ورەسى بيىك تۇلعالاردى الدىڭعى قاتارعا شىعارا الماعان جانە سولاردىڭ اقىل-ويى مەن ءىس-ارەكەتىنىڭ يگىلىگىن پايدالانىپ, جەمىسىن تۇتىنا الماعان قوعام اۋىر داعدارىسقا ۇشىرايدى, دەگەن ەكەن ءال-قايس. قازاق تاريحىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنە ۇڭىلسەك, ۇلتقا ۇستىن بولاتىن تاۋ تۇلعالارعا كەندە ەمەستىگىمىز كوڭىل كوزىمىزگە انىق كورىنەدى.
قيالدارى ۇلى ۇلتتىق ارمان اسپانىندا سامعاپ, مۇددەلەرى ماڭگىلىك ەل مۇراتىنا جۇمىلعان اتا-بابالارىمىز ۇلى دالا توسىندە عاسىرلار بويى ۇستەمدىك قۇرىپ, ەلدىكتى ساقتاۋدىڭ وزىق ءداستۇرىن قالىپتاستىردى. قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ونى بەرىك ۇستانىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اماناتتاپ وتىردى.
قازاق ءۇشىن قازان قاسيەتتى بۇيىم. حالقىمىز قازاننان ايىرىلۋدى قۇت-بەرەكەسىنەن ايىرىلۋمەن تەڭ ساناعان. ەگەر ۇلتتىق كودتى شارتتى تۇردە كيەلى قازان-وشاققا تەڭەيتىن بولساق, ونى قۇلاتپاي, قيسايتپاي ۇستاپ تۇراتىن اياقتارى رەتىندە انا ءتىل, اتا ءداستۇر, بابا تاريح, ءداستۇرلى ءدىن سەكىلدى قۇندىلىقتاردى ايتار ەدىك. ەگەر ونىڭ ءبىرى قيسايسا نەمەسە السىرەسە يا بولماسا سىنا قالسا, قازاننىڭ ىشىندەگى قاسيەتىمىز – ۇلتتىق كودىمىزدىڭ ۋىزى شايقالىپ, توگىلۋى عاجاپ ەمەس. توگىلگەن نارسە بىلعانادى, بىلعانعان زاتتى قايتا تازارتۋ قيىننىڭ قيىنى. سوندىقتان اتالعان قۇندىلىقتار ارقىلى قالىپتاساتىن ۇلتتىق بولمىستان اجىراماۋدى ۇلتتىق پارىز دەڭگەيىنە كوتەرۋگە ءماجبۇرمىز. الاش قايراتكەرلەرى وسىنى تەرەڭ ءتۇسىندى. ءتۇسىنىپ قانا قويعان جوق, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋ جولىندا ادەبيەتپەن قاتار, ساياسات بولسىن, ءبىلىم-عىلىم بولسىن – قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا قىرۋار شارۋا اتقاردى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – جاپون مەملەكەتى سەكىلدى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدى كوكسەدى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىك ارمان-مۇددەلەردىڭ عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن ءداستۇرلى جالعاسى ەدى. تاۋدان باستاۋ العان بۇلاقتار وزەنگە ۇلاسىپ, وزەندەر تەڭىزدى تولتىراتىنىنداي, ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ تەڭىزى سانالاتىن اباي مۇرالارى – الاشوردا الىپتارىنىڭ شامشىراعى ىسپەتتى زور مىندەت اتقاردى. ءوز كەزەگىندە ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپتار باستاعان عاسىر باسىنداعى اعارتۋشى توپ ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني باعدارشامى ەتىپ اباي جولىن, اباي مۇراسىن ۇسىندى.
شىنتۋايتىندا, قايبىر ۇلتتىڭ بولماسىن, ارمان-اڭسارى مەن تىلەك-نيەتى, قۋانىش-جۇبانىشى مەن قايعى-قاسىرەتى – تۇتاستاي رۋحاني ءومىرى ادەبيەتتە كورىنەدى. ۇلتتىڭ ءتول تاريحى مەن ادەبيەتىنىڭ تاريحى – ەگىز ۇعىمدار دەيتىنىمىز سوندىقتان.
ۇلت تاريحىندا تاعدىرشەشتى كەزەڭدەر مەن شوقتىعى بيىك, وقتىعى وزىق تۇلعالار بولادى. كوپشىلىكتىڭ تاريحتى تۇلعالار جاسايتىنىن ءجيى ءسوز ەتۋى دە بەكەر ەمەس. سونداي الىپتاردىڭ بىرەگەيى – ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر ءسۇرىپ, سانالى عۇمىرىندا حالقىنىڭ قامىن كۇيتتەپ, قالىڭ ەلى – قازاعىن اعارتۋعا قايرات ەتكەن اقىن, حاكىم اباي قۇنانباي ۇلى ەدى. اباي نەسىمەن قۇندى دەگەن سۇراققا قازاق رۋحانياتىنىڭ تامىرشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ: «ابايدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – كونە زامان تاريحىن, شىعىس پەن باتىستاعى رەنەسسانستىق, ودان كەيىنگى جاڭا زامان مادەنيەتىن ءبىلىپ, ولاردىڭ ورەسىنەن قازاق ساناسىنا جاڭا يدەيا, وي-پىكىر اكەلگەندىگى», دەپ پىكىر قالدىرعان ەكەن.
ەلگە بيلىك جۇرگىزگەن بولىستىڭ اۋقاتتى وتباسىنان شىعىپ, دۇنيەدەن تارلىق كورمەستەي شالقىپ عۇمىر كەشە الاتىن جاعدايى بار بايدىڭ بالاسى بولا تۇرا, جان راحاتىن تارك ەتكەن اباي, قاراپايىم قازاعىنىڭ اراسىندا جانىن ازاپتاپ ءجۇرىپ, حالقىن اعارتۋ جولىندا تىنىم كورمەدى, بۇقاراعا جاقىن بولدى, قاراشانىڭ داۋىن داۋلاپ, جوعىن جوقتادى:
...كەدەيدىڭ ءوزى جۇرەر
مالدى باعىپ,
وتىرۋعا وتىن جوق
ۇزبەي جاعىپ.
توڭعان ءيىن جىلىتىپ,
تونىن يلەپ,
شەكپەن تىگەر قاتىنى
بۇرسەڭ قاعىپ, –
دەپ ورىلەتىن ولەڭ ورىمدەرى اقىننىڭ ازاماتتىق بولمىسىن ايقىن كورسەتەتىن جولدار. ەگەر ول ءوز جۇرتىن سۇيمەسە, قازاقتىڭ قايعىسىنا قابىرعاسى قايىسىپ, كۇيىپ-جانىپ, ورتەنەر مە ەدى؟! ابايدىڭ بۇل ءداستۇرى ءوز كەزەگىندە كەيىنگى تولقىنعا ۇلگى-ونەگە, اداستىرماس شامشىراق بولدى. ناتيجەسىندە, اباي ءداستۇرىنىڭ تىكەلەي ميراسقورى سانالاتىن الاش قايراتكەرلەرى حح عاسىر باسىنداعى تەك ادەبي ۇدەرىستە عانا ەمەس, قوعام ءومىرى مەن ساياسي قادامدارىندا دا حاكىم سالعان سارا جولدان ساۋلە تاپتى.
اتا جۇرتى بۇقارا
ءوز قولىندا بولماسا,
قانشا جاقسى بولسا دا,
قايراتتى تۋعان ەر عارىپ, – دەگەن اسانقايعىنىڭ قاعيداسىن تۋ ەتىپ كوتەرىپ, ودان بەرىدەگى اباي مۇراسىن جاتا-جاستانا وقىپ قانا قويماي, ونى حاكىم دەڭگەيىندە باعالاپ, وزدەرى دە قازاقتىڭ قابىرعالى, ءمۇيىزى قاراعايداي قايراتكەرلەرىنە اينالعان الاش زيالىلارى اباي ءداستۇرىن تەك سوزبەن ەمەس, ىسپەن دە جاڭعىرتىپ, بولاشاق ۇرپاققا سارقىلماس مول مۇرا قالدىرۋمەن قاتار, الاسارماس زور مىندەت تە جۇكتەپ كەتتى. حالقىن باقىتقا باستار جولدا سەركە بولۋدى ماقسات تۇتىپ, ۇيقىداعى ەل ساناسىن «ماسا» بولىپ وياتۋدى دا عۇمىرلىق مۇرات ەتكەن دە سولار ەدى. وزدەرى «الاشوردا اقساقالى» دەپ ات بەرگەن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ جاينار دالاسى, جەتىلەر وقىپ بالاسى» دەگەن جىر جولدارى دا ولاردىڭ بۇگىندىك ەمەس, عۇمىرلىق; وتباسىلىق ەمەس, وتاندىق, ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ توڭىرەگىندە جۇدىرىقتاي جۇمىلعاندىعىنان حابار بەرەدى.
زەرتتەۋلەر الاش ادەبيەتى اباي ءداستۇرىنىڭ تىكەلەي ميراسقورى ەكەنىن, حح عاسىردىڭ ءون بويىندا كوركەم شىعارماشىلىق سالاسىنداعى قول جەتكىزگەن ولجا-تابىستارىمىزدىڭ بارشاسى ۇلتتىق رۋحاني قازىنامىزدىڭ بىردەن-ءبىر سارقىلماس كوزى – اباي ءداستۇرىنىڭ جەمىسى ەكەنىن ايتادى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا اباي شىعارمالارى قالاي ىقپال ەتكەن بولسا, سونداي-اق, عىلىمي-زەرتتەۋلەردى پاراقتاي كەلە, ابايدى تانۋ مەن تانىستىرۋدا دا تىڭنان تۇرەن سالعاندار الاش قايراتكەرلەرى بولعانىن باعامداپ وتىرمىز. اباي اقىندىعىنا باسپاسوزدە تۇڭعىش باعا بەرگەن – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ. ابايدى ورىس الەمى ارقىلى دۇنيەجۇزى وقىرماندارىنا تۇڭعىش تانىتۋشى – ءاليحان بوكەيحان. ابايدىڭ ولەڭدەرىنە تۇڭعىش تۇششىمدى تالداۋ جاساعان – احمەت بايتۇرسىن ۇلى. بۇرىن-سوڭعى ابايتانۋشىلاردىڭ تىزبەگىن جاساعان جانە تاتار الەمىنە العاش تانىستىرعان – مىرجاقىپ دۋلات ۇلى. ابايعا ولەڭ جازىپ, ونى تۇڭعىش «حاكىم» اتاعان – ماعجان جۇماباي. بۇل ءبىز پاراقتاعان زەرتتەۋلەردىڭ ءبىراۋىزدى ءتۇيىنى. ەندى وسى ءتۇيىندى تارقاتىپ كورەلىك.
ءومىرحان ءابديمان ۇلى «الاش جانە اباي» اتتى ەڭبەگىندە: «اباي اقىندىعىنا باسپاسوزدە [«دالا ۋالاياتى», 1889, ءى. 48] العاش باعا بەرگەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ. 1909 جىلى ابايدىڭ پەتەربۋرگتا شىققان ولەڭدەر جيناعىنا كاكىتاي ىسقاقوۆ «اباي (يبراحيم) قۇنانباي ۇلىنىڭ ءومىرى» اتتى العى ءسوز جازدى», دەپ كورسەتەدى دە, ال ورىس وقىرماندارىنا اباي ەسىمى بۇدان ەرتەرەك تانىلدى. اباي ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسىنىڭ بىلگىرى قايىم مۇحامەدحانوۆ ابايدىڭ كوزى تىرىسىندە ونى ورىستىڭ وقىرمان قاۋىمىنا تۇڭعىش رەت تانىستىرعان ادام – ءاليحان بوكەيحانوۆ ەكەنىن ايتادى, دەيدى.
ابايدى تۇڭعىش تانىعان جانە تانىتۋعا تابان تىرەگەن جانداردىڭ تىزبەگىن جاساۋ ءۇشىن, ءبىز اۆتورلاردىڭ ول جايىندا جازعان تۇڭعىش ەڭبەكتەرىنە عانا توقتالىپ وتىرمىز. ايتپەسە, بۇدان كەيىنگى كەزدەرى دە ءاليحاننىڭ اباي ەسىمىن الەمگە تانىتۋعا ارناعان ماقالالارى جارىق كورگەن. ال الەكەڭنىڭ اباي شىعارماشىلىعىنا بەرگەن باعاسى ءتىپتى كەرەمەت: «ولەڭدەرىنەن كورىنىپ تۇرعانداي, اباي اسقان پوەتيكالىق قۋاتتىڭ يەسى, قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى بولدى. اباي سياقتى حالىقتىڭ رۋحاني تۆورچەستۆوسىن وسىنشاما جوعارى كوتەرگەن قازاق اقىنى ءالى كەزدەسكەن جوق».
عالىمدار مىرجاقىپتىڭ اباي جايلى ءبىر ماقالاسىنىڭ 1908 جىلى تاتار تىلىندەگى «ۋاقىت» گازەتىنىڭ 393-سانىندا جاريالانعانىن جازادى. بۇعان قاراپ, ابايدى تاتار الەمىنە تۇڭعىش تانىتۋشى دەپ دۋلات ۇلىن اتاساق بولاتىنداي. ال اباي شىعارماشىلىعىنا تۇڭعىش رەت جۇيەلى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ادەبي تالداۋ جاساعان, ءسويتىپ تولىمدى پىكىر ايتقان عالىم احمەت بايتۇرسىن ۇلى. «وقۋ قۇرالى» كىتابىنىڭ سىرتقى بەتىندەگى:
بالالار, بۇل جول باسى
دانالىققا,
كەلىڭدەر, ءتۇسىپ,
بايقاپ قارالىق تا!
بۇل جولمەن بارا جاتقان
وزىڭدەي كوپ,
سولاردى كورە تۇرا
قالالىق پا؟
دانالىق وشپەس جارىق,
كەتپەس بايلىق,
جۇرىڭدەر, ىزدەپ تاۋىپ
الالىق تا! –
دەپ جىرلاعان احاڭ, وسى دانالىقتىڭ نەگىزگى دانەگىن اباي شىعارمالارىنان تاپقانداي اسەر قالدىرادى. ولاي دەيتىنىمىز, احاڭ ۇيىمداستىرىپ, رەداكتورى بولعان «قازاق» گازەتىنىڭ ءوزى 1913 جىلدان شىعا باستادى دەسەك, باسىلىمنىڭ وسى جىلعى 39-41 ساندارىندا «قازاقتىڭ باس اقىنى» ماقالاسىن جاريالادى. بۇل جايىندا پروفەسسور ءو.ءابديمان ۇلى: «اۆتور ماقالاسىندا ءوزى ءپىر تۇتىپ, تالانتىن, دارىندىلىق قاسيەتىن ەرەكشە باعالاعان اباي اقىندى سول زاماننىڭ اقىندارىنان دارالاپ كورسەتەدى, ونىڭ ارتىق ەكەنىن دالەلدەيدى. جالپى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى قالىڭ جۇرتقا ابايدى تانىستىرۋ ماقساتىندا ونىڭ شىعارمالارىن گازەت بەتىنە ءجيى جاريالاپ تۇرعان. ول «قازاق» گازەتىن ەكىنشى اباي مەكتەبىنە اينالدىردى», دەپ جازادى. مۇنى احاڭنىڭ ءبىر اۋىز سوزىنەن دە اڭعارۋىمىزعا بولادى. «ابايدى قازاق بالاسى تەگىس تانىپ, تەگىس ءبىلۋى كەرەك. ابايدى قولىمىزدان كەلگەنشە قادىرلى جۇرتقا تانىتۋ ءۇشىن مۇنان بىلاي كەيبىر ونەگەلى, ورنەكتى سوزدەرىن گازەتكە باسىپ, كوپكە كورسەتپەكشىمىز», دەگەن ساليقالى پىكىرىندە «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وسى جولدا وزىنە دە ۇلكەن مىندەت جۇكتەگەنىن اڭعارامىز.
اباي شىعارماشىلىعىن ەلگە تانىتۋدا ەرەكشە ماڭىزعا يە تاعى ءبىر ماقالا بار. ول حاكىمنىڭ قايتقانىنا 10 جىل تولۋىنا بايلانىستى جاريالانعان مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ كەزەكتى دۇنيەسى بولاتىن. جاقاڭ اباي مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا ءاليحان مەن احمەتتىڭ ەڭبەكتەرىن ەرەكشە باعالاي كەلە, ەكى الىپتى تۇڭعىش ابايتانۋشىلار دەپ اتاعان.
كورنەكتى عالىم شەريازدان ەلەۋكەنوۆ «اباي جانە ماعجان» اتتى ەڭبەگىندە ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ سىندى الاشتىڭ ءۇش الىبىنىڭ اباي حاقىندا جازعان ماقالالارىنان ىقشام ءارى ناقتى, قىسقا دا نۇسقا مىسالدار كەلتىرەدى دە, ماعجان اقىننىڭ ابايدى قالاي ءسۇيىپ, ءيسى قازاقتىڭ دانىشپان ۇستازى دەپ باعالاعانىن, سوندىقتان وعان «حاكىم» دەپ ات بەرگەنىن جازادى. سونداي-اق وسى ەڭبەكتە ابايعا حاكىم اتاعىن تۇڭعىش بەرگەن ماعجان ەكەنى دە, ماعجاننىڭ «التىن حاكىم ابايعا» اتتى ولەڭى بەكەر جازىلماعانى دا تىلگە تيەك ەتىلەدى.
ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ جانە ونى زامان تالابىنا بەيىمدەۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەگە اينالعانىن ءوزىنىڭ باعدارلى ماقالاسىندا جازعان پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ءىستىڭ ابايسىز جۇزەگە اسپايتىنىن مەڭزەگەن. مەملەكەت باسشىسى سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى ءححى عاسىردا ەلىمىزدىڭ تىڭ سەرپىنمەن دامۋىنا جول اشىلاتىنىن ەسكەرتىپ, وسى ورايدا اباي مۇراسىنىڭ تيگىزەر پايداسى زور دەپ ەسەپتەيتىنىن: «وركەنيەتتى ەلدەر قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, رۋحاني ورەسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ دارەجەسىمەن, تانىمالدىعىمەن باعالايتىنىن ۇمىتپايىق. سوندىقتان ابايدى جاڭا قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندە الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋ قاجەت», دەگەن پايىمدى پىكىرىمەن بىلدىرگەن بولاتىن. ءتىپتى حاكىمنىڭ مەرەيتويىن ۇلتتىق تاعىلىم دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى ارنايى جارلىققا قول قويىپ, اباي جىلىن جاريالادى. بۇل شەشىم حالقىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, ەلدىك رۋحىن كوتەرۋگە كوپ ىقپال ەتتى. كەشەگى الاشوردا الىپتارى اڭساعان ارايلى اق تاڭ وسى بولار.
اباي – قازاقتىڭ رۋحاني تەمىرقازىعى. ءبىز قانداي جاعدايدا دا سوعان بايلانۋعا ءتيىسپىز. ال رۋحاني ارقاۋدى ابايدان بەرى تارتقاندا الاش مۇرالارىنان تىسقارى كەتپەي, ولاردى كوكتەي وتكەنىمىز ماقۇل. ونسىز ادەبيەت تاريحى, جالپى ۇلت تاريحى تۇگەندەلمەك ەمەس.
قازىر ءبىلىم-عىلىم مەكەمەلەرىندە اباي ورتالىقتارىنىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. مۇنى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ناقتى جەمىسى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. تۇلعاتانۋشىلار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى مۇنداي ورتالىقتاردىڭ قاتارىن الداعى ۋاقىتتا دا كوبەيتە بەرۋ كەرەكتىگىن, سونداي-اق, وعان جاستاردى كوپتەپ تارتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ەسكەرتىپ وتىر. ولار بۇل ءۇردىستى ەل جاستارىنىڭ رۋحاني قۇندىلىققا دەگەن كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق كودتى ساقتاۋدا ماڭىزدى تەتىك بولادى دەپ سەنەدى. ال وسى ورايدا, سول ورتالىقتاردا اباي جانە الاش مۇرالارىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلتتىق بولمىس پەن مەملەكەتتىك مۇددەگە باسىمدىق بەرىپ وقىتقانىمىز ودان دا ابزالىراق دەپ ويلايمىز.
سەرىك سەيىتمان,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى