قازاق دالاسى كەڭدىگىمەن قاتار, ونى جايلايتىن اڭ-قۇسىمەن, جايقالعان ورمانىمەن, تاۋ-تاسىمەن سۇلۋ ءارى باي.
دۇنيەجۇزىندە كيىكتەردىڭ 5 پوپۋلياتسياسى بار, سونىڭ ۇستىرتتىك, ورالدىق جانە بەتپاقدالالىق ءۇش ءتۇرى قازاقستاننىڭ دالالارىن مەكەندەيدى. بۇل دۇنيەجۇزىندەگى كيىكتەردىڭ 90 پايىزدان استامى بولىپ سانالادى. بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى ارال تەڭىزىنەن بالقاش كولىنە دەيىن, بەتپاقدالانىڭ ۇلان-عايىر شەتىندەگى تەڭىز وزەنىنەن وڭتۇستىك باتىسقا سوزىلعان ءشول دالادا, تورعاي مەن ۇلى جىلانشىق وزەندەرىنىڭ جانە ولكيىك پەن قابىرعا وزەندەرىنىڭ اينالاسىن مەكەندەيدى. تورعاي دالاسىنا كيىكتەر كۇن جىلىنا ءساۋىر ايىندا كەلىپ, مامىر ايىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ونكۇندىگى اراسىندا لاقتايدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر كەڭەس داۋىرىندە كيىكتەردىڭ كوبەيۋىنە ونى قورعاۋدىڭ وڭ اسەرى ءتيدى دەيدى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. بىراق ونى اياۋسىز قىرعان ساتتەر دە از بولعان جوق. كيىكتەردىڭ ءبىزدىڭ عاسىرداعى ازايۋىنىڭ ەڭ قۇلدىراۋ تۇسى 2003 جىلعا سايكەس كەلەدى. سەبەبى, وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى دالامىزداعى اقبوكەندەردىڭ سانى 2 ميلليونعا دەيىن جەتسە, 2003 جىلعى كوكتەمدەگى ساناقتا 21200 باس عانا كيىكتىڭ قالعانى بەلگىلى بولدى. وسىدان كەيىن ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ كوتەرگەن دابىلىمەن قازاقستان ۇكىمەتى كيىكتەردى قورعاۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى ءبولىپ, «ءوحوتزووپروموب» كاسىپورىنى قۇرىلىپ, ول زاماناۋي تەحنيكالارمەن, تىكۇشاقپەن, جاراقتاندىرىلدى. دەر كەزىندە قولعا الىنعان قورعاۋ شاراسىنىڭ ارقاسىندا 2004 جىلى كيىكتەردىڭ سانى 30700-گە جەتسە, 2005 جىلى 39600 بولدى. ال بىلتىرعى كوكتەم ايلارىنداعى ساناقتا قازاقستان بويىنشا 187000 كيىك سانالدى, ال بەتپاقدالا اۋماعىنداعى كيىكتەردىڭ سانى 155 مىڭنان اسىپ وتىر.
1997 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى جاريالاندى. وندا 2030 جىلعا دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋاسى تازا, سۋى ءمولدىر جاسىل مەملەكەت بولۋى ءتيىس ەكەندىگى ايتىلعان. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرۋ جۇمىستارى وسى ماقساتتا قولعا الىندى. 2007 جىلى قوستاناي وبلىسىندا بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.م.براگينا مەن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ە.ا.براگيننىڭ باستاماسىمەن قۇرىلىپ, عالىمدار مەن مامانداردان جاساقتالعان ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە بولاشاق «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتى اۋماعىنىڭ شەكاراسى انىقتالدى. سول اۋماقتاعى تىرشىلىك كوزى, جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسى زەرتتەلىپ, بولاشاق جۇمىس جوباسى ازىرلەندى. وسى ەكسپەديتسياعا قوستاناي وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باس مامانى رەتىندە مەن دە قاتىستىم. زەرتتەۋ بارىسىندا ۇلى جىلانشىق وزەنىنىڭ ەكى جاق بەتى, ءبىر شەتى راحمەت اۋىلىنان باستالىپ تالعىي, ءالىبي, اققۇم, ايىرقۇم سياقتى بۇرىنعى ەلدى مەكەندەرىنىڭ اۋماقتارى, توسىن قۇمى مەن بۇرىنعى سارىقوپا قاۋمالىنىڭ اۋماعى زەرتتەلىندى. 2008 جىلى اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانى اۋماعىندا «ىرعىز-تورعاي», ال 2012 جىلعى قاراشا ايىنىڭ 26 جۇلدىزىندا شىققان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قوستاناي وبلىسى امانكەلدى مەن جانكەلدين اۋداندارى اۋماقتارىنىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى قۇرىلدى. «التىن دالا» رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعى ءۇش جەر تەلىمىنەن قۇرالعان. سارىقوپا جەر تەلىمىنىڭ اۋماعى 52115, توسىنقۇمىنىڭ اۋماعى 95981, ۇلى جىلانشىق جەر تەلىمىنىڭ اۋماعى 341670 گەكتاردى قۇرايدى. وسى بەكىتىلگەن اۋماقتاعى جەردىڭ 133987 گەكتارى امانگەلدى اۋدانىندا, ال 355779 گەكتارى جانكەلدين اۋدانىندا ورنالاسقان. رەزەرۆات اۋماعىنداعى جۇمىستار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2006 جىلعى شىلدە ايىنىڭ 7 جۇلدىزىنداعى «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى.
مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتتا تابيعي كەشەندەردىڭ بيولوگيالىق سان الۋاندىلىعى ساقتالادى جانە ولارمەن بايلانىستى تابيعي جانە تاريحي-مادەني نىساندار دا كۇزەتىلەدى. جەردەگى جانە سۋداعى ەكولوگيالىق جۇيەلەردى قامتيتىن, تابيعات قورعاۋ جانە عىلىمي مەكەمە مارتەبەسى بار, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماققا جاتاتىن رەزەرۆاتتىڭ مىندەتتەرىنە بيولوگيالىق جانە لاندشافتىق الۋاندىلىقتى, تابيعي ەكولوگيالىق جۇيەلەردى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتتىڭ كۇزەت رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ, تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋدىڭ ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق ۇستانىمى نەگىزىندە اۋماقتىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قولداۋ, اۋماقتى قورعاۋ جانە تۇراقتى دامىتۋ, سونداي-اق ەكولوگيالىق اعارتۋشىلىق ماقساتىندا زەرتتەۋلەر مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋ, عىلىمي, رەكرەاتسيالىق, تۋريستىك جانە شەكتەۋلى شارۋاشىلىق ماقساتتاردا پايدالانۋدى رەتتەۋ جاتادى. مىنە, رەزەرۆات اۋماعىنداعى جۇمىستار وسى جوعارىدا كورسەتىلگەن تالاپتارعا سايكەس جۇرگىزىلەدى. بەكىتىلگەن ءۇش ۋچاسكەدە 87 مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار كۇزەت قىزمەتىن اتقارۋدا.
كوكتەمدە كەلىپ تولدەپ, قۇرالايىن ءورگىزگەن كيىكتەردى جازداي قوريمىز, ولار سالقىن تۇسە وڭتۇستىككە قاراي جىلجيدى. تابيعاتتا بارلىعى دا رەتىمەن جۇرەدى. مىسالى, كيىكتەر دە مىڭداعان جىلداردان بەرى سۋىقتىڭ تۇسەتىنىن, جىلى جاققا جايىلۋ كەرەكتىگىن تۇيسىگىمەن سەزىنەدى. ارقا سۋىي باستاعاندا جىلى جاققا بارىپ جايىلادى. وكىنىشكە قاراي, دالانى ەركىن جايلاعان كيىكتەردى جىلى جاققا بارعاندا الدىنان مىلتىق كەزەپ كۇتىپ الاتىن تابيعات جاۋلارى بار. ءبىزدىڭ رەزەرۆاتتان 4 ەكيپاجعا جاساقتالعان 12 مەملەكەتتىك ينسپەكتور كيىكتەردىڭ سوڭىنان جىلى جاققا ەرىپ بارىپ, بۇگىندە دالا ەركەسىن كۇزەتىپ ءجۇر. وسى ۆاحتالىق كۇزەت جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلعى قاراشا ايىنىڭ 3 جۇلدىزىندا 8 كيىكتى اتىپ العان قىزىلوردا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى يمانباەۆ, حاليباەۆ ەسىمدى ازاماتتار ۇستالدى. ولار مىنگەن اق ءتۇستى «تويوتا لەند كرۋزەر» ماركالى اۆتوكولىگىن تەكسەرۋ بارىسىندا وناتار اڭشى مىلتىعى, 480 كارتەچ وعى, اتىپ العان كيىكتىڭ 4 تەكەسى, 3 لاعى, 1 ەشكىسى تاركىلەندى. مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن شىعىن 2423400 تەڭگەنى قۇرادى. دالاداعى ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ, ءوسىپ تۇرعان وسىمدىكتەر مەملەكەتتىڭ بايلىعى بولىپ سانالادى. ءاربىر زاڭسىز اتىپ العان كيىكتىڭ تەكەسىنەن مەملەكەتكە كەلەتىن شىعىن 200 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش بولسا, ال ەشكى مەن لاقتى زاڭسىز اتىپ العاندار ولاردىڭ ارقايسىسى ءۇشىن مەملەكەتكە 150 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە زيان شەكتىرەدى. الگى براكونەرلەردى ۇستاۋدا مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار عالىمبەك تولەباەۆ, ءشارىپ ءالىمجان ۇلى جانە مۇقاش قۇندىزباەۆتاردىڭ قوسقان ۇلەسى زور. بىزدەر تەك كيىكتەردى عانا ەمەس, بەكىتىلىپ بەرىلگەن اۋماقتاعى جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى دە قورعايمىز. بىلتىر مەملەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ كۇشىمەن 5 قاداعالاپ وتكىزۋ بەكەتتەرىندە كيىكتەردى كۇزەتۋ ءۇشىن ۋاقىتشا تۇراتىن باسپانا سالىندى.
قۇرىلعانىنا ءبىر جىل تولعان «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى – ەلىمىزدىڭ يگىلىگى. كيىگى ءورىپ جۇرگەن مۇنداي شەتسىز-شەكسىز دالا قازاقتىڭ ماڭدايىنا جازىلعانىنا قۋاناسىڭ. سونىمەن قاتار رەزەرۆاتتىڭ اشىلۋى وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جاتقان امانگەلدى, جانكەلدين اۋداندارىنا دا وڭ ىقپالىن تيگىزدى. اۋىلداعى جۇمىسسىز بوس جۇرگەن جاستارىمىزعا جۇمىس ورنى تابىلدى. مەملەكەت سەنىپ تاپسىرعان م ۇلىكتەر مەن ەل بايلىعى سانالاتىن كيىكتىڭ كۇزەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن, جاناشىرلىقپەن قاراپ, سەنىمدى اقتاپ شىعۋىمىز كەرەك. مامونتتارمەن داۋىرلەس ءومىر ءسۇرىپ, بۇگىنگە جوعالماي قاز-قالپىندا جەتكەن دالا ەركەسىنىڭ تاعدىرى ادامدارعا دا بايلانىستى, ءوز قولىمىزدا ەكەنىن تۇسىنسەك ەكەن. ءتۇز تاعىسى قاسقىر اقبوكەننىڭ سانىنا سونشالىقتى نۇقسان كەلتىرە المايدى. تابيعات ءوزىن رەتكە كەلتىرىپ وتىرادى. كيىك سانىنىڭ ازايۋىنا ونىڭ ءمۇيىزىن سىرتقا ساتپاق بولىپ, جازىقسىز جانۋارعا تاعىلىقپەن قارايتىن قۇنىققان براكونەرلەر قاۋىپتى. باستى بايلىعىمىز – جەرىمىزبەن بىرگە, ونىڭ تابيعاتى دا كەلەر ۇرپاققا قالدىرار اسىل مۇرامىز ەكەنىن تۇسىنەيىك, اعايىن!
بالعاباي بەكماعامبەتوۆ,
«التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى
تابيعي كەشەندەر مەن نىسانداردى
قورعاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى.
قوستاناي وبلىسى.