ۇرپاعى – بايزاق باتىر اۋدانىندا, قاراپايىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن سول بالا ەلىمىزگە عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە اتى شىققان بەلگىلى عالىم, اكادەميك ورازالى بالابەكوۆ بولاتىن. ۇستاز, عالىمنىڭ كوزى ءتىرى بولسا, بيىل 80 جاسقا تولار ەدى.
عالىمنىڭ تۋعان جەرى – قاسيەت قونعان تاريحي مەكەن. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى-ءى عاسىرلارداعى قورعاندار توبى, ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى جەتىتوبە, امانتوبە وبالار قورىمى مەن ءVى-ءحىى عاسىرلارداعى اقتوبە قامالىنىڭ قيراندىسى, قوستوبە, شوكەتوبە قالاشىقتارى, زاۋىربەكتوبە, بەكىنىستى, اقتوبە, ايمانتوبە, قىزىلقاينارتوبە, شولتوبە, قوڭىرتوبە, قۇرمانبايتوبە قونىستارى, شولتوبە بەكىنىسى, اقتوبە مازارى, جايلاۋتوبە, قوڭىربايتوبە قالالارى ورنالاسقان بايزاق اۋدانى وتكەن كۇندەردەن سىر شەرتەدى. وسىنداي جەردە تۋىپوسكەن ۇستازىمىز ورازالى ساتىمبەك ۇلىنىڭ تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان ادامي قاسيەت ەدى. ونىڭ مەيىرىم تۇنعان قوڭىر كوزى, جىلى ءجۇزى, شاعىن بويىنان اسىپ توگىلەر اسقان قامقور پەيىلى ونى وزگەلەردەن بيىكتەتىپ, ايرىقشالاندىراتىن. ول بارلىعىن تەرەڭ تۇسىنەتىن جانە ءىستىڭ جاي-جاعدايىنا سايكەس تەز شەشىم قابىلداي بىلەتىن اسا زەرەك ادام ەدى.
عالىم ءوزىنىڭ ومىرباياندىق ەڭبەگىندە عۇمىرىنا قاتىستى جاعدايلاردىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداعان. بولاشاق عالىمنىڭ اكەسى ساتىمبەك سوعىستىڭ ەكىنشى جىلىندا قايتىس بولدى. تاتىبەك قاريا مەن قالامپىر اجە بالا ورازالىعا ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن سالت-ءداستۇر نەگىزىندە تاربيە بەردى. سوعىسقا ءبىر اياعىن قالدىرىپ قايتقان ەتىكشى تاتىبەك قاريا نەمەرەسىنە سوزىمەن دە, ىسىمەن دە ۇلگى بولا بىلگەن ەلگە ابىرويلى اقساقال بولدى. سوعىستا قازا تاپقان ۇلىنىڭ قايعىسى قاجىتسا دا, «نەمەرەلەرىمنىڭ رۋحى جىعىلماسىن» دەپ ەڭسەسىن تىك ۇستاعان قايسار انا قالامپىردىڭ قامقورلىعى مەن ءور مىنەزىن كورىپ وسكەن ۇل دا رۋحتى بولىپ ەرجەتتى. ساتىمبەك ۇلىنان قالعان جالعىز تۇياققا كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي قاراعان قوس قاريا نەمەرەسىنە تارشىلىقتىڭ نە ەكەنىن سەزدىرتپەۋگە تىرىستى. بار-جوعى 19 جاسىندا جەسىر قالىپ, تاعدىر تاۋقىمەتىن ءبىر كىسىدەي تارتقان تۋعان اناسى التىنكۇل دە بۇل سىناققا مويىمادى.
جوعارىدا اتالعان كىتاپتا ءوزىن تاربيەلەگەن باستى ادام رەتىندە ورازالى اعا ناعاشى اجەسىن اتايدى. ون ءبىر قۇرساق كوتەرىپ, سودان امان قالعان جالعىز قىزدىڭ اكەسىز قالعان ۇلىن ارقالاپ ءجۇرىپ وسىرگەن قاديشا انانىڭ ەڭبەگى ەرەن. تىرلىگى تاپ-تۇيناقتاي, وشاق باسى مۇنتازداي تازا قاديشا انا شاڭىراعىندا كۇلاش بايسەيىتوۆا, قانىبەك بايسەيىتوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, روزا باعلانوۆا سىندى تاعى دا باسقا ونەر جۇلدىزدارى مەن مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى قوناق بولىپ, ءدام تاتىپ, قونا جاتىپ كەتكەن كورىنەدى. سولاردىڭ شاي-سۋىن دايىنداپ بەرىپ جۇرگەن ورازالى اعا بالا كەزىندە ەستىگەن اڭگىمەلەرىن كۇنى كەشە بولعانداي ايتىپ وتىراتىن. بۇل ونىڭ جادىنىڭ مىقتىلىعىنان بولسا كەرەك.
