حالقىمىز ءۇشىن قادىرلى ۇلت, ءتىل, تاۋەلسىزدىك دەيتىن ءۇش قاسيەتتى ۇعىمنىڭ تۇعىرىن بەكىتىپ, تامىرىن تەرەڭدەتە تۇسەتىن زاڭ دەگەن تۇسىنىك بار. ويتكەنى زاڭ قاي تىلدە سويلەپ, كىمنىڭ جوعىن جوقتاسا, تۇبىندە سول ۇلتقا قىزمەت ەتەدى. ال تاۋەلسىز مەملەكەتتە زاڭمەن بەكىتىلگەن ءاربىر نورما سول ۇلتتىڭ كادەسىنە جاراۋى قاجەت. ءبىر قاراعاندا, جالپاق جۇرتقا تۇسىنىكتى قاراپايىم اكسيوما...
قازىرگى زاڭداردىڭ بارلىعى ۇلتتىق بولمىس-بىتىمىمىزبەن بىتە قايناسىپ جاتىر دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبى ءبىرىنشى رەسمي تىلدە جازىلىپ, كەيىننەن قازاقشاعا شالا-جانسار اۋدارىلاتىن زاڭداردا ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز بەن تابيعي تانىم-تۇسىنىگىمىز ەسكەرىلە بەرمەيدى. قازىرگى زاڭنامالاردان قازاقى بولمىسىمىزدى تانىپ-ءبىلۋ قانشالىقتى قيىن بولسا, قاعيدالارىمىز دا سول كۇيى قالتارىستا قالىپ قويۋدا. باسقاشا ايتساق, قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن زاڭداردا ۇلتقا ءتان نىشان بايقالمايدى.
قازاقستان پارلامەنتاريزمىندەگى قازاق تىلىندە تۇڭعىش ءارى ۇكىمەتكە بالامالى نەگىزدە جازىلعان «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ اۆتورى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءى شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتى اكىم ىسقاقتىڭ «زاڭ جوباسىن جازۋ ءۇشىن ۇلتتىق نامىس كەرەك» دەگەن تۇسىنە بىلگەنگە ساناعا ساڭلاۋ تۇسىرەر ءسوزى بار. 1995-1999 جىلدارى ەلىمىزدەگى زاڭ شىعارۋ رەفورماسىنىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرگەن اكىم ىسقاق: «بۇرىن پارلامەنتكە دەپۋتاتتار جەرگىلىكتى ماندات ارقىلى عانا وتەتىن. سول ءۇردىس وتە دۇرىس ەدى. كىمنىڭ كىم ەكەنى حالىقتىڭ الدىندا كورىنەتىن. 35 جاسىمدا ماجىلىسكە دەپۋتات بولىپ العاش كەلگەندە «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» ۇكىمەت دايىنداعان زاڭ جوباسىنا قاتىستى جەكە پوزيتسيامدى ءبىلدىردىم. قاراسام, زاڭ جوباسى شيكى ەكەن. سوسىن نامىستانىپ, بار نامىس-جىگەرىمدى قايراپ, شەتتەن كەلگەن اعايىندى قاسىما جيناپ, ازاماتتىعى دا جوق ادامداردى پارلامەنتتەگى جۇمىس توبىنا كىرگىزىپ, جاڭا زاڭ جوباسىن دايىنداۋدا كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەدىك. بۇل ءوزى ۇلتتىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن ەرەكشە زاڭ بولدى», دەپ ەسكە الادى.
«حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ جوباسى پارلامەنتتە ەڭ ۇزاق تالقىلانعان زاڭ رەتىندە تاريحتا قالدى. بۇكىل زاڭدى باسىنان اياعىنا دەيىن قازاق تىلىندە جازىپ شىعۋ سول كەزدەگى ەلدەگى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ءتىپتى ساياسي جاعدايدى ەسەپكە العاندا ۇلكەن ەرلىكپەن پارا-پار بولاتىن. جوبانى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا بەرۋ – ءبىزدىڭ ۇتقان جەرىمىز وسى. بۇل زاڭ كونستيتۋتسيادان كەيىن بۇكىل حالىق تالقىلاعان ءبىرىنشى زاڭ جوباسى ەدى. جايشىلىقتا باسى قوسىلمايتىن زيالى قاۋىمدى دا ۇلتتىق مۇددە بىرىكتىردى. ودان كەيىن زاڭ جوباسى پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەستە قارالدى. ەڭ باستىسى – سول كەزدە قازاققا قاجەت زاڭ شىعارۋدىڭ قانشا قيىن بولسا دا وتە ماڭىزدى ءىس ەكەنىن ۇققان ەدىك.
بيىل پارلامەنتتە 63 زاڭ قابىلدانعان ەكەن. ونىڭ 15-ىنە دەپۋتاتتىق كورپۋس باستاماشىلىق جاساعان. ارينە, ءار زاڭ جوباسى جان-جاقتى قارالىپ, تۇراقتى كوميتەتتەر مەن جالپى وتىرىستاردا كەڭىنەن تالقىلاندى. قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ ىشىندە حالىق ءۇشىن تاعدىرشەشتى ماڭىزى بار جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە تىيىم سالعان زاڭدى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. سايلاۋ زاڭناماسىنا دا ماڭىزدى وزگەرىستەر جاسالدى. بىراق زامان تالابىنان تۋىنداعان زاڭدارىمىزدا قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى قاجەت ەتەتىن قاراپايىم قاعيدالارى ەسكەرىلە بەرمەيتىنى قىنجىلتادى. ماسەلەن, ەلىمىزدە قوعامدىق رەزونانس تۋدىرعان بۇيرىقتىڭ ءبىرى جىنىس اۋىستىرۋعا رەسمي تۇردە رۇقسات بەرۋ بولسا, «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ جوباسى دا كوپتىڭ قىزۋ تالقىسىنا ءتۇستى. كاسىبي زاڭگەرلەردىڭ ءجىتى تۇسىندىرۋلەرى مەن قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ ارالاسۋىنان كەيىن زاڭ جوباسىنداعى ۇلتىمىزدىڭ سان عاسىردان بەرى قالىپتاسقان ءداستۇرى, وتباسىلىق قاعيداتتارىن قۇرباندىقتان امان الىپ قالعانداي بولدىق. باتىستىڭ «ادام قۇقىعىن ساقتاۋ» دەپ جەلەۋلەتكەن نورماسىنىڭ بارلىعىن زاڭدارىمىزعا تىقپالاي بەرسەك, دالا زاڭىمەن ءومىر سۇرگەن دارقان حالقىمىز بارىنان, باعا جەتپەس قۇندى قاسيەتتەرىنەن, وزىنە ءتان بولمىسىنان ايىرىلىپ قالارى حاق.
تاۋكە حان تۇسىندا قابىلدانىپ, ءتورت عاسىر بويى جەر داۋى, جەسىر داۋى, كىسى ءولتىرۋ, قاراقشىلىق, زورلىق, ۇرلىق, بارىمتاشىلىقتان تۋىنداعان داۋ-دامايدى قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل ۇكىمىمەن شەشىپ وتىرعان «جەتى جارعىنى» جوقتاي بەرەتىنىمىز دە سوندىقتان. حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپى مەن ءداستۇرىن نەگىزگە العان زاڭدار جۇيەسىنىڭ باستى قۇندىلىعى دا وسى – دالا زاڭىنىڭ ءتۇپ-تامىرى قازاقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن استاسىپ جاتىر. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» مەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن» جاڭارتىپ, كەم-كەتىگىن تولىقتىرعان «جەتى جارعىنىڭ» تاريحي تانىمنان تامىر تارتىپ, ىرگەلى ەلدىڭ ىرگەتاسىن قۇراۋعا قىزمەت ەتكەنى دە سودان. قازاقستان پارلامەنتى قابىلداعان زاڭداردىڭ بارلىعى باتىس قوعامىنىڭ زاڭدارىنىڭ كوشىرمەسىنە اينالسا, وندا ۇلتتىق بولمىسىمىز ءادىرا قالماي ما؟!