ساراپشىلار: زياندى ازايتۋ – تەمەكى شەگۋ پاندەمياسىنان جالعىز ءتيىمدى قورعانىس

ءىس-شارادا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جەتەكشى زەرتتەۋشىلەر, كلينيتسيستەر جانە ءارتۇرلى ءبىلىم سالالارىنىڭ عالىمدارى ىرگەلى عىلىمنان باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ەكونوميكا سالاسىنداعى ساياساتقا دەيىنگى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى تالقىلادى. ءىس جۇزىندە ءاربىر سپيكەردىڭ اۋزىنان شىققان نەگىزگى يدەيا – قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ شەڭبەرىندە زياندى ازايتۋ ستراتەگياسىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعى.

تەمەكى شەگۋ جىل سايىن 8 ميلليوننان استام ادامدى ولتىرەدى. تەمەكى شەگۋشىلەرگە قاتاڭ شەكتەۋلەر ءتيىستى ناتيجە بەرمەسە دە, بۇل كورسەتكىشتى قالاي ازايتۋعا بولادى؟ 2005 جىلى ددۇ تەمەكىگە قارسى كۇرەس جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسيانىڭ قابىلدانۋىنا قاراماستان, قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە بۇرىنعىسىنشا شامامەن 1,14 ميلليارد بەلسەندى تەمەكى شەگۋشىلەر بار.

«ەگەر ءبىز ونىڭ الدىن-الۋ جانە ونىڭ اۋىرتپالىعىن ازايتۋ ءۇشىن ءىس-شارا قولدانباساق, تەمەكى شەگۋ ەپيدەمياسى ەشقايدا كەتپەيدى», دەپ سانايدى پروفەسسور دجۋزەپپە بوندي-تسوكاي:

فورۋم ساراپشىلارى اتاپ وتكەندەي, تەمەكى شەگۋ ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ءۇشىن جوعارى قاۋىپ دەڭگەيىمەن بايلانىستى. تەمەكى شەگۋدەن بولاتىن زياننىڭ كوپ بولىگى تەمەكىنىڭ جانۋى جانە سول كەزدە بولىنەتىن زياندى زاتتار: شايىر, كومىرتەگى توتىعى, 69 كانتسەروگەندەر جانە شامامەن تاعى 6000 ءتۇرلى حيميالىق قوسىلىستار بولىپ تابىلادى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, نيكوتيننىڭ ءوزى تەمەكى شەگۋمەن بايلانىستى نەگىزگى اۋرۋلاردىڭ, اتاپ ايتقاندا قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ سەبەبى بولىپ تابىلمايدى. بۇل عىلىمي دالەلدەنگەن فاكت. بىراق ءدال وسى نيكوتين تاۋەلدىلىكتى تۋدىرادى, بۇل تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ جامان ادەتتەن باس تارتۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان قازىر جاڭا ءۇردىس تانىمال بولىپ كەلەدى – تاۋەلدىلىكپەن كۇرەسۋدىڭ ورنىنا تەمەكى شەگۋشىلەرگە ءتۇتىنسىز جانە جانۋسىز ونىمدەرگە ءوتۋدى ۇسىنىپ, زياندى ازايتۋ ۇسىنىلادى.

ساراپشىلار بولاشاقپەن بايلانىستىراتىن زياندى ازايتۋ تۇجىرىمداماسى دەپ اتالاتىن بۇل ءتاسىل كەيبىر ەلدەردە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى.

قىزدىرىلعان تەمەكى جانە قۇرامىندا نيكوتينى بار ءتۇتىنسىز ونىمدەر ءداستۇرلى تەمەكىگە قاراعاندا از قاۋىپ تۋدىرادى, ويتكەنى ولاردا جانۋ پروتسەسى تولىعىمەن جوق.

«نيكوتيننىڭ ءوزى نەگىزگى ماسەلە بولىپ تابىلمايدى. ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تەمەكىدەن جانۋ پروتسەسى بولمايتىن بۇيىمدارعا ءوتۋ حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋى مۇمكىن. زياندى ازايتۋ ستراتەگياسى – بۇل كۇشتى قارۋ, ونى ءتيىمدى قولدانۋدى ۇيرەنۋ كەرەك, ول تەمەكى شەگۋدەن باس تارتۋ جانە تەمەكى شەگۋدىڭ الدىن-الۋمەن قاتار تەمەكىگە قارسى كۇرەستىڭ ءۇشىنشى تىرەگى بولۋى ءتيىس», دەپ بەلگىلەدى SCOHRE پرەزيدەنتى پروفەسسور يگناتيوس يكونوميديس.

زياندى ازايتۋ ستراتەگياسى تەمەكى شەگۋمەن كۇرەسۋدىڭ قولدانىستاعى شارالارىن ءتيىمدى تۇردە تولىقتىرادى دەپ سانايدى ناركولوگيا پروفەسسورى كەيتلين نوتلي. مامان ۇلىبريتانيانىڭ تەمەكى شەگۋگە قارسى ءتاسىلىن تالداپ, وسى ەلدەگى مۇددەلى تاراپتاردىڭ اراسىندا تەمەكىگە قارسى كۇرەستىڭ باستى ماقساتى نيكوتينگە تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋدىڭ ورنىنا تەمەكى تۇتىنۋىنان بولاتىن ءولىم مەن اۋرۋدى ازايتۋعا قاتىستى كونسەنسۋس بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ۇلىبريتانيا ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الدى – تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ 21 پايىزدان استامى زياندى ازايتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ ارقاسىندا تەمەكىدەن باس تارتتى.

الەمدەگى تەمەكى شەگۋ پروبلەمالارىن ەڭ ىقپالدى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى كلايۆ بەيتس تەمەكى يندۋسترياسىنداعى وزگەرۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرى ەكەنىن, ولاردىڭ تاراپىنان زياندى ازايتۋ تۋرالى سۇراۋ بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال عىلىم – قاي باعىتتا قوزعالۋ كەرەكتىگىن كورسەتەتىن كومپاس.

«تەمەكى شەگۋدەن باس تارتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ, دەنساۋلىق پەن قارجىلىق اۋىرتپالىقتى شەكتەۋدىڭ جاڭا قۇرالى تەمەكىدەن كەلەتىن زياندى ازايتۋ بولىپ تابىلادى. ال تەمەكى شەگۋدىڭ قارجىلىق اۋىرتپالىعى وراسان زور. ەگەر ءبىز ەۋروپادا تەمەكى شەگۋدى ءبىر پايىزعا قىسقارتا الساق, وندا ءبىز باسقا سالالارعا ينۆەستيتسيا سالۋعا بولاتىن 40 ميلليارد ەۋرونى ۇنەمدەيمىز», دەدى توماس درۋكەر, بۇرىنعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى, سلوۆاكيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى.

عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, تەمەكى شەگۋگە جانە زياندى ازايتۋعا قارسى كۇرەستە كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ كەرەك, ال ۇكىمەتتەر ماسەلەنى تۇسىنبەستەن جەتىستىككە جەتۋ مۇمكىن بولمايدى. اتاپ ايتقاندا, ساراپشىلار توبى يننوۆاتسيالىق الەۋەتتى زيانى ازىراق ونىمدەرگە سارالانعان سالىق سالۋدى ۇسىندى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قۇرامىندا نيكوتين بار ازىراق زياندى ونىمدەرگە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ەكونوميكاعا تيگىزەتىن پايداسى بويىنشا از سالىق سالىنۋى كەرەك. وسىعان ۇقساس ءتاسىل بىرقاتار ەلدەردە الكوگولگە قولدانىلادى, مۇندا كۇشتى سۋسىندارعا جوعارى اكتسيز, ال كۇشتىلىگى ازىراق سۋسىندارعا تومەنرەك اكتسيزدەر سالىنادى.

عىلىمي قوعامداستىقتىڭ تەمەكى شەگۋ ماسەلەسىنە كوزقاراسى 2021 جىلعى 8-12 قاراشادا وتەتىن ددۇ تەمەكىگە قارسى كۇرەس جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسيا تاراپتارىنىڭ كونفەرەنتسياسى (Conference of the Parties) قارساڭىندا ەرەكشە ماڭىزدى. كونۆەنتسياعا 130 ەل قوسىلدى جانە بۇل بۇۇ تاريحىنداعى ەڭ كەڭ تارالعان شارتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

ددۇ تقنك تەمەكى ەپيدەمياسىنىڭ جاھاندانۋىنا جاۋاپ رەتىندە ازىرلەندى, بىراق ازىرگە وندا جاسالعان ۇسىنىس شارالارى الەمدەگى تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ سانىن ايتارلىقتاي ازايتا المادى. عىلىمي قاۋىمداستىق ۇسىناتىن زياندى ازايتۋعا نەگىزدەلگەن تەمەكىگە قارسى كۇرەستىڭ جاڭا ءتاسىلى الداعى كونفەرەنتسيادا قارالۋى جانە ەسكەرىلۋى قاجەت.