ورازالى ساتىمبەك ۇلى تەرەڭ وي يەسى ەدى. بالالىق شاعىنان باستاپ باسىنان وتكەن وقيعالاردى, ءومىر جولىندا كەزدەسىپ, سۇحباتتاسقان جانداردىڭ اڭگىمەلەرىن, ولاردىڭ اتى-ءجونى مەن مەكەنجاي, بولعان ۋاقىتىنا دەيىن ءبارىن ايدان انىق ەتىپ ايتىپ وتىراتىن اسقان اڭگىمەشىل ادام بولدى. وسى قاسيەتى ونى عىلىمعا الىپ كەلگەندەي. كەزىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحي مەكەنى بولعان عالىمنىڭ تۋعان جەرى حح عاسىردىڭ باسىندا كوپ ۇلتتى, اتى دا, زاتى دا وزگەرگەن اۋىلعا اينالدى. قازاق سىنىبىندا وقىعانىمەن, ورىس تىلىنە جەتىك بولىپ, مەكتەپتى مەدالمەن ۇزدىك تامامداعان ورازالى اعا ءۇشىن 1958 جىل اسا اۋىر جىل بولدى. اناسىنا جالا جابىلىپ, سوت ءىسى ەكى جىلعا سوزىلدى, وگەي اكەسى دە جۇمىسسىز قالدى. بۇل جاعداي ونىڭ الماتىدا جوعارى ءبىلىم الۋ دەگەن ارمانىنان باس تارتۋىنا الىپ كەلدى.
مەداليست بالاسىنىڭ اركىمنىڭ ەسىگىندە كىرپىش قۇيىپ جۇرگەنىنە جۇرەگى اۋىرعان قاديشا اپا جامبىل قالاسىندا شىمكەنتتە اشىلعان ينستيتۋتقا قۇجاتتار قابىلداپ جاتقانىن ەستىپ, نەمەرەسىن اتپەن الىپ بارعان ەكەن. ءبىر ورىنعا جەتى ۇمىتكەردەن كەلگەن ۇلكەن كونكۋرستان ءوتىپ, قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا وقۋعا قابىلدانعان ورازالى اعا ۇزدىك ستۋدەنت بولدى. ءۇشىنشى كۋرس بىتىرگەن جىلى و.بالابەكوۆتى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى ق.ءبىلالوۆ ماسكەۋ حيميالىق ماشينا جاساۋ ينستيتۋتىنا وقۋعا جىبەرەدى. وسى ءسات ونىڭ بولاشاعىن انىقتادى.
ماماندىق ستۋدەنتتەرى وقيتىن وقۋلىقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورلارى – عىلىم دوكتورلارى مەن مايتالمان شەبەرلەردەن ءبىلىم العان ورازالى اعا ءار كەز ەمتيحان سەسسياسىن اۆتوماتتى تۇردە تاپسىرىپ, ماسكەۋدە سەرۋەندەپ جۇرەدى ەكەن. وقۋ ىسىنە شىعارماشىلىق تۇرعىدان قاراپ, العىر ستۋدەنت اتانعان ول مەملەكەتتىك ەمتيحان الدىندا قاتتى سىرقاتتانىپ قالادى. ماسكەۋدەگى ۇستازدارى ويى ۇشقىر, ۇزدىك شاكىرتىنىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىپ, جەلتوقسان ايىندا مەملەكەتتىك ەمتيحاندى ارنايى ورازالى ساتىمبەك ۇلى ءۇشىن قايتا شاقىرتادى. ديپلومدىق جوباسىن «بەسكە» قورعاپ, باستاپقىدا وقۋعا قابىلدانعان 42 ستۋدەنتتەن سوڭىنا دەيىن جەتكەن 14 تۇلەكتىڭ ءبىرى بولىپ, ينستيتۋتتى ۇزدىك اياقتاپ, «حيميا ءوندىرىسىنىڭ ماشينا مەن اپپاراتتارى» ماماندىعى بويىنشا «ينجەنەر-مەحانيك» ديپلومىن كونسترۋكتور دارەجەسىندە الىپ شىعادى. ماسكەۋدە وقىعان ۋاقىت ورازالى ساتىمبەك ۇلى ءۇشىن رۋحاني جانە ينتەللەكتۋالدى تۇرعىدا ءوسۋ كەزەڭى بولدى.
ينستيتۋتتى بىتىرگەن 1964 جىلى سول كەزدەگى شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ «گيدراۆليكا» كافەدراسىنا اسسيستەنت قىزمەتىنە قابىلدانادى. س.سۇلەيمەنوۆ, ز.مولداحمەتوۆ, ش.مولدابەكوۆ, م.ناۋرىزباەۆ, ت.قالمەنوۆ سىندى مىقتى رەكتورلار باسقارعان جىلدارى قازحتي رەسپۋبليكاداعى ەڭ ءىرى ءبىلىم-عىلىم ورداسىنا اينالدى. مۇنداعى ورازالى اعانىڭ دا ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ينستيتۋت قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاساقتاۋعا قاتىستى ساپارعا رەكتورلارمەن بىرگە ماسكەۋگە بارعان كەزىندە ءتيىستى مەكەمەلەرگە كىرىپ, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارعا قول جەتكىزۋدە تاباندىلىق تانىتقانىن ارىپتەستەرى اڭىز ەتىپ ايتىپ وتىراتىن. سول كەزەڭدە ۋنيۆەرسيتەت بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى وزىق تاجىريبەلى ماماندارمەن تولىققان, زەرتحانالارى مەن ءدارىسحانالارى مىقتى جابدىقتالعان وقۋ ورنى اتاندى. ونىڭ دالەلى – قازحتي الەمدەگى 10 حيميا-تەحنولوگيالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىندا بولۋى ەدى.
1966 جىلى سول كەزدەگى لەنسوۆەت اتىنداعى لەنينگراد تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا قابىلدانعان ورازالى ساتىمبەك ۇلى ءۇشىن وقۋ دا, عىلىمي جۇمىس تا تابىستى باستالادى. تىك كونتاكتى تورلى ساپتى اپپاراتتاردى جاسايتىن پەرسپەكتيۆتى عىلىمي باعىتتىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ تابىلاتىن اسپيرانتۋراداعى عىلىمي جۇمىسىن زەرتتەي باستاعاننان جاس عالىم بۇل قوندىرعىلاردىڭ جاسالۋى دا, قۇراستىرىلۋى دا كۇردەلى ەكەنىنە كوز جەتكىزە باستايدى. ۇستازدارىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان قاشاندا العا قويعا ماقساتىنا جەتۋدە ەشنارسەدەن تايىنبايتىن ورازالى اعا تاقىرىبىن وزگەرتەدى. ماسكەۋدە العان ءبىلىمىن قولدانا وتىرىپ, مۇلدەم جاڭا تاقىرىپتى يگەرەدى. ۇستازدارىنىڭ ءوزى جاس عالىمنىڭ تاباندىلىعى مەن بىربەتكەيلىگىنە تاڭدانىسپەن قاراي باستايدى.
1970 جىلى قازان ايىندا «حيميا ءوندىرىسىنىڭ ماشينا جانە جابدىقتارى» ماماندىعى بويىنشا «ىلىنگەن جۇمىر ناسادكالى اپپاراتتاردىڭ گيدروديناميكاسى جانە ۇستاۋ پروتسەستەرىن زەرتتەۋ» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىعادى. قايسارلىق پەن تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا عالىم ءوز ماقساتىنا تولىق جەتەدى. ول جولدا ورازالى اعا تالاي تاۋەكەلگە بارىپ, باسىن بايگەگە تىگەدى. ەڭبەگى مەن بارلىق تاۋەكەلى ناتيجەلى بولىپ, عىلىمي ورتا و.بالابەكوۆتىڭ عالىمدىعىن مويىندايدى. عىلىممەن نەعۇرلىم كوپ تانىسقان سايىن, ونى سوعۇرلىم جاقسى كورە تۇسكەن ورازالى اعا بۇدان كەيىن قاناتىن كەڭگە جايا باستايدى.
كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعاپ, ەلگە ورالعان سوڭ قازحتي-عا اعا وقىتۋشى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. وتىز ەكى جىلدىق ءومىرى, پەداگوگيكالىق, عىلىمي قىزمەتى تىعىز بايلانىسقان «حيميالىق ءوندىرىس اپپاراتتارى جانە ماشينالارى» كافەدراسىنان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قول ۇزبەدى. ۇنەمى بايلانىستا بولىپ, شاكىرتتەرىنەن اقىل-كەڭەسىن ايامادى.
ءوزى قىزمەت ەتەتىن كافەدرا 1974 جىلى ەكىگە ءبولىنىپ, سونىڭ ءبىرىن باسقارۋ و.بالابەكوۆكە جۇكتەلەدى. اتاۋى ەسكىشە بولعانىمەن جاڭا ۇجىمدى باسقارۋ, وقۋ جوسپارىن, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇجاتتاردى جانە باعدارلامالاردى قايتا دايارلاۋ, جاڭا زەرتحانالار مەن ءدارىسحانالاردى جابدىقتاۋ كافەدرا مەڭگەرۋشىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ەدى. وتە قىسقا مەرزىمدە كسرو-دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقۋ ساباقتارى مەن زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە ارنالعان ەڭ جاقسى جابدىقتالعان تاجىريبە الاڭىن قۇرۋى – ورازالى ساتىمبەك ۇلىنىڭ مىقتى عالىم عانا ەمەس, وقۋ-ادىستەمەلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى باسشى ەكەنىن كورسەتەدى. ول ءوزىنىڭ تاجىريبەسىن ارتىعىمەن قولداندى دەسە دە بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە عالىم باسقارعان تۇستا كافەدرا كسرو-داعى ۇلگىلى ۇجىمعا اينالدى. ۇستازىمىز وقىتۋ پروتسەسىندە قالاي بولسا سولاي وقىتپاي, عىلىم, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ساقتالۋ كەرەك دەگەندى ۇستاناتىن. و.بالابەكوۆ قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا كسرو حيميا ءوندىرىسىنىڭ مينيسترلىگى قاراۋىنداعى فوسفور جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ ونەركاسىپتىك قالدىقتارىن تازالاۋ جانە پايدالانۋدىڭ سالالىق عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىن ۇيىمداستىرىپ, عىلىمي جەتەكشىلىك ەتتى. ءتىپتى شالعايدان كەلگەن ارىپتەستەرى كافەدرا زەرتحانالارىن ارالاعاندا تاڭدانىستارىن جاسىرا الماي «زاۋىت تۇرعىزىپسىڭدار» دەپ تاڭداي قاعا تامسانعان.
رەكتور س.سۇلەيمەنوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ورازالى اعا ءوزىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىن قايتا قولعا الادى. 1976 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەن «گازداردى سۇيىقتارمەن وڭدەيتىن قارقىندى كوللونالى اپپاراتتار» اتتى العاشقى عىلىمي مونوگرافياسى جارىق كورەدى. كەلەسى جىلى «حيمتەحنيكا» اتالىپ كەتكەن «قازىرگى تاڭداعى عىلىمي ءوندىرىستىڭ ماشينالارى جانە اپپاراتتارى» تاقىرىبىنداعى ءبىرىنشى بۇكىلوداقتىق عىلىمي-تەحنيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ, جوعارى دەڭگەيدە وتكىزەدى. 1980, 1988 جىلدارى بۇل كونفەرەنتسيا جانە ۇيىمداستىرىلادى. 1977-1991 جىلدارى «حيميا جانە تاماق ونەركاسىپتەرىنىڭ ماشينالارى جانە اپپاراتتارى» ماماندىعى بويىنشا كسرو جوعارى جانە ارنايى ورتا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك كوميسسيا مۇشەسى بولىپ سايلانادى. 1979 جىلى كەۋەكتى رەزينالى ساپتاماعا تەحنيكالىق شارتتار دايىندالىپ, ونى ونەركاسىپتىك يگەرۋ باستالادى. ورازالى اعا عىلىمي ىزدەنىسىن توقتاتپايدى. عالىم قۇرىلعىلار مەن پروتسەستەردىڭ حيميالىق تەحنولوگياسىمەن جانە ونەركاسىپتىك ەكولوگيامەن بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ باسقا جولىن تاڭدايدى. بۇل شەشىمگە كەلۋىنە ءوزى ۇيىمداستىرىپ وتكىزگەن عىلىمي-تەحنيكالىق كونفەرەنتسيا ىقپال ەتەدى. سول كەزەڭدە ءبىر جارىم جىل ىشىندە و.بالابەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءتورت قالادا ورنالاسقان بەس جوعارى وقۋ ورنىندا سەگىز ىزدەنۋشى قاتار قورعايدى. بۇل تاماشا جەتىستىك بولاتىن. قورعالعان ءاربىر كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جەكە كومپونەنتتى جانە كوپكومپونەنتتى قۇرالىمدى گازداردى تازالاۋدىڭ عىلىمي ناتيجەلەرىنەن, فۋندامەنتالدى گيدروديناميكالىق وڭدەۋدەن, كوپفازالى اعىمدار قۇرىلىسىنىڭ ماتەماتيكالىق مودەلىنەن تۇراتىن اياقتالعان زەرتتەۋ جۇمىستارى بولاتىن.
1985 جىلى ماسكەۋدەگى حيميا ماشينا جاساۋ ينستيتۋتىندا عىلىم دوكتورى دارەجەسىن ىزدەنۋگە ارنالعان ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعادى. بۇل ۋاقىتتا و.بالابەكوۆتىڭ 13 اسپيرانتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, 5 مونوگرافياسى, 180-دەي ماقالاسى شىققان بولاتىن. وتىزعا جۋىق كسرو اۆتورلىق كۋالىگى الىنعان. ال جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى 9 مونوگرافيادا جانە انىقتامادا پايدالانىلعان. ءۇش ايدا كولەمى 600 بەتكە جۋىق ەكى تومنان تۇراتىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن جازدى. ورازالى ساتىمبەك ۇلى ءۇشىن 1986 جىل جەڭىستى, جەمىستى جىل بولدى. وسى جىلى ەسىمى «قازاق كسر-ءىنىڭ التىن كىتابىنا» جازىلىپ, قۇرمەت ديپلومى بەرىلدى. كسرو جوعارى جانە ارنايى ورتا ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىنىڭ «ۇزدىك ەڭبەگى ءۇشىن» بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. «حيميا ءوندىرىسىنىڭ ماشينالارى مەن اپپاراتتارى» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى عىلىمي اتاعى بەرىلدى. بەس بىردەي اسپيرانتى قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاعىنا يە بولدى.
شاكىرتى و.ۆوروبەۆ 1988 جىلى عالىم-ۇستازدىڭ جەتەكشىلىگىمەن العاشقى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. وسى جىلى قازاقستاندا العاش رەت «حيميا تەحنولوگياسىنىڭ پروتسەستەرى مەن اپپاراتى» ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرا اشىلدى. 1991 جىلدىڭ 11 اقپانىندا كسرو جاك-تىڭ بۇيرىعىمەن قازحتي-دا «حيميا تەحنولوگياسىنىڭ پروتسەستەرى مەن اپپاراتتارى» جانە «بەيورگانيكالىق زاتتار تەحنولوگياسى» ماماندىقتارى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان كەڭەس قۇرىلدى. كەڭەستىڭ اشىلۋىنا و.بالابەكوۆ وتە ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
و.بالابەكوۆ 1988-1992 جىلدارى قازحتي-دىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتور قىزمەتىن اتقاردى. 1992-1994 جىلدارى حيميالىق تەحنولوگيا جانە ونەركاسىپتىك ەكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ديرەكتور, 1994-1997 جىلدارى «قازحيمجوبا عزي» اق پرەزيدەنتى, 1997-1998 جىلدارى «عىلىمي ينجينيرينگتىك تەحنولوگيا ينستيتۋتى» ااق باس ديرەكتورى, 1998-2001 جىلدارى «ميراس» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, 2002-2011 جىلدارى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, پرەزيدەنت كەڭەسشىسى, ءى پرورەكتورى بولدى. 2011 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وقمپي-دا عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتور, رەكتور كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
و.بالابەكوۆتىڭ عىلىمي قىزمەتى قازاقستانداعى جاڭا عىلىمي باعىتقا – حيميالىق-تەحنولوگيا پروتسەستەرىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى مەن اپپاراتتارىن ازىرلەۋگە جانە ونەركاسىپ ەكولوگياسىنا ارنالدى. ول – 700-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. ولاردىڭ ىشىندە 27 مونوگرافيا, 117 پاتەنت, 4 مەملەكەتتىك ستاندارت پەن تەحنيكالىق شارت, سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك ونەرتاپقىشتار مەن عىلىمي جاڭالىقتار اۆتورلارى فەدەراتسياسى مەن حالىقارالىق اكادەميالار مويىنداعان قازاقستانداعى العاشقى №144, №269 عىلىمي اشىلىمدارى جانە 20-ن عىلىمي گيپوتەزاسى بار. عالىمنىڭ عىلىمي اشىلىمدارى قۇيىنداردىڭ سينفازالىق ارەكەتتەسۋ زاڭىنا جانە اعىنداردىڭ قۇيىندىق قوزعالىسىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا ارنالدى. ولار قازىرگى كوبەيىپ بارا جاتقان تابيعات اپاتتارىنىڭ (بوران, تاسقىن, داۋىل جانە ت.ب.) مەحانيزمىن تۇسىندىرۋدە, ينتەنسيۆتى پروتسەستەر مەن اپپاراتتاردى جاساۋدا جانە ەكولوگيالىق قۇرىلىستا قولدانىلادى. عىلىمي بولجامدا جاراتىلىس عىلىمدارى تۇرعىسىنان قازىعۇرتتىڭ ەۋرازيا حالىقتارى ءۇشىن تاريحي ورنى كورسەتىلگەن.
و.بالابەكوۆتىڭ عىلىمي ماقالارى اقش, كانادا, ارگەنتينا, بەلگيا, يتاليا, يسپانيا, چەحيا, رەسەي, ۋكراينا, وزبەكستان جانە قىرعىزستاننىڭ رەيتينگىسى جوعارى جۋرنالدارىندا جاريالاندى. سوڭعى جىلدارى و.بالابەكوۆ گەوسفەراداعى اعىنداردىڭ قۇيىندىق ارەكەتتەسۋىنىڭ زاڭدىلىقتارىن جانە قالا, جولكولىك ەكولوگياسىن زەرتتەيتىن عىلىمداعى جاڭا باعىتتار بويىنشا جەمىستى ەڭبەك ەتتى.
ول 1991 جىلى كسرو-نىڭ قۇرمەتتى حيميگى, 1995 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, 1997 جىلى حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ, 2003 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ, 2004 جىلى حالىقارالىق جۇيەلى زەرتتەۋلەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى.
و.بالابەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 21 دوكتورلىق جانە 58 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا «بەيورگانيكالىق زاتتاردىڭ تەحنولوگياسى», «حيميالىق تەحنولوگيانىڭ پروتسەستەرى مەن اپپاراتتارى», «قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعي رەسۋستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ», «گەوەكولوگيا» جانە «قاۋىپسىزدىك جانە ورتكە قارسى تەحنيكا» اتتى 5 ماماندىق بويىنشا دايىندالىپ, قورعالدى. كسرو حيميا ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ فوسفور مەن مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارىن تازارتۋ جانە وندىرىستە قايتا پايدالانۋعا ارنالعان سالالىق عىلىمي-زەرتتەۋ, جىلۋ ماسسا الماسۋدى قارقىنداستىرۋ, اسا تازا زاتتاردى الۋ پروبلەمالىق زەرتحانالارىن قۇردى. وسى زەرتحانالار بازاسىندا 1992 جىلى «حيميالىق تەحنولوگيا مەن ونەركاسىپتىك ەكولوگيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن ۇيىمداستىردى.
اكادەميك و.بالابەكوۆتىڭ باستاماسى بويىنشا 1992 جىلى ۇعا وڭتۇستىك قازاقستان بولىمشەسىن ۇيىمداستىرىپ, وندا ول توراعانىڭ ورىنباسارى, ال 1994-2004 جىلدارى اكادەميك-حاتشى قىزمەتىن اتقاردى. «ايماقتىق ەكونوميكا ماسەلەلەرى» اكادەميا ينستيتۋتى مەن وڭتۇستىك ايماقتىق عىلىمي زەرتتەۋ قورىنىڭ قۇرىلۋىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتسالىستى. «قازحيمجوبا عزي» اق پرەزيدەنتى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, ونى قازاقستانداعى حيميا جانە كەن-حيميا سالالارى بويىنشا باس ينستيتۋتى بولاتىنداي ءىرى عىلىمي-وندىرىستىك ماسەلەلەردى شەشۋگە قول جەتكىزدى. سول ءۇشىن 1996 جىلى كوپەنگاگەن قالاسىندا ۇجىمعا التىن كۋبوك تابىس ەتىلدى. و.بالابەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ازىرلەنگەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار, پروتسەستەر, كونسترۋكتسيالار جانە ادىستەر قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي, تۇرىكمەنستان, ۋكراينا جانە وزبەكستاننىڭ ءتۇرلى كاسىپورىندارىنداعى 120 قوندىرعى مەن جەلىنى قۇرۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ كەزىندە ونەركاسىپتىك قولداۋ تاپتى. الەمدە تەڭدەسى جوق گازدى تازارتۋ اپپاراتتارىنىڭ ءۇش كلاسى سەريالى وندىرىسكە بەرىلدى.
و.بالابەكوۆ ەڭبەك جولىنداعى جەتكەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, كسرو جاوبم «ەڭبەكتەگى ۇزدىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن» بەلگىسىمەن, «كسرو ونەرتاپقىشى», «قر ءبىلىم ۇزدىگى» توسبەلگىلەرىمەن ماراپاتتالعان. 1990 جىلى ورازالى اعا عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىندا كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم كوميتەتى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولدى. كسرو عا پرەزيديۋمىنىڭ, قر ۇعا پرەزيديۋمىنىڭ, كسرو حيميا ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ, كسرو ءبىلىم كوميتەتىنىڭ جانە دە قازكسر جاوبم-ءنىڭ گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى.
اكادەميك و.بالابەكوۆتىڭ ماڭىزدى ەڭبەكتەرى, عىلىمي اشىلىمدارى, جاڭالىقتارى حالىقارالىق دەڭگەيدە باعالانىپ, ول: «GOLDEN EAGLE» وردەنىمەن (گەرمانيا, 2005); نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ۆ.رەنتگەن اتىنداعى كۇمىس مەدالمەن جانە ەۋروپالىق جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ ديپلومىمەن URKUNDEU (گاننوۆەر, 2004); نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى پ.ل.كاپيتسا اتىنداعى مەدالمەن (موسكۆا, 2001), «ونەركاسىپ تەحنولوگيالارىنىڭ پروتسەستەرى مەن تەحنيكاسى» اسسوتسياتسياسىنىڭ التىن مەدالىمەن (2011) ماراپاتتالدى. اسسوتسياتسيا وقۋ-عىلىمي مەكەمەلەرىن يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرى ءۇشىن ماراپاتتايتىن و.بالابەكوۆ اتىنداعى كۋبوك تاعايىندادى. 2010 جىلى كۋبوكتىڭ العاشقى يەگەرى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى نازىك حيميا تەحنولوگيا اكادەمياسى بولدى.
و.بالابەكوۆ ارامىزدان كەتكەنىنە ءبىرشاما ۋاقىت وتسە دە ۇستازىمىزدىڭ مەيىرىمگە تولى كوزى مەن قامقور ءۇنى ءار كەز جادىمىزدا. ۇستازىمىزدىڭ ۇستازى د.مەندەلەەۆتىڭ «عىلىمدى كۇشتى مەڭگەرگەن جانە ونى سۇيەتىن مۇعالىم عانا ءوز شاكىرتتەرىنىڭ بارىنە جەمىستى ىقپال جاسايدى» دەگەن ءسوزىن ورەكەگە ارناپ ايتۋعا دا بولادى. راسىندا دا, ادامنىڭ شىن مانىسىندەگى ناعىز ارتىقشىلىعى عىلىمدا. قانىش ساتباەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, ء«وز ءبىلىمىن ءومىردىڭ, ءوندىرىستىڭ تاجىريبەلەرىمەن نىعايتىپ, بايىتىپ وتىراتىن, تاپقان ءىلىمىن, ۇلكەندى-كىشىلى اشقان جاڭالىعىن حالىقتىڭ قاجەتىنە بەرىپ وتىراتىن عالىم عانا ءوز دارەجەسىندە زامان تالابىنىڭ ورەسىندە بولادى».
ناعىز عالىم, ۇلى ۇستاز ورازالى ساتىمبەك ۇلى بالابەكوۆ ەسىمى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ, ونىڭ ريزاشىلىق بىلدىرگەن شاكىرتتەرىنىڭ جۇرەگىندە قالادى.
باۋىرجان قورعانباەۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى