كەڭەستىك كەزەكتى كەڭكەلەستىك

اۋعان سوعىسىنىڭ ايتىلماعان اقيقاتى

بيىلعى اقپان ايىندا اۋعانستاننان كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ شىعارىلعانىنا 25 جىل تولادى. 1979 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا كەڭەس وكىمەتى باسقارۋشىلارىنىڭ قارىمسىز, دارىنسىز ساياساتكەرلىگىنىڭ كەسىرىنەن اۋعانستانعا اسكەر ەنگىزىلىپ, ول 10 جىل بويى ەشكىمگە پايداسىز سوعىس جۇرگىزدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا اۋعانستان تەرريتورياسىندا 600 مىڭنان ارتىق كەڭەستىك اسكەريلەر بولدى. ونىڭ 15 مىڭنان ارتىعى قازا بولدى, 54 مىڭعا جۋىعى جارالاندى, 417-ءسى حابارسىز كەتتى. سونىڭ ىشىندە سوعىسقا قاتىسقان 22 مىڭنان استام قازاقستاندىقتىڭ 1 مىڭعا جۋىعى قازا بولىپ, 2 مىڭنان استامى مۇگەدەك بولىپ قالدى. ال 21 قازاقستاندىق ءىز-ءتۇزسىز كەتتى. بۇل ايتۋعا عانا وڭاي ساندار. 18-گە جاڭا تولىپ, ءومىردى ەندى عانا باستاعان بوزداقتىڭ ءمايىتىن جەرلەۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەندىگىن باستان كەشىرگەندەر بىلەدى. ۇزاق, 10 جىل بويى جاسى باليعاتقا تولىپ, اسكەرگە الىنۋعا ءتيىستى بالالاردىڭ ءبارىنىڭ دە اتا-انالارى «اۋعانستانعا جىبەرمەسە ەكەن» دەپ قىل ۇستىندە جۇرگەندەي كۇي كەشەتىن... مۇنىڭ دا جۇيكەگە قانشالىق سالماق تۇسىرگەنىن باستان كەشكەندەر بىلەدى. سايىپ كەلگەندە بۇل سوعىس اۋعانستانعا بارعاندار مەن وندا قازا بولعاندار ءۇشىن عانا ەمەس, سول جىلداردا 300 ملن-عا جۋىق حالقى بولعان بارلىق كسرو حالقى ءۇشىن ۇلكەن تراگەديا بولعانىن ۇمىتپايىق. سول جىلدارى كسرو اۋعانستان وكىمەتىن قولداۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن جىل سايىن 800 ملن. (10 جىلدا 8 ملرد.) دوللار بولىنگەن. ال 40-ار­ميا­نى ۇس­تاۋ ءۇشىن جىل سايىن 3 ملرد. دوللار ءبولىنىپ تۇرعان. 1989 جىلى سول كەزدەگى كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.رىجكوۆ ءبىر توپ ەكونوميستەرگە اۋعان سوعىسىنىڭ بارلىق شىعىندارىن ەسەپتەۋدى تاپسىرادى. الايدا, شىعىن­نىڭ جان تۇرشىكتىرەرلىك وراسان زور كولەمدە ەكەنىن كورگەن وكىمەت باسشىلارى حالىقتىڭ تولقۋىنان قورقىپ, ونى جاريالاماۋ كەرەك دەپ شەشكەن. كەڭەس ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەپ, داعدارىسقا ۇشىراتقان فاكتورلاردىڭ ءبىرى وسى – اۋعان سوعىسى ەكەنى ابدەن دالەلدەنگەن. ەڭ قيىنى بۇل سوعىس ەشقانداي ءناتي­جەسىز اياقتالدى. كەڭەس جاعى قولداعان كابۋل وكىمەتىنە قارسىلار ازايۋدىڭ ورنىنا كۇن ساناپ وسە ءتۇستى. ماسەلەن, كەڭەس اسكەرىنىڭ بارىنشا كۇش العان 1986 جىلدىڭ وزىندە مودجاحەدتەر اۋعانستان اۋماعىنىڭ 70 پايىزىنا باقىلاۋ جاساپ تۇرعان... كەڭەس وداعىنىڭ ىقپالىنداعى نادجيبۋللانىڭ وكىمەتى دە 3 جىلعا عانا شىداي الدى. اۋمالى-توكپەلى اۋعانستان اۋعانستان اۋماعىن ەجەلدەن مۇسىل­مان حالىقتارى قونىستانىپ كەلگەن. مۇنداعى تىلدەرى, تۇرلەرى, ءىشىنارا دىلدەرى دە بولەك حالىقتاردىڭ ءبارىن دىندەرى بىرىكتىرىپ تۇراتىن ەدى. 1979 جىلى ونداعى 20 ملن-عا جۋىق حالىقتىڭ 40 پايىزعا جۋىعى پۋشتۋن, قالعانىن تاجىك, وزبەك, حازار, تۇركىمەن, ايماق جانە ت.ب. 20 شاقتى حالىق قۇرادى. ىشىندە قازاق, قاراقالپاق, قىرعىز دا بار. ارقايسىسى ءوزىنىڭ قالىڭ شوعىرلانعان ايماقتارىندا قونىستانعان. اۋعانستان اۋماعىنان ەجەلدەن نە­شە ءتۇرلى سوعىستار ءوتتى. سونىڭ سوڭعى ۋاقىتتا بولعاندارىن عانا اۋىزعا الار بولساق, ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا اۋعانستاندى يراننىڭ تۇركى ناسىلدەس شاحى ءنادىر باسىپ الدى. 1747 جىلى احمادشاح دۋرراني كوتەرىلىس اشىپ, ءنادىردى قۇلاتىپ, العاش رەت, كانداگاردا قازىرگى اۋعانستان اۋماعىن تۇگەل قامتىعان يمپەريا قۇردى. تاريحتا «دۋرراني دەرجاۆاسى» دەپ اتالعان بۇل مەملەكەتتى ونىڭ ۇرپاقتارى تۇتاس ۇستاي الماي, 1818 جىلى پەشاۆار, كابۋل, كانداگار جانە گەرات كنيازدىكتەرىنە ءبولىپ جىبەردى. بۇل كەزدە ءۇندىستاندى تۇگەل باسىپ العان اعىلشىندار اۋعان­ستان اۋماعىنا دا ءجيى كوز الارتىپ تۇرعان. حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ول اۋعانستان اۋماعىن باسىپ الماق بولىپ ەكى رەت سوعىستى. الايدا, حالىقتىڭ قايسار قارسىلىعىنىڭ ارقاسىندا كارى ارىستاننىڭ ازۋى جاس مەملەكەتكە تولىق باتا الماي, تەك پروتەكتوراتتىعىن عانا مويىنداتا الدى. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى ورتالىق ازيا ەلدەرىن تۇگەل باسىپ العان رەسەي يمپەرياسى دا ەۋرازيانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان  ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى بۇل ەلدىڭ اعىلشىنداردىڭ ىقپالىندا كەتكەنىن قالاماي, اۋعاندىقتاردىڭ سوعىسىن قولداپ وتىرعان. ءسويتىپ, ءى-دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا اۋعان­ستان انگليانىڭ پروتەكتوراتى بولسا دا بەيتاراپتىق ۇستانىپ, ەش جاققا تارتىلمادى. 1919 جىلى امانۋللا حان اۋعان­ستاننىڭ اعىلشىندارعا ءىشىنارا باعى­نىستىلىعىنان ارىلىپ, تاۋەلسىز كورولدىك جاريالادى. ونى رەسەي, ودان كەيىن, 1926 جىلى انگليا دا تانىپ, سول جىلى ديپلوماتتىق قاتىناستار ورناتادى. ايتا كەتەرلىگى سول, اۋعانستان كو­رول­دىگى رەسەيدەگى بولشەۆيكتەر وكى­مە­تىن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ تانىعان مەملەكەت. وسى اۋعانستان كورولدىگى ءبىر­شاما دامىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ورناتادى. سونىڭ ىشىندە اعىلشىنداردىڭ جاۋى گەرمانيامەن دە قارىم-قاتىناستى ۇلعايتقان. اسىرەسە, كەڭەستىك رەسەيمەن اراداعى ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىقتار بارىنشا كەڭەيگەن. كەڭەس وكىمەتى اۋعاندىق اسكەريلەردى دايىنداپ, تەحنيكالىق كومەكتەر دە كورسەتكەن. ەسەسىنە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ تالابىمەن امانۋللا حان وسىندا كەلىپ تىعىلعان ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كەڭەسكە قارسى باس كوتەرگەن ازاتتىق كۇرەسكەرلەرى  – باسماشىلاردى ۇستاپ بەرۋگە جانە ولاردى قىرۋعا جول بەرگەن. سوندىقتان دا, امانۋللاعا دەگەن قارسىلىق حالىق اراسىندا ۇدەي تۇسەدى. وسىنداي سەبەپتەرمەن 1928 جىلى اۋعانستاندا مەملەكەتتىك توڭكەرىس بولىپ, وكىمەت باسىنا باچاي ساكاو كەلەدى. ال امانۋللانىڭ وكىلى ستاليننەن اسكەري كومەك سۇرايدى. كەڭەس وكىمەتى 1921 جىلى جاسالعان دوستىق تۋرالى كەلىسىمدى سىلتاۋراتىپ كومەك بەرۋگە كەلىسەدى. ءسويتىپ... كەڭەس اسكەرلەرى تاۋەلسىز اۋعانستان مەملەكەتىنىڭ شەكاراسى­نان العاش رەت 1929 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وتەدى. مۇندا دا تاجىكتىڭ تەرمەز قالاسىنىڭ تۇبىندەگى شەكارانى بۇزىپ, قىزىل اسكەرلەر باسقا ەلدىڭ اۋماعىنا شىعادى. بۇل وتريادتىڭ قۇرامىندا 2 مىڭنان ارتىق سارباز, 4 زەڭبىرەك, 12 ستانوكتى جانە 12 قول پۋلەمەتى بولعان. اۋعان اسكەرىنىڭ فورماسىن كيگەن وسى اسكەر دە ءبىرشاما لاڭ تۋدىرعان. ولار كەليف, حاناباد جانە اۋعاندىق تۇركىلەردىڭ ورتالىعى مازاري-شاريف قالالارىن باسىپ العان. مامىر ايىنىڭ اياعىنا دەيىن اۋعانستاندا سوعىس جۇرگىزىپ, تاعى دا بىرنەشە قالالار مەن قىستاقتاردى جانىشتاعان وترياد امانۋللا حان قارسىلىقتى توقتاتىپ, شەتەلگە قاشىپ كەتكەنشە وسىندا بولعان. كەڭەستىك گەنەرالداردىڭ ماقساتى – اۋعانستاندا كوممۋنيستىك رەجىمدى قولدايتىن قۋىرشاق رەسپۋبليكا ورناتۋ ەدى. بىراق ءدىندى جوققا شىعاراتىن كوممۋنيستەردى قالىڭ ەل قولداماي, بولشەۆيكتەردىڭ ماقساتى ورىندالمايدى. 1929 جىلدىڭ قازان ايىندا اۋعانستاننىڭ بۇرىنعى وكىمەتىنىڭ پاريجدەگى ەلشىسى, امانۋللا حاننىڭ جاقىن تۋىسقانى گەنەرال مۇحاممەد ءنادىر حان ۇندىستانداعى اعىلشىن وكىمەتىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن توڭكەرىس جاساپ, ءباچايدى تۇتقىنداپ, باسىن الادى. ءسويتىپ, اعىلشىن يمپەرياليزمىنىڭ سەنىمىنە كىرىپ, سولاردىڭ ايتقانىمەن جۇرسە دە دەربەستىگىن جوعالتپاعان وكىمەت جاساقتايدى. ال كسرو اسكەرلەرى سول جولى دا اۋعانستان اۋماعىندا ءتيىمسىز قان توگىپ, ەش ماقساتىن ورىنداي الماي شىققان بولاتىن. نادىردەن كەيىن بالاسى مۇحاممەد زاحير شاح كورول بولدى. وسى, 1929 جىلدان 1973 جىلعا دەيىن بولعان كورولدىكتىڭ كەزىندە عانا 44 جىل بۇل ەلدە تىنىشتىق بولىپ, مەملەكەتتىڭ ىرگەسى ءبىرشاما نىعايعان. اقش, كسرو, انگليا سەكىلدى ۇلى دەرجاۆالارمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا دا اۋعانستان بەيتاراپتىق ۇستاندى. ال 1973 جىلى زاحير شاحتى نەمەرە ءىنىسى مۇحاممەد ءداۋىت قۇلاتىپ, اۋعانستان رەسپۋبليكاسىن جاريالايدى. اۋعانستاندا وكىمەتتىڭ ءجيى-ءجيى توڭكەرىلىپ, ازاماتتىق سوعىستىڭ تىنباي جۇرگىزىلىپ تۇرعانىنا سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالى كوپ بولدى. ولار وزدەرى قولدايتىن باسشىنى ۇنەمى قارۋلاندىرىپ, قارجىلاندىرىپ وتىرعان. مۇندا وزدەرىنىڭ ىقپالىنداعى رەجىمدى ورناتۋ ءۇشىن اعىلشىندار دا, ورىستار دا, ءتىپتى نەمىستەر دە قىزۋ ارەكەتتەر جۇرگىزدى. ماسەلەن, سوڭعىلار 1930-40-جىلدارى اۋعانستاندى ءۇندىس­تانداعى اعىلشىن اسكەرىنە باسىپ كىرەتىن پلاتسدارمعا اينالدىرۋ ءۇشىن ۇلكەن شارالار جاسادى. سونىڭ ىشىندە اۋەجايلار, كابۋلدەن گازنيگە جانە ۇندىستانمەن شەكارالاس اۋداندارعا كوپىرلەر سالىپ, جولدار تارتقان. مۇنىڭ ءبارى ۇندىستانعا باسىپ كىرۋگە قاجەتتى بولعان سوڭ وزدەرى ءۇشىن سالىنىپ جاتقانىن بىلسە دە اۋعانستان وكىمەتى وعان ەش قارسىلىق بىلدىرمەگەن. 1973 جىلى رەسپۋبليكا جاريالاعان ءداۋىتتىڭ ءومىرى ۇزاققا بارمادى. 1978 جىلى كەزەكتى مەملەكەتتىك توڭكەرىس بولىپ, وكىمەت باسىنا كوممۋنيستەردىڭ ىقپالىنداعى اۋعانستاننىڭ حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى كەلدى. ولار ءداۋىتتى 30 شاقتى وتباسى مۇشەلەرىمەن بىرگە ولتىرەدى. «ءساۋىر توڭكەرىسى» دەپ اتالعان بۇل ب ۇلىكتىڭ باسىندا كوممۋنيست ن.م.تاراكي بولىپ, ارتىنان پرەزيدەنتتىككە سايلانادى. ال بابراك كارمال ۆيتسە-پرەزيدەنت بولادى. ءوزارا تارتىستان كەيىن تازا كەڭەستىك جولدى قالاعان ب.كارمال ورنىنان الىنىپ, چەحوسلاۆاكياعا ەلشىلىككە جىبەرىلەدى. الايدا, كوممۋنيستىك رەجىم ەلدەگى ءدىن­دارلار تاراپىنان قولداۋ تاپپايدى. ولاردىڭ ىقپالىنداعى حالىق تا كوممۋنيستەرگە قىرىن قاراپ, «ءساۋىر توڭكەرىسىنەن» تۋرا ءبىر جىل وتكەندە ۇلكەن كوتەرىلىس بولادى. ونى پرەمەر-مينيستر حافيزۋللا امين باستاعان وكىمەت اسكەرلەرى قان-جوسا قىلىپ باسادى. الايدا, اقش-تا وقىعاندىعى سەبەپتى وبب-مەن (تسرۋ) بايلانىسى بارىنان كۇدىكتەنگەن كەڭەس باسشىلارى تاراكيدەن ونى ورنىنان الۋدى تالاپ ەتەدى. بىراق, امين بۇرىن قيمىلداپ پرەزيدەنت سارايىن باسىپ الىپ, تاراكيدى ولتىرەدى. بۇعان حالىق ءتىپتى نارازى بولىپ, امينگە قارسى ەرەۋىلدەر ءجيى بولىپ تۇرادى. ءاميندى كگب-ءنىڭ «الفا» توبى 1979 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا قاسكويلىكپەن, ءبىر تۇندە ولتىرگەنىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. ول ءتىرى تۇرعاندا كەڭەستىك كەڭەسشى بولىپ جۇرگەن گەنەرال ۆ.پاپۋتين ونى كسرو-دان رەسمي تۇردە اسكەري كومەك سۇراۋعا كوندىرۋگە تىرىسادى. الايدا, امين رەسمي كومەك سۇراماعان جانە ب.كارمالدى ءوزىنىڭ ورنىنا وتىرعىزۋعا كونبەگەن. «الفانىڭ» تۇتقيىلدان ءتيىسۋىنىڭ ءبىر سىرى دا سول. ال اۋعانستانعا اسكەر كىرگىزۋ تۋرالى ساياسي بيۋرونىڭ شەشىمى امين ولتىرىلمەي تۇرىپ قابىلدانعان. 1979 جىلدىڭ 24-26 جەلتوقسانىندا 105-اۋە-دەسانتتىق ديۆيزياسى كابۋلدەن 50 شاقىرىم جەر­دەگى باگرام اۋەجايىنا كولىكتىك ۇشاق­تارمەن كۇندىز-ءتۇنى تاسىلعان. امين ولتىرىلگەننەن كەيىن مۇندا باسقا دا اسكەري بولىمدەر جەتكىزىلگەن. 1980 جىل­دىڭ اقپان ايىندا اۋعانستانداعى ءاس­كەردىڭ سانى 58 مىڭ بولادى. ال ەڭ كوپ بولعان جىلدارى جالپى اسكەريلەردىڭ سانى 200 مىڭنان اسقان. سونىمەن, حح عاسىردىڭ 19-جىلىنان بەرگى 60 جىلدا عانا التى وكىمەت كۇشپەن اۋىسقان, بارىنشا بولجالسىز, ۇنەمى توڭكەرىس پەن ازاماتتىق سوعىستان كوز اشپاعان, ەكونوميكالىق دامۋى مەيلىنشە ارتتا قالعان بۇل ەلدەن كسرو نە الامىن دەدى ەكەن؟ ونىڭ ۇستىنە حالقىنىڭ 100 پايىزى يسلامدى بەرىك ۇستانعان بولسا, ءدىندى مۇلدە تەرىسكە شىعاراتىن اتەيستەر بۇل ەلدە نە ىستەمەك؟ دەمەك, باسىپ كىرۋدىڭ باسقا سەبەپتەرى بولعان... ولار قانداي سەبەپتەر ەدى؟ ارناۋلى قىزمەتتەر اداستىرعان اۋعانستانعا باسىپ كىرۋ تۋرالى شەشىمدى ساياسي بيۋرونىڭ وتە شاعىن قۇرامداعى مۇشەلەرى 1979 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا قابىلدايدى. پرەمەر-مينيستر ا.كوسىگين عانا قارسى بولعان بۇل شەشىمدى ارتىنان باسقا مۇشەلەر دە قولداپ, قول قويعان. 2013 جىلدىڭ 12-سانىنداعى «سو­ۆەرشەننو سەكرەتنو» (سس) گازەتىندە «سپەتسسلۋجبى: يگرا ۆ ۆوينۋ» اتتى ماقالا شىقتى. بۇل باسىلىم ورىستىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ مىقتى دەگەن كاسى­بيلەرى جازىپ تۇراتىن, ازىرگە ءوز اتىنا وتىرىكپەن, وسەكپەن كىر كەلتىرمەگەن شىنشىل گازەتتەرىنىڭ ءبىرى. مىنە, وسى باسىلىم اۋعانستانعا كەڭەس اسكەرلەرىن كىرگىزۋدىڭ كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن ءبىر شىندىعىن جازىپتى. الدىمەن وندا 1979 جىلعى ناۋ­رىز ايىنىڭ باسىنداعى ساياسي بيۋرو وتىرىسىنىڭ اۋعانستان ماسەلەسىنە بايلانىستى ستەنوگرامماسى كەلتىرىلگەن. وندا برەجنەۆ, اندروپوۆ, كيريلەنكو, ت.ب. اۋعانستانعا قانداي دا ءبىر كومەك بەرۋدەن توقتالا تۇرۋ قاجەتتىگىن ايت­قان. ويتكەنى, وسىعان دەيىن بەرىلگەن كومەكتى اۋعان وكىمەتى «ءتيىمدى پايدالانا الماعان». ال ەندى مىنا قىزىققا قاراڭىز. بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ وسىنداي پىكىرلەرىنە قاراماي قورعانىس ءمينيسترى ۋستينوۆ اۋعانستانعا اسكەر ەنگىزۋدىڭ ەكى نۇسقاسىن جاساپ, ونى 17 ناۋرىزدا وتىرىسقا قاراۋعا ۇسىنعان. وسىنىڭ وزىنەن قولجەتىمدى ستەنوگراممانىڭ قولدان جاسالعانىن, ال شىن مانىندە بيۋرودا نە ايتىلعانى جاسىرىن قالعانىن كورسەتەدى. وسى ۇسىنىستاردىڭ ءبىرى قابىلدانىپ, الدىمەن, 1979 جىلدىڭ 7-9 شىلدەسىندە باگرام قالاسىنا اسا قۇپيا جاعدايدا, اۋعان اسكەرىنىڭ كيىمى كيىندىرىلگەن «مۇسىلمان باتالونى» ەنگىزىلەدى. وسى ۋاقىتتا كگب-نىڭ ارناۋ­لى توپتارى دا اۋعانستانعا اياق باسادى. بۇل كۇش تاراكي باستاعان اۋعان رەجىمىنە كومەك بەرۋ ءۇشىن عانا كىرگىزىلگەن بولسا, ەندى, قىركۇيەك ايىندا امين ونى بيلىكتەن تايدىرىپ, ولتىرگەننەن كەيىن تاۋەلسىز ەلدى باسىپ الىپ, «ءوزىنىڭ» ادامىن تاققا وتىرعىزۋ تۋرالى راديكالدى ۇسىنىس قولعا الىنادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا كسرو باس­پاسوزىندە امين تۋرالى الدىمەن جاقسى پىكىرلەر تاراتىلعان ەدى, ال اينالاسى ءبىر جارىم-ەكى ايدان كەيىن ونى سىناۋ باستالدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق كوزى قاراقتى كەڭەس وقىرماندارى اۋعانستان تۇرعىسىنداعى وكىمەت ساياساتىنىڭ تۇراقسىزدىعىن اڭعارعان. سونىمەن, 12 جەلتوقساندا جوعارىدا اتالعان شەشىم قابىلداندى عوي. ال بۇل ۋاقىتتا اۋعانستانعا ەنگىزىلەتىن اسكەر مەن ونى ەنگىزۋ جولدارىنىڭ جوسپارى الدەقاشان جاسالىپ قويعان ەدى. كسرو باسشىلىعىنىڭ اۋعانستانعا اسكەر ەنگىزۋگە سونشا قۇمار بولىپ, دەدەكتەپ كەتكەنى نەسى دەگەن سۇراق تۋا­دى. سويتسە... ەڭ نەگىزگى سەبەپ اقش-تىڭ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىندا (وبب) بولىپ شىعادى. وسى قىزمەتتىڭ قۇپيا قورجىندارىندا كسرو-نى اۋعان «باتپاعىنا» باتىرىپ, «وزدەرىنىڭ ۆەتنامدارىن» جاساۋ تۋرالى يدەيا قولعا الىنىپ, ونى ىسكە اسىرۋ باستالعان ەكەن. ول ءۇشىن اقش, انگليا جانە گەرمانيا اۋعانستاننىڭ سولتۇستىگىنە كوز تىگىپ, وندا شاعىن جانە ورتا قاشىقتاعى «پەرشينگ» زىمىراندارىن ورنالاستىرۋدى كوزدەپ وتىر, ءسويتىپ, اۋعانستاندى ءوز ىقپالدارىندا ۇستاپ, پاكىستاننان يرانعا كوپىر تارتپاقشى, ال امين بولسا, كەزىندە اقش-تا وقىعان, سوندا جۇرگەندە وبب-نىڭ قۇرىعىنا تۇسكەن جانسىز دەگەن داقپىرتتى اسا «قۇپيا» جاعدايدا كەڭەس بارلاۋشىلارىنىڭ قۇلاعىنا تيگىزەدى. مۇنداي ارانداتۋدى ساراپتاپ, كاسىبي تۇرعىدان سارالاۋعا, وتىرىك ەكەندىگىن اشكەرەلەۋگە كگب-نىڭ قاۋقارى بولماي شىعادى. سول جىلدارى كگب-نىڭ سىرتقى بارلاۋ باسقارماسىن باسقارعان ۆ.كريۋچكوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىك كىتابىندا: «بىزگە بىرقاتار باتىس ەلدەرىنىڭ اۋعانستاندا بەلسەندىلەر قيمىلداي باستاعانى جونىندە اقپارات ۇدايى ءتۇسىپ تۇردى. ولاردا كەڭەسكە قارسى ارەكەت بەلەڭ الا باستاعانى انىق بولاتىن. مۇنى بايقاماۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس ەدى» دەپ جازعان. ال اقپاراتتاردى سارالاپ ەدىك, ول تەرىس بولىپ شىقتى دەگەندى اۋىزعا دا المايدى. كگب-نىڭ وسىنداي ۇركىتۋلەرىنەن كەيىن ساياسي بيۋروداعى ساققۇلاق شالدار اقش-تىڭ الدىن وراپ, اۋعانستاندى ۋىستان شىعارماۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ءسوزسىز قولدايدى. بىراق, «سس»-داعى اتالمىش ماقالادا اسكەريلەر بۇل شاراعا قارسى بولعانى جازىلادى. ماسەلەن, باس شتابتىڭ باستىعى ن.وگاركوۆ, ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى س.احرومەەۆ ت.ب. بۇل ارەكەتكە قارسى بولىپ: «ءبىز مۇنداي كومپانيادان ەشقانداي اسكە­ري-ستراتەگيالىق پايدا تاپپايمىز, سوندىقتان نە تە­مىرجولى, نە سۋ جولى جوق الاپات تە­مىر قاپشىققا باسىمىزدى سۇعۋدىڭ قاجەتى قانشا, ول جاقتا قارۋ-جاراق, ما­تەريالدىق-تەح­نيكالىق جابدىقتار جەتكىزۋدىڭ قىمباتقا تۇسەتىنى سونشالىق, زار­دابىن ءالى نەمەرەلەرىمىز دە تارتاتىن بولادى», دەگەن سوزدەر ايتقانىن كەل­تىرەدى. بىراق ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەسى بو­لىپ تابىلاتىن قورعانىس ءمينيسترى ۋس­تينوۆ ولاردىڭ اۋزىن جاۋىپ تاستايدى. اقش-تىڭ سول جىلدارداعى (1977-81 ج.ج.) پرەزيدەنتى د.كارتەر, ال ونىڭ كەڭەسشىسى قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن ز.بجەزينسكي بولعان. ۇزاق جىلداردان كەيىن, 1998 جىلى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ول اقش-تىڭ كەڭەس جاعىن اسكەري ينتەرۆەنتسيا جاساۋعا ارانداتۋ ءۇشىن كوممۋنيستەر ورناتقان رەجىمنىڭ قارسىلاستارىن جاسىرىن تۇردە قولداعانىن مويىندايدى. سول ءۇشىن مودجاحەدتەردى قارۋمەن دە, قارجىمەن دە توقتاۋسىز قامتاماسىز ەتىپ تۇرعانىن ايتادى. وسىنداي ارانداتۋ سوعىسىن جۇرگىزگەندەرىڭىزگە وكىنبەيسىز بە دەگەن سۇراققا ز.بجەزينسكي اۋزى-مۇرنى قيسايماي: «وكىنگەنى قالاي؟ نەنى ايتىپ تۇرسىز؟ بۇل قۇپيا وپەراتسيانىڭ يدەياسى تاماشا بولىپ شىقتى. وسى ارقىلى ءبىز ورىستاردى اۋعان قاقپانىنا اپارىپ تىقتىق, ءسىز ماعان سول ءۇشىن وكىنىڭىز دەمەكسىز بە؟», دەپ جاۋاپ بەرىپتى. «سس»-نىڭ اتالمىش ماقالاسىندا كەڭەس وكىمەتىن ۆەتنام باتپاعى سياقتى قىلىپ اۋعانستاننىڭ قاپشىعىنا تىعۋ يدەياسىن جالعىز بجەزينسكي ەمەس, سول كەزدەگى وبب تۇگەل اڭساعانى جانە سول ماقساتتا جۇمىس ىستەگەنى تۋرالى باسقا دا دەرەكتەر ايتىلادى. ءتىپتى ءاميندى دە ارانداتىپ, اقش-تىڭ سول كەزدە اۋعانستاندا بولعان وكىلى ب.امشۋتتس ونىمەن قايتا-قايتا كەزدەسەدى. قۇلاعى دەلديىپ جۇرگەن كگب مۇنداي ءجيى كەزدەسۋلەردەن كۇدىكتەنبەي قالار ما؟ ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, اقش كسرو-نى اۋعانستان اۋماعىنا اسكەرمەن كىرۋگە ارانداتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق, اسكەري تۇرعىدان السىرەتۋدى كوزدەگەن ەكەن. ز.بجەزينسكيدىڭ ارتىنان ماقتانىشپەن ايتقان ءسوزى مىناۋ بولعان: «ون جىل بويى ماسكەۋ ۇكىمەتتىڭ ىڭىرشاعىن اينالدىرعان سوعىستى جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولدى, بۇل قاقتىعىس كەڭەس يمپەرياسىن ابدەن دىڭكەلەتىپ, اقىرى تاراتىپ تىندى»… مىنە سولاي, كگب-نىڭ تەك الىس-جاقىننىڭ بارىنەن قاۋىپ ءتوندىرىپ, جاۋ كورىپ وتىرعان «اسىرەقىراعىلىعىنىڭ» قىرسىعى ارتىنان ءوزى قىزعىشتاي قورىعان كەڭەس وكىمەتىن توڭكەرىپ تاس­تاۋعا دا قىزمەت ەتكەن. ءستاليننىڭ كەزىنەن قولعا تۇسكەن دەرەكتى وبەكتيۆتى تۇردە سارالاۋعا ەمەس, تەك ءتۇرلى قاۋىپ ىزدەۋگە عانا ماشىقتانعان قىزمەت, ءسويتىپ, كسرو-نىڭ تاريح ساحناسىنان كەتۋىنە دە ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسىپتى. ءتىپتى مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى ىستەردە دە كگب-نىڭ قاتەلىكتەرى زور شىعىندارعا, قاندى قىرعىندارعا ۇشىراتتى. ماسەلەن, 1986 جىلى قازاق­ستاندا د.قوناەۆتى اۋىستىراردا كگب دۇرىس انىقتاما بەرسە گورباچەۆ, بالكي, قاتەلىكتى قادامعا ۇرىنباس ەدى. ال ولار: قازاقستان حالقىنىڭ 40 پايىزدان ازى عانا قازاق, ونىڭ دا 40 پايىزدايى قازاقشا بىلمەيدى, ياعني بۇل حالىقتىڭ ۇلتتىق سەزىمدەرى سونگەن, ولارعا رەسپۋب­ليكا باسشىلىعىنا كىمدى قويسا دا ءبارى­بىر دەگەن مازمۇندا انىقتاما بەرگەن بو­لۋى كەرەك. وسى قاتەلىك قانشاما كوز جا­سىنىڭ توگىلۋىنە ۇرىندىردى. ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا اۋعان سوعىسىنا قاتىسقاندار تۋرالى پىكىرىمىزدى دە ايتا كەتۋدى ءجون سانادىق. بۇل جىگىتتەر وتان بۇيرىعىندا تۇردى, ولار اسكەري ادامدار بولعاندىقتان بۇيرىقتىڭ قاتە-دۇرىسىن ساراپتاعان جوق. ەشقايسىسى دا دەزەرتير بولماي, ساتقىندىق جاساماي, موينىنداعى مىندەتىن ورىندادى. سوندىقتان ولاردىڭ ەرلىگىنە ەشكىمنىڭ ءشۇباسى بولماۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كەزەكتى كەڭكەلەستىگىنە سولداتتار مەن وفيتسەرلەردىڭ كىنالى ەمەستىگى كۇمانسىز. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».