بۇگىندە قازاق ءتىلىنىڭ كوممۋنيكاتسيالىق الەۋەتىن كۇشەيتۋگە بايلانىستى ىلكىمدى ءىس-قيمىلدار جۇزەگە اسىپ كەلەدى. وسى ورايدا ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, قازاق ءتىلىن عىلىم مەن ءبىلىم تىلىنە اينالدىرۋ, تسيفرلى كەڭىستىكتەگى ءرولىن ارتتىرۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نازار اۋداراتىنىمىز انىق. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ءتىلشى-عالىمدارى بۇل باعىتتاعى ءىس-شارالارعا بايلانىستى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
ينستيتۋتتىڭ ءتىل مادەنيەتى ءبولىمىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي ء«تىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەلىستىرۋ ءۇشىن ءتىلدى ەمەس, تىلدىك كوممۋنيكاتسيانى قاپەرگە الۋىمىز كەرەك» دەگەن پىكىردە. وسى ورايدا بىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, وتكەندەگى تاجىريبەگە قاراعاندا, ءتىلدى وقىتۋ جاقسى جولعا قويىلىپ كەلەدى. بىراق ناتيجە از», دەيدى. ونىڭ سەبەپتەرىن تىلدىك كوممۋنيكاتسيانىڭ قاپەرگە الىنباۋىمەن بايلانىستىرعان عالىم تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قازاق ءتىلىن وقىتۋ ماسەلەسىنىڭ ناتيجەلى بولعاندىعىن ەسكە الدى.
ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زەينەپ بازارباەۆا ء«تىل رەفورماسى – رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ وزەگى. ول قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا جانە قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا مادەني وزىندىك يدەنتيفيكاتسيانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. قازىرگى مودەرنيزاتسيا, يننوۆاتسيا, تسيفرلاندىرۋ زامانىندا لاتىن گرافيكاسى ارقىلى الەمدىك اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسياعا ەركىن كىرۋگە بولادى», دەپ وي تاستاي كەلىپ, ء«بىزدىڭ جاستارىمىز لاتىن ءالىپبيىن بىلۋگە ىنتالى. سەبەبى ءوز مانسابىن جاساۋ ءۇشىن ولار دامىعان ەلدەردىڭ جازۋىن ءبىلۋ كەرەك ءارى لاتىن ءالىپبيى ولاردىڭ ساناسىندا جوعارى ساپا جانە جەتىستىكتەرمەن بايلانىسادى. لاتىننەگىزدى قازاق جازۋى ارقىلى جاستارعا جاhاندىق ءبىلىم جۇيەسىنە قۇرمالاسۋ وڭايىراق بولادى. سونىمەن جاڭا ءالىپبي تابىستى وزگەرىستەر اكەلەدى, لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى قالىڭ جۇرتشىلىققا تارتىمدى بولادى, سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قولدانۋ اياسى كەڭەيەدى», دەدى.
ءتىلدىڭ دامۋىن قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋىمەن بايلانىستىرعان ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باعدان مومىنوۆانىڭ ايتۋىنشا, تىلدىك قولدانىستى كەڭەيتۋ بالا تانىمىن قازاقشا قالىپتاستىرۋعا كوڭىلدى كوبىرەك بولۋدەن باستالادى. ول ءۇشىن بالالار قىزىعاتىن تەلەباعدارلامالاردان بولەك, ءتۇرلى قىزعىلىقتى ويىن باعدارلامالارىن ۇسىنۋ كەرەك. سوندىقتان «بالالارعا ارنالعان مۋلتفيلمدەردى تەك قازاق ەرتەگىلەرىنە عانا نەگىزدەگەننەن گورى, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى تۇسىندىرەتىن اسا ساۋاتتى اۋدارما مۋلتفيلمدەرمەن تولىقتىرۋ قاجەتتىگى تۇر. قازاق ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە وقىتۋ مەن ەكىنشى ءتىل رەتىندە وقىتۋ ادىستەمەسىن ءالى دە جەتىلدىرۋ كەرەك. ءتىل بىلىمىندەگى جاڭا باعىتتارمەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مۇمكىندىكتەردى مولايتاتىن ءتىل تەورياسىنا ارنالعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋلارعا مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىندا باسىمدىق بەرىلىپ وتىرسا, تەوريالىق ىزدەنىستەر جىلدار وتە كەلە ءوز جەمىسىن بەرەرى انىق» دەپ اتاپ ءوتتى باعدان مومىنوۆا.
«قازاق ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا ونىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىندە قىزمەت ەتۋىن تولىققاندى ءارى ءتيىمدى قامتاماسىز ەتەتىن زاماناۋي, جەتىلگەن نورماتيۆتىك-زاڭنامالىق بازا كەرەك. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى فۋنكتسياسىن ساقتايدى» دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى انار فازىلجان ىرگەلى زەرتتەۋلەر ءتىل ءبىلىمىنىڭ الەۋمەتتىك لينگۆيستيكا سالاسىندا جۇرگىزىلۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى. وسى ورايدا بيىلدان باستاپ ينستيتۋتتا الەۋمەتتىك ءتىلتانىم ءبولىمى اشىلىپ, ماماندار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن شامالار مەن ءتىل ساياساتى, قوعامنىڭ تىلدىك كاپيتالى مەن قازاقستانداعى تىلدىك جاعداياتقا قاتىستى زەرتتەۋلەرمەن شۇعىلدانۋدا.
«قازاق ءتىلى – ۇلتتىق ءتىل, قازاق ۇلتىنىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان زياتكەرلىك, احلاقتىق, رۋحاني, ەستەتيكالىق, قۇقىقتىق, ت.ب. سان-سالالى بىلىمدەر جۇيەسىن ساقتاۋشى, جيناقتاۋشى, جۇيەلەۋشى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋشى, تاسىمالداۋشى, رەتتەۋشى قۇرال, قازاق ۇلتى ءتىلى ارقىلى عانا جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر. وسى باعىتتا قازاق ءتىلىن تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سول سياقتى وزگە دە مەملەكەتتەر اۋماعىنداعى مادەني قاۋىمداستىقتاردىڭ ءتىلى, ياعني اۆتوحتوندى ءتىل ەكەنىن دۇرىس تانىپ, قازاق ءتىلىنىڭ مادەني كارتاسىن جاساپ, وعان مەملەكەت شەڭبەرىنەن تىس تارالعان كەڭىستىكتە دە قامقورلىق كورسەتۋدى ۇلتتىق جوبالارعا ەنگىزۋ كەرەك. بۇل باعىتتا ينستيتۋتتا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وسى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, قازاق ماتىندەرىنىڭ اقپاراتتىق-يننوۆاتسيالىق اقىلدى تىلتانىمدىق بازاسى – قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى ازىرلەنىپ, ينتەرنەت رەسۋرسى جاسالدى – qzcorpus.kz, وندا قازاقتىڭ ءار ءسوزىنىڭ «پاسپورتى» بەرىلەدى», دەگەن انار فازىلجان قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ باعىتىندا وراسان ەڭبەك اتقارۋ كەرەك, دەپ وي تۇيەدى. ياعني زاڭنامالىق بازانى قالىپتاستىرۋ, ماسەلەن, قازاقستاندا قورعالاتىن عىلىمي جۇمىستاردىڭ, ازىرلەنەتىن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ ءبىر داناسىن مەملەكەتتىك تىلدە دايىنداپ, تىركەۋدى مىندەتتەيتىن نورماتيۆ قاجەت. بۇلدىرشىندەرگە, جاسوسپىرىمدەر مەن جاستارعا ارنالعان عىلىمي اقپارات بەرەتىن قىزىقتى IT قوسىمشالار, تەلە-راديو باعدارلامالار, قاعاز جانە ەلەكتروندى نۇسقاداعى مەرزىمدى باسىلىمدار, الۋان ءتۇرلى قىزىقتى كونكۋرستار اۋاداي قاجەت. قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق تەرمينولوگيانى ءتيىستى دەڭگەيدە دامىتۋ ماڭىزدى, وسىنى كوزدەپ, بيىل ينستيتۋتتىڭ تەرمينولوگيا ءبولىمى ورتالىق بولىپ قايتا قۇرىلدى.
قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدى تسيفرلى كەڭىستىكتەگى ءرولىن ارتتىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستىرعان ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD قۋاتبەك دۇيسەنوۆ رەسپۋبليكا اۋماعىندا قىزمەت ەتەتىن كوممەرتسيالىق جانە كوممەرتسيالىق ەمەس مەكەمەلەردى ينتەرنەت كەڭىستىكتە مەملەكەتتىك تىلدە اقپارات تاراتۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. ال ينستيتۋتتىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانار جۇماباەۆا «قازىرگى ۋاقىتتا ءتىلدىڭ قولدانىس اياسى اۋىزشا ءسوز فورماسى جاعىنان دا ەرەكشە نازاردا بولۋى شارت. سەبەبى ءسوز اۋەزدى, قۇلاققا جاعىمدى, كوكەيگە قونىمدى بولۋى ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەستىك زاڭى ۇلكەن قىزمەت اتقارادى. ال ۇندەستىك زاڭى ورفوەپيانىڭ نەگىزگى تىرەگى بولىپ تابىلادى. ءبىر قاراعاندا, دىبىستاردىڭ ۇندەسپەۋىنىڭ ەش زيانى جوق سياقتى بولىپ كورىنەدى, ال, شىنتۋايىتىنا كەلگەندە, داۋىستى دىبىستاردىڭ ۇندەسىپ, داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ۇيلەسىپ ايتىلۋى قازاق ءتىلىنىڭ باسقا تىلدەردەن ەرەكشەلىگىن, وزىندىك تابيعاتىن كورسەتەدى», دەگەن ويدا. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا بالاباقشادان باستاپ, مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشىلارعا دەيىن ورفوەپيانى ەرەكشە ۇيرەتۋ قاجەت.
الماتى