مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىعىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا شىمكەنت قالاسى اكىمدىگى جانىنان كوميسسيا قۇرىلىپ, ىسكە كىرىسكەن بولاتىن. بۇل ورايدا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورنالاسقان ارحيۆتەردى مۇمكىندىگىنشە قايتا قاراپ, اقتالماعان ازاماتتار بويىنشا بىرقاتار جۇمىس ۇيىمداستىرىلىپ, وسى ۇدەرىسكە بارىنشا عىلىم سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردى تارتۋ, جازىقسىز جانداردىڭ ۇرپاقتارى الدىندا, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اقتالۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ماڭىزدى.
حح عاسىردىڭ باستاپقى كەزەڭىندە كولحوز بولىپ ۇيىمداسقان قازىرگى تۇركىستان وبلىسى تۇلكىباس اۋدانىنا قاراستى اۋىل تۇرعىندارى رەپرەسسسياعا ۇشىراعان. نكۆد (ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى) ءىسىنىڭ №150 رەۆوليۋتسياعا قارسى ۇيىم مۇشەسى دەپ ايىپ تاعىلعان اۋىل تۇرعىنى بەكباي بايمۇراتوۆ 1896 جىلى وزبەك كسر-ءىنىڭ نارىن اۋدانىنىڭ پايتوكسي قىشلاعىندا ومىرگە كەلگەن. تۇتقىندالعان كەزدە تۇلكىباس اۋدانىنىڭ سارىبۇلاق اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ وكتيابر كولحوزىندا قاتارداعى كولحوزشى بولعان. «تۇتقىننىڭ انكەتاسى» دەپ اتالاتىن قۇجاتتاعى مالىمەت بويىنشا ونىڭ اكەسى ارباكەش بولىپ, ساۋدامەن اينالىسقان. شارۋاشىلىعىندا 20-25 قوي, 2 تۇيەسى بولعان. وسىنداي شارۋاشىلىعى بار بەكبايدىڭ تۇتقىندالعان جىلى 28 جاستاعى جۇبايى – جۇباش جانە ءتورت بالاسى بولعان ەكەن. بەكباي بايمۇراتوۆ كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىندا بولماعان. تۇلكىباس اۋدانى ۆاننوۆكا سەلوسىنداعى نكۆد باستىعى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك لەيتەنانتى شەستەريكوۆتىڭ 15.10.1937 جىلى بەرگەن «تۇتقىنداۋ انىقتاماسى» بويىنشا ول رەۆوليۋتسياعا قارسى ۇلتشىلدار توبىندا بولعانىنا بايلانىستى پارتياعا كىرۋ الدىندا كانديداتتىعىنان شىعارىلىپ تاستالعان جانە كولحوزشىلارمەن بولعان جانجال ءۇشىن 1937 جىلى 1 جىلعا ەڭبەكپەن تۇزەۋ جازاسى كەسىلىپ, سوتتالعان. شەستەريكوۆتىڭ انىقتامالىق كورسەتۋى بويىنشا بەكباي بايمۇراتوۆ كولحوز جۇمىسىنا بارىنشا كەدەرگى كەلتىرگەن دەپ ايىپتالعان. سوندىقتان وعان رسفسر-دىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-ءىى بابى بويىنشا ايىپ تاعىلۋ سۇرالعان جانە سول 1937 جىلدىڭ 15 قازانىندا تۇتقىندالعان. وسى جوعارىدا كورسەتىلگەن ايىپتار بويىنشا نكۆد-نىڭ 1937 جىلعى 4 قاراشادا ۆاننوۆكا ەلدى مەكەنىندە وتكىزگەن جينالىسىندا 58-ءىى, 58-7-باپتارى بويىنشا جازا قولدانۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعان.
«ايىپتاۋ قورىتىندىسى» اتتى قۇجاتتا بەكباي بايمۇراتوۆقا تۇلكىباس اۋدانىنىڭ نكۆد تاققان ايىپتاردى تالداپ كورەر بولساق, ول قۇجاتتا وبلىستىڭ جەر اۋماعىندا ماقساتى كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋ, قازاقستاندى كسرو قۇرامىنان قارۋلى كۇرەس ارقىلى ءبولىپ الىپ شىعۋ جانە ول جەردە «قازاق بۋرجۋازيالىق مەملەكەتىن» قۇرۋ بولىپ تابىلعان رەسپۋبليكاداعى «ۇلتشىل, تەرروريستىك-كوتەرىلىسشىل جانە شپيوندىق-ديۆەرسيالىق» ۇيىمنىڭ اشىلماي قالعان بولىمشەسى – «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىلدار ۇيىمىنىڭ» اشكەرە بولعاندىعى كورسەتىلگەن. ءبىر مۇشەسى بەكباي بايمۇراتوۆ بولىپ تابىلعان وسى «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىلدار ۇيىمى» تۇلكىباس اۋدانى ءوڭىرىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا شپيوندىق-ديۆەرسيالىق جۇمىس جۇرگىزگەن دەپ قاراستىرىلىپ وتىرىلعان كەزەڭ ءۇشىن وتە-موتە اۋىر ايىپ تاعىلعان. ايىپتاۋلاردىڭ شىنايى, جالعان ەمەس ەكەندىگىن قۇجات بەتىندە دالەلدەۋ ماقساتىندا «ايىپتاۋ قورىتىندىسى» دەپ اتالعان قۇجاتقا «كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ» مۇشەلەرىنىڭ بارلىعىنىڭ «قىلمىستى مويىنداۋى تۋرالى بەرگەن تۇسىنىكتەرى» ءبىرشاما تولىق بەرۋگە تىرىسقاندىقتارى, وزدەرىنىڭ قانقۇيلى ىستەرىن شىندىققا جاناسىمدى سياقتى سوزدەرمەن, قۇجاتتارمەن نەگىزدەۋگە ۇمتىلىستارى بايقالادى. مىسالى, وتەپبەرگەنوۆ دەگەن ازامات ءوزىنىڭ «كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ قۇرامىنا 1936 جىلى كىرىپ, كولحوزداعى بايلاردىڭ امان-ەسەن قالۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەي باستاعانى, وسى ءۇشىن بايمۇراتوۆپەن بىرگە بوگدە «ەلەمەنت» – ساۋداگەر دجۋگاشەۆكە اينالىس جاساپ, پايدا تابۋى ءۇشىن 1000 رۋبل بەرگەندىكتەرىن, «وكتيابر» كولحوزىنىڭ باستىعى بولا تۇرا بايمۇراتوۆ كولحوز مالىن ساقتاۋعا كوڭىل بولمەي, مال باسىنىڭ تەڭ جارتىسىن جۇقپالى اۋرۋمەن اۋىرتقاندىعىن» كورسەتسە, ايىپتالۋشى بەكباي بايمۇراتوۆتىڭ ءوزى كامپەسكەگە تۇسكەن قايىن اتاسىن جاسىرعاندىعىن, 173 گەكتار جەردەگى ماقتالىقتىڭ 16-18 گەكتارىن قۋراتىپ تاستاعاندىعىن مويىندايدى. ال جۇباي ايتباەۆ دەگەن ايىپتالۋشى بولسا, ءوزى بەرگەن كۋالىگىندە «وكتيابر» كولحوزىنىڭ حالقى اراسىندا كەڭەستىك قۇرىلىسقا قارسى نارازىلىقتى كۇشەيتۋ ءۇشىن كولحوزشىلاردان 5-25 رۋبل ارالىعىندا اقشا جيناعاندىعىن, ءسويتىپ ول اقشانى ءوزى يەمدەنىپ كەتكەندىگىن, 1931 جىلى كولحوزعا جيناعان مالدى تالان-تاراج ەتكەندىگىن كورسەتەدى.
وسىلايشا, جالعان ايىپتاۋلاردىڭ نەگىزىندە بەكباي بايمۇراتوۆ اتۋ جازاسىن, ال كونتررەۆوليۋتسيالىق توپتىڭ مۇشەلەرى دەپ وسى ءبىر ءىس بويىنشا ايىپتالعان ىزتىلەۋ ەرمەكوۆ, ۋتەش سەيداليەۆ, جۇباي سەيداليەۆ, بارامباي ەشانوۆ, ابىلدابەك وتەبەرگەنوۆ, جوراباي الىمبەتوۆ دەگەن ازاماتتاردىڭ ارقايسىسى 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن ارقالاپ كەتە بارعان. ال 1937 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا نكۆد لەيتانانتى بوريسوۆ باسقارعان «ۇشتىك» تاراپىنان بەكباي بايمۇراتوۆقا شىعارىلعان اتۋ جازاسى ورىندالىپ, ول تۋرالى ارنايى «اكت» جاسالعان.
ايىپتاۋدىڭ جالعاندىعىن №150 ءىس بويىنشا ءىستى بولعان اۋىل كەدەيلەرى, پارتيا مۇشەلەرى, پارتيا نۇسقاۋشىلارى «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىنە بىرنەشە رەت بەرگەن «قارسىلىق حاتتارىنان» كورۋىمىزگە دە بولادى.
ەڭبەك, سوعىس ارداگەرى, تۇلكىباس اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, زەينەتكەر تۇرار ىبىراي ۇلىنىڭ 2002 جىلدىڭ تامىزىندا جازىپ بەرگەن ەستەلىك اڭگىمەسى دە وسى جاعداياتقا ساۋلە تۇسىرەدى. تۇرار ىبىراي ۇلى بەكباي بايمۇرات ۇلىنىڭ سارىبۇلاق اۋىلى وكتيابر كولحوزى بولماي تۇرىپ, اقجار سەلوسىن ۇيىمداستىرىپ, العاشىندا ءوزى ساتۋشى, كەيىننەن «سەلپو» باستىعى بولىپ ىستەگەندىگىن, سول ۋاقىتتاعى تالاپقا ساي سەلوعا لايىقتى جولدار سالدىرعانىن, تاۋارلاردى اۋداننان, شىمكەنت قالاسىنان, قارابۇلاق سەلوسىنان ات, وگىزاربا, تۇيەلەرمەن تاسىعاندىعىن, كورشى ەلدى مەكەندەردەن دۇكەندەر اشتىرعاندىعىن ايتا كەلىپ, امانساي, تالاپ, جاڭاتۇرمىس, تۇيەتاس ەلدى مەكەندەرىن ازىق-ت ۇلىك, قانت, شاي, تۇزبەن قامتاماسىز ەتكىزگەندىگىن مىسالعا كەلتىرەدى. اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بەكباي بايمۇرات ۇلى جاڭادان ۇيىمداسقان «وكتيابر» كولحوزىنىڭ باستىعى ناقىشبەك سۇگىربەكوۆكە كولحوز ۇيىمداستىرۋ كەزىندە كەزدەسكەن كەدەرگىلەردى جويۋعا كوپتەگەن جاردەمىن تيگىزگەن. ال 1935 جىلدىڭ باسىندا وسى كولحوزعا توراعا باستىعى كەزىندە كولحوزدىڭ شارۋاشىلىق-ەكونوميكالىق جاعدايىن تۇزەۋ ءۇشىن ەلدى مەكەننەن مەكتەپ, اۋىلدىق سوۆەت, مەدپۋنكت اشقان. سارىبۇلاق اۋىلىندا قاراتاۋ سىلەمدەرىندەگى كول-بۇلاقتاردىڭ سۋى «وكتيابر», «قىزىلارىق» كولحوزدارىنىڭ 500-600 گەكتار جەرلەرىن سۋلاندىرۋعا كەلەتىن, كەيىننەن بىرتىندەپ ازايعاننان كەيىن وزەن بويلارىنداعى كول, بۇلاقتاردى بوگەتىپ, اقجار, قاراباستاۋ, بەكتۇرماس, جاۋعاش ارىقتارىن قازدىرىپ وزەن بويلارىن سۋلاندىرعان. بىرنەشە رەت ماقتا, داقىل ەكتىرىپ, ءار گەكتاردان 15-20 تسەنتنەر ماقتا الۋعا قول جەتكىزگەن. سۋدىڭ كەمۋىنە بايلانىستى پايدالانىلماي تەك ورنى قالعان كانالدىڭ «بەكباي سالدىرعان» كانال دەپ اتالۋى دا سول ازاماتتىڭ ەڭبەگىن بىلدىرەتىنىن ايتادى. اقساقال ماقالامىزدىڭ زەرتتەۋ نىسانى بولىپ وتىرعان بەكباي بايمۇراتوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ حالىققا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكەنىن جىلىلىقپەن اڭگىمەلەيدى. ء«بىزدىڭ سارىبۇلاق اۋىلىندا تۋىپ, باسقا شارۋاشىلىقتاردا جۇمىس ىستەگەن اعالار مەن اكەلەردى ەسكە الماي كەتۋ, كەشىرىلمەس كۇنا بولار ەدى. سوندىقتان ازداپ ماعلۇمات بەرە كەتەيىن: شەرتاي الىمبەكوۆ بولىس بولعان, جۇمابەك كەتاۋباەۆ مۇعالىم, مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان, مانكەنت سەلوسىندا اباي مەكتەبىن سالدىرعان. ودان كەيىن بالىقشى سەلوسىنان بالىقشى مەكتەبىن سالدىرعان. جۇمابەك قىستاۋباەۆ وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى, ورتالىق پارتيا ۇيىمىندا نۇسقاۋشى, ءبولىم باستىعى, ترامۆاي پرەسس باستىعى, ءتۇستى مەتاللۋرگيا ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن. ىزتىلەۋ ەرمەكوۆ انتونوۆكا بالالار ءۇيى مەن بالىقشىدا ۇستازدىق ەتتى. ال وتەش سەيدۋاليەۆ مۇعالىم, رايكومدا نۇسقاۋشى بولدى. جۇبان سەيدۋاليەۆ – كولحوزشى, پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى. ابىلدابەك وتەپبەرگەنوۆ – ەسەپشى. كارىمبەك سادىبەكوۆ – مۇعالىم, مەكتەپ ديرەكتورى. بورانباي ەسجانوۆ – قويماشى. جوراباي الىمبەكوۆ – چاپاەۆ اۋىلىنداعى كولحوزدىڭ توراعاسى. بەكباي بايمۇراتوۆ كولحوز باستىعى بولدى. وسى ازاماتتار «حالىق جاۋى» دەپ, 37-38-ءشى جىلداردا ۇستالدى. تەك جۇمابەك قىستاۋباەۆ 8 ايدان كەيىن اقتالىپ, بۇرىنعى الماتى قالاسىنداعى جۇمىسىنا ورنالاسىپ, 1941-1945 جىلدارى سوعىسقا قاتىسىپ, 1946 جىلى ورالدى. ال جۇمابەك قىستاۋباەۆ, ىزتىلەۋ ەرمەكوۆ, بورانباي ەسجانوۆ, ابىلدابەك وتەپبەرگەنوۆ, كارىبەك شانتىكەرىموۆ كەسىلگەن ۇكىمدەرىن وتەپ, ەلگە كەلىپ, 1986 جىلدارى باقيلىق بولدى. قالعان بەس كىسى سول جاقتا دۇنيەدەن ءوتتى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا 1955-1960 جىلدارى اقتالدى. ال بىزدەر وسى اعالار مەن اكەلەردىڭ ىستەگەن جۇمىسىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاماساق تا, الدىڭعى بۋىننىڭ ايتقان اڭگىمەلەرىنەن العان اسەرلەردى قاعازعا ءتۇسىرىپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەنىمىزگە قۋانامىز», دەيدى ەستەلىك جازىپ قالدىرعان تۇرار ىبىراي ۇلى.
ەستەلىك بەرۋشىنىڭ سوزدەرىن 1955 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتى پرەزيديۋمىنىڭ وسى ماقالادا اتى-جوندەرى كورسەتىلگەن ايىپتالۋشىلاردى اقتاۋ, 1937 جىلعى 28 قاراشادا كەسىلگەن ۇكىمدەردىڭ كۇشىن جوققا شىعارۋ تۋرالى قاۋلىسىنىڭ مازمۇنى دا راستاپ بەرەدى. قازاق حالقىنىڭ بيلىككە قارسىلاسپاي, ونىڭ ساياساتىنا كونىپ, قوعامنىڭ سول جىلداعى زاڭدارمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەندەپ كەتسە دە ءوزىنىڭ شاعىن شارۋاسىمەن جان باققانى بەلگىلى ەدى. كىشكەنە اۋىلداعى ازاماتتاردىڭ تاعدىرى, بۇكىل ەلدىڭ ورنىنا كەلمەس تۇلعادان ايىرىلعانى – جانعا باتارلىق جاعداي. ءوز جەرىندە مالىن جايىپ, ازىن اۋلاق جەر تەلىمىندە ەگىن ەگىپ جۇرگەن قاراپايىم حالىقتىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قارسى «يدەولوگيالىق قوزقاراستارمەن» حالىق اراسىندا «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇعىمداردى» تاراتىپ ءجۇر دەپ ايىپتالعانى دا وتە اۋىر جاعدايات ەدى. «حالىق جاۋى» اتالعان ازاماتتاردىڭ ۇرپاعىنا جىلدار بويى كەلگەن پسيحولوگيالىق قىسىم, ۇرپاقتارىن دا جويۋ جۇمىستارى وشپەس ءىزىن قالدىردى. ال حالقىنا ادال قىزمەت ەتىپ, وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن الەۋمەتتىك جۇمىستارىمەن اينالىسىپ, ەلىن دامىتۋعا, تۋعان-تۋىستارىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساعان اۋىلدىق ازاماتتاردىڭ تازا جانە ادال ءىسى مەن ءسوزى اقتالىپ, قازاق تاريحىندا ماڭگى قالۋعا ءتيىس.
گۇلنار جانىسبەكوۆا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ
«رۋحاني جاڭعىرۋ جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى»
ورتالىعىنىڭ باسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت