جاقىندا عانا اتىراۋ وبلىسىنداعى ءۇش كەن ورنىندا «ەمبىمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى. سەبەپ – قورشاعان ورتاعا زيان تيگىزگەن. قىزىلوردا وبلىسىندا دا مۇناي شىعادى. قۇمكولگە تۇندە بارا قالساڭىز, لاۋلاپ جانعان الاۋلارعا تاپ بولار ەدىڭىز. ويتكەنى, مۇنايمەن ىلەسە شىققان گاز جانىپ جاتىر. ايماقتاعى مۇناي كومپانيالارىنىڭ قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زالال كەلتىرىپ جاتقانى تۋرالى سيرەك ايتىلادى. دەگەنمەن, ءبىز «ەكوسوس» ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى باقىتجان بازاربەك مىرزامەن وسى تۇرعىدا اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىك.
– ەڭ الدىمەن, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازىرگى ەكولوگيالىق جاعدايىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا, ناشار دەسەم, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىن. وعان ءارتۇرلى سەبەپتىڭ بارىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. ارال تەڭىزىنىڭ سارقىلۋى مەن اپاتى ناتيجەسىندە ءوڭىر ەكولوگيالىق كۇيزەلىس ايماعى دەپ تانىلعان. مىسالى, جاڭاقورعان, قازالى, ارال سەكىلدى اۋدانداردا اۋاداعى ازوت ديوكسيدى 1,2 ەسە, ال شيەلىدە 1,5 ەسە نورمادان تىس وسكەنى جاسىرىن ەمەس. بايقوڭىردىڭ زاردابىنان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مىڭداعان گەكتار جەرى مەن تابيعاتى ۋلانعان, ادامداردىڭ اراسىندا ءتۇرلى دەرتكە شالدىعۋ سيپاتى جىل سايىن ءوسىپ بارادى.
بۇعان قوسا, سىرداريا وزەنى كورشى مەملەكەتتەردىڭ ەكولوگيالىق ساياساتىنىڭ ولقىلىعىنان ءبىرشاما لاستانىپ بارادى. كىشى ارالعا قۇياتىن وزەن سۋىنىڭ قۇرامىندا سۋلفاتتار بەلگىلەنگەن نورمادان 4 ەسە, مىس پەن ماگني 2 ەسە جوعارى بولىپ وتىر. بۇعان تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ وڭدەلمەيتىنىن قوسساڭىز, ۋايىم كوبەيە تۇسەدى.
قىسقاسى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى جاقسى دەپ ايتۋعا ەشقانداي نەگىز جوق.
– قىزىلوردا مۇنايلى ولكە بولعاندىقتان, ونىڭ پايداسىمەن قاتار زياندى تۇستارىنىڭ از ەمەس ەكەنى دە بەلگىلى. وسى تۇرعىدا نە ايتا الاسىز؟
– ءبىر عانا مىسال رەتىندە ايتساق, كۇمكول كەن ورنىنان اتموسفەرالىق اۋاعا ازوت ديوكسيدى مەن وكسيدى, مەتان, كۇكىرت قىشقىلى, فورمالدەگيد سياقتى لاستاۋشى زاتتاردىڭ 26 ءتۇرى ءبولىنىپ شىعادى. سونىڭ ىشىندە, مۇناي كومپانيالارى ىلەسپە گازدى جىلدار بويى اۋاعا جاعىپ جىبەرىپ وتىر. ال ونىڭ كۇيەسىنەن شىققان كۇكىرتتى ديوكسيد, كومىرتەگىنىڭ توتىعى, ازوت ديوكسيدى سەكىلدى حيميالىق قوسپالار قورشاعان ورتاعا ەلەۋلى زالال كەلتىرىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ 2012 جىلعى مالىمەتى بويىنشا, 667 مۇناي-گاز جانە وزگە سالاداعى كاسىپورىنداردان اۋاعا 27,257 مىڭ توننا لاستاۋشى زات شىققان. سونىڭ 85%-ى ياعني 24,427 مىڭ تونناسى ەشقانداي تازارتىلماعان كۇيى اۋاعا تاراعان. جالپى, قىزىلوردا وبلىسىندا اۋاعا شىعارىلاتىن لاستاۋشى زاتتاردىڭ 63%-ىن مۇناي ءجانە گاز ءوندىرۋ سالاسىنداعى كاسىپورىندار شىعارادى. ال «پەتروقازاقستانقۇمكول رەسورسەز» اق, «ساۋتس ويل» جشس سياقتى كومپانيالار وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ جىلدىق ەسەپتەرىندە ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارعان كومپانيالار رەتىندە كورسەتىلەدى.
قالدىقتاردى ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ, كادەگە جاراتۋ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى, وندىرىستىك باقىلاۋدىڭ جوقتىعى, ەكولوگيالىق رۇقساتسىز ەميسسيا شىعارۋ, قالدىقتاردى سۋعا توگۋ, ەكولوگيالىق نورماتيۆتەردى ساقتاماۋ سياقتى زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن الىپ وتىر. ەڭ وكىنىشتىسى, زاڭدى بۇزعانداردىڭ قاتارىندا ءمۇيىزى قاراعايداي «پەتروقازاقستانقۇمكول رەسورسەز» اق, «ۆولكوۆگەولوگيا» اق, «قازگەرمۇناي» بك جشس, «تورعاي پەترولەۋم» اق, «سنپس-اي دان مۇناي» جشس سياقتى كاسىپورىنداردىڭ بارى قىنجىلتادى.
– جالپى, مۇناي جانە گاز كومپانيالارى بەكىتىلگەن زاڭدىلىقتاردى قانشالىقتى ساقتاپ وتىر دەپ ويلايسىز؟
– مۇناي-گاز كومپانيالارى زاڭ بويىنشا ەكولوگيالىق قاۋىپتى قىزمەت ءتۇرى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ولاردان قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرىلەتىنى اقيقات. دەگەنمەن, كەلتىرىلگەن زياندى رەتتەۋ ماقساتىندا ارنايى قارجى ءبولىپ وتىرۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, مۇناي جانە گاز كومپانيالارى وندىرىستەگى ەكولوگيالىق باقىلاۋ شارالارىنا سەلسوق قارايدى. ال ولاردىڭ جۇمىسىن باقىلايتىن جەرگىلىكتى ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ەكولوگيالىق ينسپەكتورلارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, كەي جاعدايلاردا ولاردىڭ ءبىلىمى مەن كاسىبي دايارلىعىنىڭ تومەندىگى كومپانيالاردىڭ بەي-بەرەكەت جۇمىس ىستەۋىنە باستى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن ايتقان ءلازىم.
كومپانيالار وزدەرىنىڭ ەكولوگيالىق ساياساتىن جەتىلدىرۋگە باسا نازار اۋدارمايدى. مىسالى, ەكولوگيالىق مەنەدجمەنتى قالىپتاسقان بىردە-ءبىر قىزىلوردالىق مۇناي-گاز كومپانياسى جوق. سەبەبى, ەكولوگيالىق مەنەدجمەنت دەگەندى زاۋىت نەمەسە كاسىپورىن قاسىنا كوز ءۇشىن ءجۇز اعاش ەگىپ, قوقىستارىن «مىسىق كومبە» جاساپ جەرگە كومە سالۋ, يا بولماسا قالدىق سۋلارىنىڭ كويمالارىن قورشاپ قويۋ دەپ قانا تۇسىنەدى.
ءبىر عانا مىسال. قانشاما كومپانيالار جاڭا حالىقارالىق ەكولوگيالىق ستاندارتتاردى ەنگىزەدى. بۇل زاڭمەن مىندەتتەلمەگەن. بىراق وسى ستاندارتتاردى ەنگىزگەن كومپانيالاردىڭ ءىس ءجۇزىندە ەكولوگيالىق ساياساتى مەن ونىڭ ناتيجەلەرى ءبىر-بىرىنە ءسايكەس كەلمەيدى. ارينە, كەيبىر ماسەلەلەردى تولىقتاي ورىنداۋ ءۇشىن قارجى قولبايلاۋ بولۋى مۇمكىن. دەسەك تە, قولدان كەلەتىن, قارجى جەتەتىن تۇستارىن ورىنداۋعا ق ۇلىقسىز.
ەڭ وكىنىشتىسى, كومپانيالاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جەتە كوڭىل بولمەۋى. ولار سول ءوڭىردەگى ادامداردىڭ ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا, تابيعاتتىڭ احۋالىنا قاۋىپ ءتوندىرەتىنىن تۇسىنە بەرمەيدى.
– وكىلەتتى ورگانداردىڭ تاراپىنان مۇناي كومپانيالارىنا قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن قىرۋار ايىپپۇل سالعانىن ەستىپ جاتامىز. ولار سوندا بۇدان دا قورىتىندى شىعارماي ما؟
– ەكولوگيالىق كودەكستە كەلتىرىلگەن زالالدى كومپانيالاردىڭ وتەۋگە ءتيىس ەكەنى ايتىلعان, ونىڭ جولدارى دا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. بىراق ءىس جۇزىندە مۇناي كومپانيالارىنا قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زالالدى ءوندىرۋگە بايلانىستى سالىناتىن ايىپپۇل زياننىڭ ورنىن تولىق كولەمىندە اقتامايدى. سەبەبى, كومپانيالار ءۇشىن قازىرگى ەكولوگيالىق زاڭناماداعى جاعداي ءتيىمدى. ولار كوزگە كورىنەتىن زالالدى عانا وتەيدى. ال كوزگە كورىنبەيتىن جانە كەشەندى ەكولوگيالىق, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, اگروميالىق زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەتىن زالال سول كۇيىندە قالادى. كەرەك دەسەڭىز, مۇناي كومپانيالارى سالىناتىن ايىپپۇلدىڭ شاماسىن جوسپارلاپ قويادى. ولارعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ىسكە اسىرىپ, جاسىل ەكونوميكا تالاپتارىنا قادام جاساۋدان گورى ايىپپۇلدى تولەي سالعان وڭاي.مىسال كەلتىرەر بولساق, قىزىلوردا وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ 2013 جىلدىڭ سوڭعى 10 ايداعى تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىر دە ءبىر قىلمىستىق قۇرامى بار ەكولوگيالىق زاڭ بۇزۋشىلىق ورىن الماعان. قاجەت دەسەڭىز, ءبىر دە ءبىر كومپانيانىڭ مەملەكەتتىك ليتسەنزياسى نەمەسە ەكولوگيالىق رۇقساتىن توقتاتۋعا ۇسىنىس بەرىلمەگەن. مۇنى قىزىلوردا وبلىسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان مۇناي كومپانيالارىنىڭ زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋىمەن بايلانىستىرا المايسىز. اتالعان ماسەلەنىڭ ءتۇپ نەگىزى, زاڭنىڭ كەيبىر تۇستارىنىڭ دۇرىس ازىرلەنبەۋىندە دەپ ەسەپتەيمىن.
– سوندا ءسىز مۇناي كومپانيالارى زاڭدى قاساقانا بۇزادى دەمەكشىسىز بە؟
– بىرىنشىدەن, ەكولوگيالىق زيان كەلتىرگەن كومپانيالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ وتە قيىن. كوبىنە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكپەن شەكتەلىپ, قاجەتتى ايىپپ ۇلىن تولەي سالادى. ال كەلتىرىلگەن زيانىنان تۋىندايتىن ماسەلەلەر ولاردى ويلاندىرمايدى. ماسەلەن, شيكىزاتتىڭ توگىلۋ سالدارىنان جەراستى سۋلارىنا, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن ەكولوگيالىق زياننىڭ كەيبىر زارداپتارى بۇگىن بەلگىلى بولمايدى. ول كەيىن بايقالادى. سوندىقتان زيان كەلتىرگەن مۇناي كومپانياسىن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ, ودان وتەماقى ءوندىرۋ مۇمكىن ەمەس.
ونىمەن قوسا, مۇناي جانە گازدى ءوندىرۋ كەزىندە اۋاعا شىعارىلعان زياندى زاتتار جەرگە, سۋعا, جانۋارلارعا, نە جەر قويناۋىنا كەلتىرىلگەن زالال سياقتى ەمەس. ونىڭ شىنايى جانە وبەكتيۆتى باعاسىن شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. اۋا مەن وزون قاباتىندا شوعىرلانعان لاستاۋشى زاتتار كوپ ۋاقىت ساقتالمايدى. سول سەبەپتى, باعالاۋ كەزىندە ونىڭ اەروزولدەرىنىڭ ديففۋزيالىق جولمەن اۋاعا شاشىراعانىن انىقتاۋ وتە كۇردەلى شارۋا. سوندىقتان ول كوپ جاعدايدا سوتتا دالەلدەنبەي جاتادى. مىنە, وسى جاعدايلاردان كەيىن مۇناي جانە گاز وندىرەتىن كومپانيالارعا ايىپپۇل تولەگەن ءتيىمدى مە, الدە قاۋىپتى قالدىقتاردى زالالسىزداندىرۋ جانە كادەگە جاراتۋ شارالارىن جۇرگىزگەن پايدالى ما؟ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2012 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مۇناي جانە گاز كاسىپورىندارى 70 مىڭعا جۋىق ءتۇرلى وندىرىستىك قالدىقتاردى شىعارعان. بىراق ونىڭ بىردە-ءبىرى وڭدەلمەگەن, پايداعا اسىرىلماعان, تەك ارنايى ۇيىمدارعا تاپسىرا سالعان. ال ونداي ۇيىمداردا قالدىقتاردى وڭدەۋ جانە ىسكە جاراتۋ تەحنولوگيالارى جوق. ولار قالدىقتاردى بار بولعانى ارنايى پوليگونداردا نە كومە سالادى, نە وزگە كاسىپورىن اۋلاسىندا ساقتاپ قويادى. بۇكىل قىزىلوردا وبلىسىنداعى بارلىق وندىرىستىك قالدىقتاردىڭ 74%-ى مۇناي جانە گازدى ءوندىرۋ كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىنە تيەسىلى ەكەن. ماسەلەنىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
– ەگەر دە زاڭ جۇزىندە كومپانيالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتسەك, بۇل وڭ سەپتىگىن تيگىزە مە؟
– شەتەلدەردە تابيعات پايدالانۋشىلار ەكولوگيالىق زاڭنامانى ساقتاۋعا, جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋگە زاڭدىق تۇرعىدان ىنتالاندىرۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ايتالىق, تازا جانار-جاعارماي شىعارعان, اۋاعا شىعارىندىلارىن ازايتقان, توگىندىلەرىن تازارتقان, قالدىقتارىن كادەگە جاراتقان كاسىپورىندى سالىقتان بوساتۋ, مۇلكىنىڭ كەپىل سوماسىن كوتەرۋ, نەسيە بەرۋ, تەكسەرىستەردەن بوساتۋ سياقتى جەڭىلدىكتەر بەرگەن. بالكىم, بىزگە دە وسى تالاپتارعا كوشۋ كەرەك شىعار. ال زاڭدى كۇشەيتىپ, تالاپتى ارتتىرعاننان قانشالىقتى پايدا بولاتىنى بەلگىسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.