وداققا سىيماعان ديسسيدەنت

ديسسيدەنتتەر تۋرالى زەرتتەۋلەردە بۇكىل كەڭەس وداعى بويىنشا قىزىل يدەو­لوگياعا قارسى بولعان ساناۋلى عانا قاي­راتكەردiڭ ەسىمدەرى اتالىپ ءجۇر. ال سولار­دىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا حالىق­تارىنان بiردە-بiر قايراتكەردiڭ ەسىمى ايتىلمايدى...

بiز اڭگiمە ەتكەلi وتىرعان ماحمەت قۇل­ماعامبەتوۆ – ورتالىق ازيادان شىق­­قان ديسسيدەنتتەردiڭ كورنەكتiسi. سون­­داي-اق ول دەر كەزىندە شەتەلگە شى­عىپ, ات­قارعان جۇمىستارى تۋرالى حا­لىق­­ارالىق باسپاسوزدە كەڭ كولەمدە مۇرا قال­­دىرعان. ونىڭ ءومiربايانى تۋرا­لى دە­رەك­تەر, ءوزiنiڭ ماقالالارى ەۋروپا­نىڭ ءتۇر­لi ءباسپاسوز قۇرالدارىندا نە­مىس, فران­تسۋز, اعىلشىن, ورىس تiلدەرiندە جا­رىق كوردi.

ميۋنحەندە جۇرگەنىمدە ماحمەت اعا­مەن ارمانسىز سىرلاستىم. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ ىلە-شالا مەن دە ميۋنحەنگە كەلگەن ەدىم. وندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى باعىتتالعان «ازات ەۋروپا», «ازاتتىق» راديوستانسالا­رىندا ماحاڭ دا قىزمەت ىستەپ ءجۇردى. بۇل راديوستانسانى اقش كونگرەسى قارجى­لاندىرىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى حابار تاراتىپ تۇرعان-دى. ماحاڭ وسىنداعى قازاق رەداكتسياسىندا قىزمەت ەتتى. بۇل ءبولىم ءبىزدىڭ ەلگە باعىتتالعان كۇن سا­يىنعى التى ساعاتتىق حابارىندا كەڭەس­تىك باسىلىمداردا ايتىلمايتىن شىنايى حابارلاردى ەفيرگە شىعارىپ وتىر­دى. ولاردى, ارينە, ەلىمىزدە ەكىنىڭ ءبىرى تىڭداۋعا مۇمكىندىك بولدى دەپ ايتۋ شىن­دىققا كەلمەس. سەبەبى كەڭەس وكى­مەتىنىڭ ارنايى مەكەمەسى ەفيردى قوسىم­شا دىبىستار ارقىلى باسىپ, ونى بۇقارا حالىققا جەتكىزبەۋگە تىرىستى. باسقا ەلدەر كەڭەستىك قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاعدايلاردى, كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ ەلىمىزدە جۇرگىزىپ وتىرعان قىلمىستىق سايا­ساتى تۋرالى شىنايى اقپاراتتى وسى ما­حاڭنىڭ راديوحابارلارىنان بىلەتىن.

ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە كەڭەس ەلىنەن قاشۋعا ءماجبۇر بولىپ, اقىرى ماسكەۋ ارقىلى اۋسترياعا ءوتىپ كەتەدى. ايەلى ناتاشا ەكەۋى ۆەنادان كەيىن ميۋنحەنگە بارىپ, «ازاتتىق» راديوسىنا قىزمەتكە تۇرادى. ول كىسى ورىسشا, قازاقشاعا وتە ساۋاتتى, داۋىسى زور, ديكتسياسى جاعىم­دى, راديونىڭ ناعىز جۇرگىزۋشىسى رەتىندە تىڭدارمانعا كەڭىنەن تانىمال بولدى. ماحمەتتىڭ اۋە تولقىنى ارقىلى كو­تەر­گەن ماسەلەلەرى جۇرتشىلىقتىڭ كوكە­يى­نەن شىعىپ جاتاتىن.

قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدiقارا اۋدانىندا 1930 جىلدىڭ 20 شiلدەسiن­دە تۋعان م.قۇلماعامبەتوۆ قازاق مەم­لە­­كەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ فيلوسوفيا فا­كۋلتە­تiن بiتiرەدى. ءسويتىپ ول تۇرىك­مەن­­­ستان مەن قىرعىزستاندا ماركسيزم-لە­نينيزم فيلو­سوفياسىنان, ياعني ديا­لەكتيكالىق جانە تاريحي ماتەرياليزم دەگەن پاننەن ساباق بەرگەن. ومiردەگi بولىپ جاتقان وقيعالارعا سىن كوزiمەن قارايتىن ول فيلوسوفيا مەن ساياسي ەكونوميانىڭ كەي­بiر تەوريالىق جاعدايلارى كەڭەستىك شىندىقپەن سايكەس كەلمەيتiنiن دارىس­تەرىندە اشىق ايتىپ جۇرەدi. مىسالى, سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ءسوز جۇزىندەگى ار­تىق­شىلىقتارىن, ال شىنداپ كەلگەندە تەڭ­گەرمەشىلىك ماسەلەلەرىن, ىزدەنۋ, دامۋدىڭ توقىراپ قالعانىن, سونىڭ سالدارىنان ىلگەرى باسۋدىڭ جوقتىعىن تالداپ, دالەلدى تۇردە ايتىپ جۇرەدى. ما­مان ەسەبىندە ءوز پىكىرىن جانىنداعىلارعا اشىق ايتادى.

جاس ماماننىڭ ءومىر شىندىعىن باس­­قالاردان وزگەشە پايىمداۋى ينس­تي­­تۋت­تىڭ كەيبىر وقىتۋشىلارىنا ۇنا­مايى. ماحمەتتىڭ بۇل ەركىن ويلىلىعى كوپ ۇزاماي ءوزى ءدارىس وقىعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باستاۋىش پارتيا ۇيى­مىنا, ودان كەيىن ارنايى ورگانعا دا جە­­تەدى. وسىدان سوڭ جاس ماماندى سايا­­سي نەگىزدە قۋدالاۋ باستالادى. ايتىس-تار­تىسقا شىداماعان ول, چار­­جاۋ­دان (تۇرىكمەنستان) ء«وز ەركى­مەن» كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. سودان كە­يىن ول قىر­عىز كسر-ءنىڭ استاناسى فرۋن­زە قالا­سىن­­داعى (قازىرگى بىشكەك) مەدي­تسينا ينستي­تۋتىنا فيلوسوفيا پانىنەن وقى­تۋشى بولىپ ورنالاسادى. مۇندا دا سو­ڭىنا ەرگەن «قوڭىراۋدان» قۇتىلا ال­مايدى. وقىتۋشىلار مەن باستاۋىش پارتيا ۇيىمى ماحمەتتى ءجيى-ءجيى سىنعا الىپ, تى­نىشتىق بەرمەگەن سوڭ, بۇل وقۋ ورنىن دا تاستاپ شىعادى.

كەڭەستىك يدەولوگيا ارەكەتىنىڭ الداۋ-ارباۋ, حالىقتىڭ باسىن اينالدى­رىپ, قيسىنسىز يلاندىرۋ ەكەنىن تەرەڭ سەز­گەن ول ءوز دارىستەرىندە بۇل يدەولوگياعا قار­سى دالەلدى پىكىرلەرىن ايتۋدى توقتاتپاي­دى. ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى ءوزىنىڭ پىكىرلە­رى­نە ستۋدەنتتەردىڭ ساۋاتتى قارسىلىق بىل­دىرگەنىن بايقاعان سوڭ, ولاردىڭ قۇل­ماعامبەتوۆتەن ۇيرەنىپ جۇرگەنىن بىلەدى دە, ونى اڭدۋعا الادى. وسىلايشا, الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ماحمەت­تىڭ ىزىنە مقك قىزمەتكەرلەرى شىراق الىپ تۇسەدى. بۇل تۋرالى مالىمەت سول ء«ۇش ءارىپ» جيناعان قۇجاتتاردا بار. ناقتى­­لاي ايتقاندا, وسى ورگاننىڭ قوستاناي وب­لىس­تىق باسقارماسىنىڭ تەرگەۋشىسى ما­يور دادىكين دەگەن ماحمەتتىڭ ىزىنە تۇسكەن. ءسويتىپ, ونى 1962 جىلى قىلمىستىق كو­دەكستىڭ 56-بابىمەن جاۋاپقا تارتقان. قۇلماعامبەتوۆتى بارىپ تۇرعان ۇلت­شىل دەپ ايىپتاعان. ول اقىرىندا سوتتا­­لىپ, جەتى جىل تۇرمەگە, ءۇش جىل سۇرگىنگە كە­سىلىپ, جەر اۋدارىلادى. سونداعى بار تاق­قان ايىبى (بىرەۋلەردىڭ ايتۋى بو­يىن­شا) ءستاليندى ادامزاتتىڭ جاۋى گيت­­لەرگە تەڭەگەن-ءمىس. رەجىم ونىڭ «كە­­­ڭەس­­تىك جۇيە جۇمىسشىلاردى قا­ناپ وتىر» دەگەن سوزىنەن ىلىك ىزدەگەن. وسى ءىس تۋ­رالى ماسكەۋدە شىعىپ تۇ­را­تىن مقك-نىڭ «سبورنيك» اتتى جۋر­نا­لى­نا كەزىندە كولەمدى ماقالا جازى­لىپ­­تى. وندا م.قۇلماعامبەتوۆتىڭ ءبىراز ۋاقىت­تان بەرى اينالاسىنداعى كىسى­­لەر­دىڭ اراسىندا وكىمەتكە قارسى ۇگىت-ناسي­حات جۇرگىزگەنى, ۇلتشىلدىعى, بوگدە ويى تۋرالى مىسالدار كەلتىرىلە وتىرىپ بايان­دالىپتى. ال قارالعان ىستە ماح­مەت­تىڭ مقك ورگانىنىڭ نازارىنا قا­لاي تۇس­كەنى, ونىڭ كەڭەس وكىمەتى ومى­رىن­دەگى كەيبىر جاعدايلارعا ءوزىنىڭ بەرگەن باعاسى تۋرالى دەرەكتەر بار ەكەن. كە­زىندە ونى ءتىپتى ەسى اۋىسقان دەپ ساناپ, ساراپتاما دا جۇرگىزىلىپتى. ءسويتىپ م.قۇل­ماعامبەتوۆتىڭ ءىس-ارەكەتىندە 56-باپ­تىڭ قىلمىستىق قۇرامى تولى­عى­مەن بار ەكەندىگى, سونداي-اق الدىن الا جانە سوت تەرگەۋلەرىندە ونىڭ دالەل­دەن­گەندىگى تۋرالى الگى جۋرنالدا انىق جازىلعان.

«ول كەزدە بۇكiل كەڭەس وداعى ۇيىق­تاپ جاتتى. قورىلداپ جاتتى. بارلىق ءۇي­دiڭ شامدارى وشكەن. تەك قانا ماسكەۋدە, ستاليننiڭ تەرەزەسiندە جارىق سونبەگەن. سەبەبi ستالين – بiزدiڭ باقىتىمىز. بiز ءۇشiن قايعىرىپ, قام جەپ وتىر. تۋرا وسىن­داي تاربيە العان ەدiك. اكەڭ ولسە ءولسiن, ستالين ولمەسiن» دەيتىن ەدىك». ماح­­مەت قۇلماعامبەتوۆ بىزبەن وتىرىپ كە­ڭى­رەك سىرلاسقاندا وسىلاي دەپ ەسكە الاتىن.

سونىمەن, 1962 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مقك-ءنىڭ قوستاناي وبلىستىق باسقارماسى ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ­تى قازاق كسر قىلمىستىق كودەكسiنiڭ 56-با­بىنىڭ 1-تارماعىمەن جاۋاپقا تار­تىپ, جەتى جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرادى.

ول سىبىردە, موردوۆيادا ايداۋدا جۇر­گەندە جەتى جىلى بىتپەي جاتىپ تاعى سوتتالادى. سونداعى تاققان ايى­بى «تارتىپكە باعىنبايسىڭ, جۇمىس­تان جالتاراسىڭ, ساياسي ساباقتارعا بار­­­مايسىڭ» دەگەن ماعىنادا بولعان. وسى­­­نى سىلتاۋ ەتىپ, ماسكەۋدەن 300 شا­قى­­رىمداي جەردەگى «ۆلاديمير» تۇر­مەسىنە قايتا ايداپ جىبەرەدى. سول كەز­دە جازاسىنىڭ مەرزىمى بىتۋىنە ەكى جىل ءتورت اي قالعان ەكەن. تۇرمەنىڭ ءتار­تىبى وتە قاتال بولعان. ونى ماحمەت قۇل­ما­عام­بەتوۆتىڭ ءوزى «ۆلاديمير تۇرمەسىنە قاراعاندا, موردوۆياداعى لاگەر «كۋرورت» سياقتى بولاتىن» دەپ ايتىپ وتىراتىن. ونى سول جەردە ولىمنەن اراشالاپ قالعان ءبىر دارىگەر ايەل ەكەن. ول ايەل ماحمەتتى اياپ, ونى «تۋبەركۋلەزبەن اۋىرادى» دەيدى دە, تۇرمەدەن اۋرۋحاناعا العىزىپ, توعىز اي باققان. وسىلايشا, اۋپىرىمدەپ ەكى جىل توعىز ايدى وتەپ شىعادى. ودان لاگەردە وتەۋى ءتيىس مەرزىمى تاعى بار دەپ سىبىرگە قايتا ايدايدى. ءسويتىپ, كومي اۆتونوميالى ­رەسپۋبليكاسىنا يتجەككەنگە جىبەر­گەن. سول جەردە ءجۇرىپ, تەمىرجولدا جۇك تاسۋشى بولادى. ايداۋدان بوسانعان سوڭ, 1974-1975 جىلدارى بام-دا, 1975-1977 جىلدارى كومي اسر-ىندە, 1977-1979 جىلدارى ۋكراينانىڭ حاركوۆ قالاسىندا ەڭبەك ەتتى. ول كىسى سۋرگۋتتە (رە­سەي, تۇمەن وبلىسى) سۇرگىندە جۇرگەن كەز­ىندە كورگەن-بىلگەندەرىن ويعا ءتۇيىپ, «كون­تينەنت» جۋرنالىندا تۇراقتى جاريالاپ تۇرعان.

ول كەزدە كسرو ازاماتتارىنىڭ شە­تەلگە وڭايلىقپەن شىعا المايتىنى بەل­گiلi. ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ ماق­ساتىنا جەتۋ ءۇشiن حاركوۆتە بiر ەۆرەي ايەلگە ۇيلەنەدi. سول ارقىلى ارنايى شاقىرتۋ الىپ, ۆەناعا بارادى. الگi ايەل يزرايلگە جول تارتادى دا, قۇلماعامبەتوۆ ۆەنادا قالىپ قويادى. ۆەنادا تۇراقتاپ, ارتىنان گەرمانياعا ءوتiپ كەتەدi. وسىلايشا, ميۋنحەندەگi «ازات­تىق» راديوسىندا 15 جىلدان اسا ۋاقىت جۇمىس iستەپ, 1995 جىلى زەينەت­كەرلiك دەمالىسقا شىقتى.

ونىڭ حابارلارى ءمىردىڭ وعىنداي ءدوپ ءتيىپ, تىڭدارمان جۇرەگىنە جول تاۋىپ جاتتى. 1986 جىلعى جەلتوقساندا تاياققا جىعىلعان ءىنى-قارىنداستارىنا قازاق ءبولىمىنىڭ باستىعى حاسەن ورالتاي جانە ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ مورالدىق تىرەۋ بولدى. ولار وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى حابارىندا توتاليتارلىق جۇيەنى, وتارشىل ساياساتتى اشكەرەلەپ, كوممۋنيستەردىڭ بەتپەردەسىن اشتى. ول قازاق جاستارى­نىڭ وداقتا ءبىرىنشى بولىپ وسى الىپ رەجىمگە قايسارلىقپەن قارسى شىققا­نىن ماقتانىشپەن ەفيردە ايتۋدان تىنبا­دى. «سەندەردىڭ بۇل كوتەرىلىستەرىڭ ىرگەسى شاي­قالا باستاعان كوممۋنيستىك رەجىمدى بولاشاقتا قۇلاتادى. سەندەر سياقتى قورلىقتا جۇرگەن باسقا حالىق­تار وسى باس كوتەرۋدەن ۇلگى الادى, ال­عان بەتتەرىڭنەن قايتپاڭدار!» دەپ دەم بەرىپ وتىردى. الاڭ قانعا بوگىپ, جاستار جەڭىلىس تاپقاندا ماحمەتتىڭ قايعىسىندا شەك بولعان جوق. كەيىن ماحاڭنىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. سول جەلتوقسان كوتەرىلىسى ەگەمەندىگىمىزدىڭ قار­لىعاشى بولدى. بۇگىن, مىنە, الاشتىڭ اسىلدارى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە قول جەتتى. جاستاردىڭ كورگەن ازابى بوس كەتپەدى. بۇعان ماحمەت اعامىزدىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور.

كسرو ىدىراعاننان كەيىن قازاق كسر باس پروكۋرورىنىڭ نارازىلىعىنا بايلانىستى 1990 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ قىلمىستىق ءىسى قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ پلەنۋمىندا قارالىپ, ول ءوزىنىڭ قاۋلىسىمەن بۇعان دەيىنگى وبلىستىق, رەسپۋبليكا­لىق سوت ورگاندارى اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويىپ, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ ءىس-ارەكەتىندە قىلمىس قۇرامىنىڭ جوق­تىعىنا بايلانىستى ونى تولىعىمەن اق­تادى. وسى قاۋلىدا بىلاي دەپ كور­سەتىلىپتى: «قۇلماعامبەتوۆ ماحمەت الدىن الا جانە سوت تەرگەۋى كەزىندە وزىنە تاعىلعان «انتيسوۆەتتىك ۇگىت جانە ناسي­حات جۇرگىزدىڭ» دەگەن كىنانى مويىندامادى. ول ساياسي ەكونوميا جانە فيلوسوفيا سالاسىنىڭ مامانى ەسەبىندە ۇكى­مەت پەن پارتيانىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن سىن­عا الىپ, وعان ءوز پىكىرىن ايتىپ وتىر­دى. بۇل ايتىلعان پىكىر وكىمەتكە قار­سى ۇگىت نەمەسە ناسيحاتقا جاتپايدى, سە­بەبى وندا سوۆەتتىك مەملەكەتتىك جانە قوعام­دىق قۇرىلىستى داتتايتىن, ودان شى­عارىلعان جالاقورلىق وتىرىك تاراتۋ جوق. ول ءوزىنىڭ پايىمداۋلارىندا ەلدە بولىپ جاتقان وبەكتيۆتى بولمىستى كورسەتتى».

– ۇلت ماسەلەسى دە مەنى كوپ ويلانتىپ, تولعاندىرادى, – دەگەن ەدى كەزىندە ماح­مەت اعامىز. – ءوز باسىم ۇلتشىل جان ەمەسپىن. ءوز ۇلتىڭدى باسقا ۇلتتان جو­عارى ۇستاۋ, باسقا ۇلتتى جەك كورۋ دەگەن سياقتى ءىس-ارەكەتتەر مەندە جوق. ال ورىس حالقىنىڭ كەيبىر وكىلدەرى­نە كەل­سەك, ولار وزدەرىنىڭ باسقالاردان سانى جاعىنان كوپتىگىن پايدالانىپ, از حا­لىققا مەنسىنبەۋشىلىكپەن قارايدى. سەبەبى ولار وزدەرىنەن باسقالاردى ەكىن­­شى سورتتى كىسىلەرگە, اقىل-ەسى جە­تى­سىڭ­كىرەمەيتىن جاندارعا سانايدى. ساۋات­سىز, ەشنارسەگە قابىلەتى جوق كەيبىر ورىس­تاردىڭ ءبىلىمدى, اقىل-ويى جوعارى قازاق­تاردى كەكەتىپ, مۇقاتىپ تۇرعانىن كىم كورمەي ءجۇر دەيسىز. سوندا وسىنداي مادەنيەتسىز, وي-ءورىسى تومەن كىسىلەر ۇلتىما قاراپ مەنىڭ ار-وجدانىمدى اياققا باسۋلارىنا بولا ما؟! وسىنداي جونسىزدىككە جول بەرەتىندەردىڭ كوپشىلىگى پارتيا قاتارىنداعى شەنەۋنىكتەر دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان مەن ەندى ەشقا­شان دا پارتيا قاتارىنا كىرمەيمىن. پار­تيانىڭ جانە ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ەشقانداي ايىرماشىلىق­تارى جوق. دەموكراتيا تۋرالى ءسوز بولسا, ول بىزدە تەك قاعاز جۇزىندە عانا بار. ونىڭ ناعىز دەموكراتياعا ەشقانداي قاتىسى جوق. مىسالى, بىزدەگى سايلاۋدى الايىق. سايلاۋشىلار ءوز قالاۋلىلارىن تاڭ­داپ, وعان داۋىس بەرە المايدى. تىزىمدە كورسەتىلگەن, جوعارىداعىلار كورسەتكەن ادامعا عانا باس شۇلعيدى. بۇل سايلاۋ ەمەس, جۇرتتى قۇر الداۋ. ال سوۆەتتەرگە كەلسەك, ونىڭ دا ءرولى تەك قاعاز بەتىندە. ەل باسقارۋ جۇيەسى بيلەپ-توستەۋشى اپپارات – پارتيانىڭ قولىندا. پارتياعا قارسى ءسوز ايتۋعا, ونى مىنەپ-سىناۋعا بولمايدى. مەنى كەڭەس وكىمەتى وقىتىپ جەتكىزدى, ادام قىلدى, بىراق مەن ونىڭ «اق» دەگەنىن العىس, «قارا» دەگەنىن قارعىس دەپ, بارلىق ايتقانىمەن كەلىسە بەرۋگە ءتيىس ەمەسپىن, ءار ادامنىڭ ءوز پىكىرى بولۋى كەرەك.

الماتىدا شىققان «يۋريديچەسكي ۆەستنيك» دەگەن گازەتتە ماحمەت قۇل­ما­­عامبەتوۆكە كەڭەستiك سوت تاققان ايىپ­تاردىڭ بارلىعى جازىلعان. نە ءۇشiن, قانداي ايىپ تاعىلدى, ءبارى بار. سول باسىلىمدا «قۇلماعامبەتوۆ جازىق­سىز ايىپتالىپ, ون جىلعا قامالدى, ەندi جوعارعى سوتتىڭ ۇكiمiمەن اقتالدى» دە­لiنگەن. كوممۋنيستەردiڭ ادەتi دە باياعى, الدىمەن ادامدى ايىپتاپ, سوتتاپ, يتجەككەنگە ايداپ, ازاپتاپ, اتىپ تاستايدى دا, سوسىن بارىپ اقتاپ جاتادى. سول سياقتى ماحاڭدى دا ون جىل سورلاتىپ, سوتتادى دا, كەيiن اقتادى. ول كىسى سول كەزدە شەتەلدە جۇرگەن ەدى. كەڭەس وداعىنا, ءوزىن وگەيسىتكەن سوتسياليستىك جۇيەدەگى ەلىنە وكپەسى قارا قازانداي بولاتىن. اقىرى اقتالدى. قازاقستان تاۋەلسiزدiك العان سوڭ اقتالدى. ماحمەت ءوزىن «وداققا سىيماعان اداممىن» دەپ وتىراتىن. ول ازات­تىق العان ءوز ەلىنە كەلە الماي دۇنيە­دەن ءوتتى.

ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ قاشاندا تۋراشىلدىعىمەن كەيبىرەۋلەرگە جاعا قويمايتىن. سونداعى ءبىر جاعىمپاز, جالباقاي ادامنىڭ جاعىمسىز تىرلىگىنە شىداماي, الگىنى ساباپ تاستايدى. سول ءۇشىن دە راديودان قۋىلىپ, ەكى جىل اۋرە-سارساڭعا تۇسكەنى بار. سوڭىندا ادىل­دىك جەڭىپ, اقىرى سوت شەشىمىمەن قىز­­مەتىنە قايتا ورنالاسادى. ەكى جىل بويى بوسقا جۇرگەن ۋاقىتىنا وراي ءتيىستى قاراجاتى وتەلىپ, سول قارجىعا, ياعني 450 مىڭ نەمىس ماركاسىنا يتاليادان ءۇي ساتىپ الادى. بۇل ونىڭ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءوزى بارىپ كورگەن, يتاليانىڭ «قازاقستان» دەگەن ەلدى مەكە­نىندەگى جەر ەكەن. سول ماڭايداعى ءشوبى شۇيگىن, ءوزىمىزدىڭ كادىمگى جايلاۋ سەكىلدى دالاسىنان تاڭداپ العان ءۇيى ەدى. ءتورت گەكتارداي جەرى بار ءۇيىنىڭ ماڭدا­يشاسىنا ۇلكەن ەتىپ «Kazakstan» دەپ جازدىرىپ قويعانىن ايتقان. ەگەر دە قازاقستاننان بىرەۋلەر كەلە قالسا, بىزگە بۇرىلىپ, قوناق بولسىن دەگەن ويمەن جازعان ەكەن ونى. زەينەتكە شىققان سوڭ قالعان ءومىرىمدى ناتاشامەن بىرگە سوندا وتكىزەمىن دەپ وتىراتىن. ءسويتىپ, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە «ازاتتىق» راديوسىنان زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, يتالياعا قونىس اۋدارعانى بار.

الايدا ماحاڭ يتاليادا ءبىراز تۇر­عان سوڭ بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ءۇيىن ساتىپ, 2000-جىلدارى ميۋنحەنگە قايتا كو­شىپ كەلەدى. شاماسى, قازاعى سيرەك كەزدەسەتىن يتاليا جەرىندە ول كىسى جال­عىز­سىراسا كەرەك. سوڭعى رەت مەن ماح­مەت قۇلماعامبەتوۆتى 2002 جىلى جاز­دا, گەرمانيانىڭ كەلن قالاسىندا وت­كەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىل­تايىندا كوردىم. قاسىندا باياعى ناتاشا دەگەن ايەلى بار. ونىڭ ەكى كوزى ناشار كورەتىن بولىپتى, سوندا دا ماحاڭ بايبىشەسىن قاسىنان تاستاماي, ەۋرو­پاداعى قازاقتاردىڭ قۇرىلتايىنا ەرتىپ كەلگەن ەكەن.

– تاعدىر ماعان ۇرپاق ءسۇيۋدى بۇيىرت­پادى, باعىم با, سورىم با, ەندىگى عۇمى­رىمدى وسى قوساعىم ناتاشامەن بىرگە وتكىزەمىن, – دەپ ەدى سوندا قايران ماحاڭ.

ول كىسى الماتىداعى تۋىستارىنا – وزىنەن كەيىن سوڭىندا قالعان ءىنى-قارىن­داستارىنىڭ بالالارىنا ۇدايى قاراجات سالىپ, وزىنە شاقىرىپ, سالەم-ساۋقات جىبەرۋدەن جاڭىلمايتىن.

قاراپ وتىرساق, بۇتىندەي ءبىر كەڭەس­تىك جۇيەگە سول تۇستا جالعىز ءوزى قارسى تۇرىپ, «قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇ­تاق» سەكىلدى بولعان ازامات ماحمەت قۇل­­ما­­عامبەتوۆتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ وكى­­­نىش­كە قاراي, بۇل كىسىنى كوپشىلىك بى­لە بەر­­­مەيدى. بۇل كىسى كەزىندە ماركسيزم-لەنينيزم ىلىمىنە اشىقتان-اشىق قار­سى شىعىپ, سودان قۋعىن كورىپ, اقى­رىن­دا شەتەل اسۋعا ءماجبۇر بولعان. ساياسي تىلمەن ايتقاندا, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ – قازاقتان, ءتىپتى كۇللى ور­تالىق ازيادان شىققان دارا ديسسيدەنت. قازاق زيالىلارىنىڭ ىشىنەن ەسىمى حەلسينكيدەگى ساياسي تۇتقىندار تىزىمىنە كىرگەن ەكى قازاقتىڭ ءبىرى جانە العاشقىسى وسى ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ.

ول كىسىدەن ۇرپاق قالمادى. ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ 2008 جىلى قاراشا ايىندا باتىس گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىن­دا كوز جۇمدى.

ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ وسىدان جارتى عاسىرعا جۋىق شاماسىندا جازعان وي-پىكىرىن بۇگىندەرى ورتاعا سالىپ تالداپ, سارالاپ كورسەك, ول ءوز زامانىنىڭ وزگەشە تۋعان ويشىل ادامى دەگەن تۇجى­رىمعا كەلەر مە ەدىك, قايتەر ەدىك. ول كەزدە ەكىنىڭ ءبىرى وسىنداي باتىل ىسكە بارا ما؟ ءوز ويىن اشىق ايتۋ سول كەزدە ەرلىك ەدى عوي. توتاليتارلىق ءتارتىپ شەڭبەرىنەن شىقپاي, عىلىمي ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپ, كوپتىڭ ءبىرى بولىپ جۇرە بەرگەندە, بۇگىندەرى ماحاڭ اتاقتى عالىمداردىڭ ءبىرى بولاتىنىنا ەشقانداي كۇمان جوق. بىراق ول جەكە باسىنىڭ كۇنى ءۇشىن ەكىجۇزدىلىك جاساپ وتىرىك ايتا المادى, وعان ارى جىبەرمەدى. مامان ەسەبىندە ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن اشىق ورتاعا سالدى. كەلمەسكە كەتكەن كسرو-نى كوكسەپ الەك بولماي, ناقاقتان جاپا شەككەن وسىنداي ارىستارىمىزدى ماداقتاساق, قانداي جاقسى بولار ەدى.

ساياسات بەيىسباي,

«ازاتتىق» راديوسىنىڭ 1991-2004 جىلدارداعى ءتىلشىسى, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى