پەشەنە, تاعدىر, جازمىش... بالا كەزدەن ۇلكەندەردىڭ «پەشەنەڭە نە جازىلدى, سونى كورەسىڭ», دەگەن اڭگىمەسىن باسقا ءسىڭىرىپ وستىك. «قۇدايسىز قۋراي دا سىنبايدى», «جازمىشتان – وزمىش جوق» دەگەن ماقالدار وسى تۇسىنىگىمىزدى تولىقتىرا تۇسكەندەي. ءتىپتى, ادام بالاسى اراققا سالىنىپ كەتسە دە, جازاتايىم اپاتقا ۇشىراپ جاتسا دا, كوپ قيىنشىلىق كورسە دە «قايتەسىڭ, پەشەنەڭدە بار ەكەن, امال جوق كونەسىڭ», دەپ جۇباتىپ جاتامىز.
ايتسە دە, وسى پەشەنە تۋرالى پىكىرلەر كوپ. ارينە, ءومىر بولعان سوڭ ءتۇرلى جاعدايدى باستان كەشىرەتىنىمىز انىق. تاعدىر جولى سان تاراۋ. بىراق, كەي كەزدە پەشەنە دەگەن ادامدى مەڭىرەۋگە, زومبيعا اينالدىراتىن سياقتى ما, قالاي ءوزى. وندا ادامنىڭ پۋلتپەن باسقارىلاتىن روبوتتان قاي جەرى ارتىق؟ سوندا ادام بالاسى قانداي قادام جاساسا دا, ءوز ەركىمەن ىستەمەيتىن بولعانى ما؟ ارتىق ايتسام, اللا ءوزى كەشىرسىن, الايدا, ادامنىڭ ءومىرىنىڭ ءبارى الدىن الا جازۋلى, كىتاپقا قاتتاۋلى بولسا, وندا بىزدە ەرىك, ىقتياردىڭ جوق بولعانى ما؟ بۇگىن ناماز وقىپ جۇرگەن ادامنىڭ پەشەنەسىنە ەرتەڭ اراق ىشەسىڭ دەپ جازىپ قويسا, اللاعا شىن نيەتىمەن ءمىناجات ەتىپ جۇرگەن ول پەندەنىڭ نە كىناسى بار؟ جاڭادان تۋعان ءسابيدىڭ اتا-اناسى ناشاقور نەمەسە ىشكىش بولسا, سولاردىڭ ىقپالىندا كەتكەن بالا دا اكە-شەشەسىنىڭ سوقپاعىنا تۇسەتىنى انىق. بىراق, بۇل بالا وسىنداي تاعدىردى تاڭداپ العان جوق قوي. بۇل جەردە ءسابيدىڭ كىناسى نە؟ نەگە ءسابي تۋماي جاتىپ, باقىتسىز بولۋى كەرەك؟ «مەنىڭ ماڭدايىما جازىلعان پەشەنە وسى ەكەن» دەپ قانشاما ادام جامانشىلىققا بارىپ, ءوز تاعدىرىنا بالتا شاۋىپ جاتىر.
مەنىڭشە, ءبىز پەشەنە, تاعدىر ماسەلەسىن دۇرىس تۇسىنبەيمىز. جاقىندا ءبىر مەشىت ءۇيىنىڭ ماڭدايىنان «قايىر-ساداقا ادامنىڭ ءومىر جاسىن ۇزارتادى» دەگەن جازۋدى وقىپ قالدىم. مىنە, وسى ءسوزدىڭ ءوزى پەشەنە ۇعىمىنا كەرەعار. پەشەنەسىنە جەتپىس جىل عۇمىر جازىلعان پەندە شىن نيەتىمەن قايىر-ساداقا بەرىپ, اللانىڭ ىقىلاسىنا بولەنسە, بالكىم, جەتپىس جاستان بىرنەشە جىل اسىپ بارىپ «جىعىلۋى» مۇمكىن عوي. ءبارى دە ءبىر اللانىڭ قولىندا. ايتسە دە, ءبىز وسى تۋراسىندا بىرقاتار ادامداردىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
تالعات دارىباەۆ, ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ورتالىق مەشىتىنىڭ نايب يمامى:
– پايعامبارىمىز (س.ع.س.) «تاعدىرعا يمان ەتۋ ادامنىڭ ۋايىم-قايعىسىن كەتىرەدى» دەپ ايتقان. ياعني, تاعدىرىنا سەنگەن, تاعدىرىنا يمان ەتكەن ادام ۋايىم-قايعىدان اۋلاق بولادى. سونداي-اق, پايعامبارىمىز (س.ع.س.) يمان كەلتىرۋ 6 نارسەدەن تۇراتىنىن ايتادى. ونىڭ ەڭ العاشقىسى – اللاعا يمان كەلتىرۋ. سودان سوڭ – پەرىشتەلەرگە, ءارى قاراي پايعامبارعا (س.ع.س.), كىتاپتارىنا, قيامەت كۇنىنە, ەڭ سوڭعىسى – تاعدىرعا. اللا تاعالا ەڭ ءبىرىنشى قالامدى جاراتتى. قالامعا جان ءبىتىردى. سوندا قالام «مەن نە جازايىن؟», دەدى. «وسى دۇنيەدە بولاتىن نارسەنىڭ ءبارىن جاز», دەدى. سوندا اللا تاعالانىڭ قالاۋىمەن قالام قيامەت كۇنىنە دەيىنگى بولاتىن نارسەنىڭ ءبارىن جازدى. بۇل اللا تاعالانىڭ كەز كەلگەن نارسەنى الدىن الا بىلەتىندىگىن بىلدىرەدى.
قۇرساقتاعى شاراناعا 4 اي تولعان كەزدە اللا تاعالا ءبىر پەرىشتەنى جىبەرەدى. پەرىشتە بالانىڭ تاعدىرىن جازادى. ياعني, اللا تاعالا ادام بالاسىنىڭ قانشا ءومىر سۇرەتىنى, قانشا ريزىق-نەسىبەسى بولاتىنى, قانداي امال جاسايدى, باقىتتى الدە باقىتسىز بولا ما, ءبارىن اۋەلدەن جازىپ قويعان. سوندىقتان تاعدىر دەگەنگە سەنبەسەك, وندا ءبىزدىڭ يمانىمىزدا كامىل بولمايدى. و باستا ادامنىڭ تاعدىرىن جازىپ جاتقان كەزدە جىندار كەيبىر سوزدەرىن ۇرلايدى. سول كەزدە اسپاندا جۇلدىزدار اعادى. ويتكەنى, اللا جىنداردى جۇلدىزبەن اتادى. جىندار ەستىگەنىن ءتاۋىپ-باقسىلاردىڭ قۇلاعىنا سىبىرلايدى, كەي كەزدەرى ونداي جانداردىڭ ايتقانى ومىردە تۋرا كەلىپ قالاتىنى سوندىقتان.
راس, بىرەۋلەر «مەنىڭ پەشەنەمە توزاق جازىلىپ تۇرسا, ماعان اللاعا جاعاتىن امال جاساۋدىڭ قاجەتى قانشا؟» دەۋى مۇمكىن. بىراق ءسىز پەشەنەڭىزگە نە جازىلعانىن بىلمەيسىز عوي. بالكىم, سىزگە ءجاننات بۇيىرىپ تۇرعان شىعار. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ساحابالارىنا «امال ىستەسەڭدەر, ءبارى سول امالدارىڭا قاراي بەرىلەدى», دەگەن. سوندىقتان بىزگە امال ەتۋ تالاپ ەتىلەدى. مىسالى, تىرشىلىكتە توزاققا اپاراتىن امالدار جاساپ جۇرگەن ادام ءومىرىنىڭ سوڭىندا جانناتقا اپاراتىن امالدار جاسادى دەلىك, ياعني تاۋبەسىنە كەلدى, اللادان كەشىرىم سۇرادى. ءسويتىپ, جانناتقا كىردى. ال, بىرەۋلەر ءومىر بويى جانناتتىق ادامنىڭ امالىن جاساپ كەلىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىندا ۇلكەن كۇنالار ىستەپ قويۋى ءمۇمكىن. سوندىقتان ادام بالاسى ءوز ءومىرىنىڭ قالاي اياقتالارىن بىلمەيدى. ءار كۇن سايىن ىزگىلىكتى امالدار جاساپ ءجۇرۋ كەرەك. تاعدىر وزگەرتىلمەيدى, اللا ونى اۋەلدەن ءبىلدى.
سەرىك قاليەۆ, اقىن, نامازحان:
شىنىن ايتۋ كەرەك, تاعدىر, پەشەنە ماسەلەسىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ ءتۇسىنۋ, ءتۇسىندىرۋ وتە قيىن. ءدىنتانۋشى ءبىر عۇلاما عالىم «پەشەنە, تاعدىر دەگەن ماسەلەنىڭ ءتۇبىن تىم قازبالاپ, تىم ۇڭىلە بەرمەڭدەر, اداسىپ كەتەسىڭدەر», دەپ ايتقان ەكەن. راس, ادامنىڭ ماڭدايىنا پەشەنەسى جازىلىپ قويىلادى. بىراق اللا تاعالا ادامنىڭ تەك دۇنيەگە كەلۋ جانە دۇنيەدەن وتەتىن كۇنىن عانا جازىپ قويادى. ال, ادامنىڭ باقىتتى, باقىتسىز بولۋى كوبىنەسە وزىنە بايلانىستى.
جانناتقا بارعان مارقۇمعا پەرىشتەلەر توزاقتى كورسەتىپ: «اناۋ سەنىڭ ورنىڭ بولار ەدى, بىراق, سەن مىنانداي امالدار جاسادىڭ», دەپ ايتادى ەكەن. كەرىسىنشە, توزاققا بارعان مارقۇمعا دا ءجانناتتى كورسەتىپ, جاڭاعىداي اڭگىمە ايتاتىن كورىنەدى. راسىندا, ادامنىڭ بۇكىل تاعدىرى الدىن الا جازىلىپ, باقىتتى-باقىتسىز بولۋىڭنىڭ ءبارى شەشىلىپ قويىلعان بولسا, وندا ادامدارعا امال جاساۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ مەنىڭشە, اللا جاراتتى, بىراق ادام ءومىر جولىندا وڭ جاققا جۇرە مە, جوق, سول جاققا بۇرىلا ما, بۇل ادامنىڭ ءوز ىقتيارىندا.
ءابساتتار سمانوۆ, ءدىنتانۋشى, ءدىني باسقارما عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى:
– شىنىندا, ادامنىڭ تاعدىرى, ونىڭ ومىرىندەگى جاقسىلىق تا, جاماندىق تا ءبىر اللادان. تاعدىر, پەشەنە جازۋ ادامنىڭ ءوزىنىڭ قولىندا بولسا, بارلىق پەندە بايىپ, ويىنا كەلگەنىن ىستەر ەدى, بارلىعى بىردەي باقىتتى بولىپ كەتەر ەدى. انا قۇرساعىندا جاتقان كەزدە پەرىشتەلەر ادام بالاسىنىڭ تاعدىرىن پەشەنەسىنە جازىپ قويادى. بىراق «اللا تاعالا ادامنىڭ بۇكىل ءومىرىن الدىن الا جازىپ قويسا, بۇل ءومىردىڭ سىناعىنان نە پايدا؟» دەگەن سۇراقتىڭ كەلەتىنى راس. اللا تاعالا بارلىق نارسەنى ءبىلۋشى. اللا جەردى جاراتپاي تۇرىپ, جەردە قانشا ادام ءومىر سۇرەتىنىن, ولاردىڭ قالاي ءومىر سۇرەتىنىن, قانشاسى ەركەك, قانشاسى ايەل بولاتىنىن, قانشاسى مۇسىلمان, قانشاسى كاپىر بولاتىنىن, ءبارىن-ءبارىن بىلگەن. ءسويتىپ, ادامدارعا ىقتيار بەرىپ قويعان. ياعني, ادامنىڭ جاقسى-جامان بولۋى وزىنە بايلانىستى. ءبارى اللانىڭ قالاۋىمەن بولادى.
مىسالى, وتە ەرتەدە مەديتسينا عىلىمىنىڭ ءبىر عۇلاماسى نەبارى 54 جاسىندا ءىشى ءوتىپ قايتىس بولعان ەكەن. كوز جۇمار الدىندا شاكىرتتەرى: «ءسىز قانشا ادامدى ەمدەدىڭىز, بىراق نەگە ءوزىڭىزدى ەمدەپ جازبايسىز؟» دەپ سۇراپتى. سوندا عۇلاما ءبىر كەسە سۋ الدىرىپ, ىشىنە ءبىر ءتۇيىر ءدارى سالىپتى. سۋ لەزدە قاتىپ قالىپتى. ءشاكىرتتەرى: «ەندى وسى ءدارىنى ىشپەيسىز بە, جازىلاسىز عوي» دەگەندە, «كۇنىنە 7-8 ءتۇيىرىن ءىشىپ جاتىرمىن, بىراق ەشقانداي شيپا جوق. ياعني, ماعان اللا تاعالادان شيپا بولماي تۇر. اللا دەرتىنە شيپا جازباسا, اۋرۋ ادام ەشقاشان دا جازىلمايدى», دەگەن ەكەن. سول ايتپاقشى, جاقسىلىق كەلسە شۇكىرشىلىك, جاماندىق كەلسە سابىرلىلىق قىلۋ كەرەك. بۇل ناۋقاس ادام «ءبارى اللانىڭ قولىندا», دەپ تەك اسپانعا قاراپ جاتا بەرۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. اللا «ءار دەرتتىڭ ءوز شيپاسى بار» دەپ ايتقان. ادام ەشقاشان دا جاماندىققا ەمەس, جاقسىلىققا ءۇيىر بولۋى ءتيىس. «مەنىڭ پەشەنەمدە وسى جازىلعان ەكەن» دەپ, قيىنشىلىقتان بورداي ەزىلىپ, اراققا سالىنىپ كەتۋگە دە بولمايدى. نەگە ادامدار تاعدىرىنا ءسال ريزا بولماسا, بىردەن جامان جاققا قاراي جىعىلۋعا قۇمار؟ ونداي ادامدار الدىمەن «مەنى اللا مۇسىلمان ەتىپ جاراتتى, مەن نەگە ناماز وقىماۋىم كەرەك؟» دەگەن سۇراقتى قويىپ كورسىنشى وزىنە. دۇعا – تاعدىردى وزگەرتۋگە جاعداي جاسايدى. مىسالى, ءسىز ءبىر ادامعا جاقسىلىق جاساساڭىز, ول ادام: «وسىنىڭ جولىن وڭعارا كور, ءومىر جاسىن ۇزاق ەتە گور», دەپ دۇعا جاسايدى. مىنە, بۇل دۇعا ءسىزدىڭ تاعدىرىڭىزعا وڭ اسەر ەتۋى مۇمكىن. سول سياقتى قايىر-ساداقا بالە-جالانى قايتارادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اللا تاعالا ادامعا اقىل, ءبىلىم, عىلىم بەردى. يمان كەلتىرۋگە شاقىردى. ياعني, ءومىردىڭ سان تاراۋ جولىندا قالاي جۇرەسىڭ, قاي باعىتتا جۇرەسىڭ, مۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ ءوز ىقتيارىندا.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
...مىنە, قۇرمەتتى وقىرمان, پەشەنە تۋرالى پىكىرلەر وسىنداي. ەل اراسىندا, وقىعان-توقىعان, ءومىر كورگەن ادامدار اراسىندا پەشەنە تۋراسىندا پىكىرلەر قايشىلىعى وتە كوپ. اركىم ارقالاي تۇسىنەدى. شىنىندا, بۇل ماسەلەنىڭ تۇبىنە تەرەڭ ۇڭىلسەڭ, اداسىپ, شاتاسىپ كەتۋگە بولاتىن سياقتى. ءبارى دە ءبىر جاراتۋشى اللانىڭ قولىندا. ال, بۇل تۋراسىندا ءسىزدىڭ ويىڭىز قانداي, اعايىن؟ كەلىڭىز, پىكىرلەسەيىك!
______________________________
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس.