قازاقتىڭ جەرىنە 5 فرانتسيا, 9 يتاليا, 11 ۇلىبريتانيا سىيىپ كەتەدى دەلىنەدى. بۇل مەرەيىڭدى وسىرەدى. بىراق قازاق سانى ەسىڭە تۇسسە, ويلانىپ قالاسىڭ. انا عاسىردا الاش ارىستارى «جەر, جەر, جەر» دەپ كەتىپتى. ولار اڭساپ وتكەن تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە ءتيىپ, جەردىڭ يەسى بولدىق.
سول جەر جەكەگە كەتكەن كەزدە قولىنان كەلگەندەر قونىشىنان باسىپ, قايماعىن قالقىپ الدى. بىلايعى جۇرت كوپ جاعدايدا قونجيىپ قالدى. سول ادىلەتسىزدىك تۇسىندا ەڭ قۇنارلى, جولعا جاقىن سۋارمالى جەردەن جۇزدەگەن, ال اس اتاسىنىڭ اتامەكەنى, قازىناسى سانالاتىن سولتۇستىك وڭىرلەردەگى مىڭداعان گەكتار القاپتى بيلىگى بارلار يەلەنىپ كەتتى.
العاشقى كەزدە ول اڭعارىلا قويماعان. الدانىپ قالعاندار قازىر تابانىنان تاۋسىلىپ, ءار ەسىكتى ءبىر قاعىپ ءجۇر. سۇراعى كوپ, جاۋابى كەمشىن سول دۇربەلەڭ, الدا مەڭزەگەنىمىزدەي, كەيىن جەر داۋىنا ۇلاسىپ, وسى كۇندەرى الدانعان اعايىندار ورگە قاراي حات جولداپ, سىلەسى قاتقاندار ءار جاققا كوش باسىن تۇزەۋگە ءماجبۇر. وسىعان اراكىدىك بولسا دا بالالارىن تاستاپ كەتىپ جاتقان جەسىرلەر زارى قوسىلا باستادى. مۇنىڭ ارعى استارىندا نارىققا كوشۋ كەزىندەگى الا-قۇلالىق, جۇيەلى ۇيىمداستىرۋدى ۇران باسىپ كەتسە, ونىڭ استارىندا ميلليونداعان حالىق تۇراتىن, اۋىزدى اققا تيگىزىپ وتىرعان 2095 كەڭشار, 265 ۇجىمشاردىڭ تارام-تارام بولىپ تاراۋى, اۋىل الەۋەتىنىڭ السىرەۋى جاتىر. وسىدان كەلىپ «بولاشاعى جوق اۋىل» دەگەن پالەنىڭ توبەسى قىلتيدى. ال باردى شاشپاي-توكپەي ۇقساتقانداردىڭ ۇسقىنى قاشقان جوق. سونىڭ ءبىر دالەلى دەپ استاناعا تاياۋ جەردەگى, اقمولا وبلىسىنا قاراستى, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل دەلىنەتىن «رودينا» اگروفيرماسىن اتار ەدىك.
قازىر ەل بويىنشا 6936 اۋىلدىڭ 1310-ى الەۋەتى جوعارى دەلىنسە, 5192-ءسى ورتاشا بولسا, 409-ى قۇردىمعا كەتىپ, قازاق ەلىنىڭ كارتاسىنان جويىلىپ تىنباق. كەشەگى الاساپىران كەز ارتتا قالدى, وتانىمىزدىڭ وركەندەۋى الەمدىك دەڭگەيگە جەتتى, اۋىل قۇلدىراۋدان قۇتىلدى دەيمىز! ال ەرتەڭى كۇماندى دەلىنەتىن اۋىلداردىڭ 16,5 پايىزى ارقا توسىندەگى ەلوردامەن ىرگەلەس جاتقان قاراعاندى وبلىسىندا ەكەن.
ءيا, ازاتتىقتىڭ ارقاسىندا شەكارامىزدى شەگەندەپ الدىق. بىراق سول شەكاراعا ءتيىپ تۇرعان ءبىراز اۋدان جويىلىپ, اۋىلداردىڭ جاعدايى قالت-قۇلت. مۇنىڭ ءوزى ەستى ادامنىڭ كەۋدەسىنە شەر بولىپ بايلانعانداي. نەگە دەسەڭىز, ارعى بەتتەن بەرگى بەتكە قارايتىندار – بۇل نەعىلعان بوس جاتقان داليعان دالا دەپ كوز سۇزبەس پە ەكەن دەگەن كۇمان ەت جۇرەككە ينەدەي قادالادى. اناۋ زاماندارى مۇرات اقىن «مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن» دەپتى. قاۋىپ ەتپەسەك تە, باياعى اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلگىسىمەن سول شەكارالى اۋداندارعا شەتتە جاتقان 5 ميلليون قازاقتىڭ جارتىسىن اكەلىپ ورنالاستىرىپ قويساق, ۇتىلماس ەدىك, ۇتار ەدىك. جەر كولەمىنە قاراي ادام سانى دا ارتىپ, بوساعان بوساعامىزدىڭ قاداسى نىعايىپ, كۇدىك سەيىلىپ, كۇمانعا نۇكتە قويىلىپ, «بولاشاعى جوق اۋىل» دەگەن سۇرقاي ءسوز تىيىلىپ, بايتاعىمىزدىڭ باعى اشىلار ەدى.
سول توقىراۋ جىلدارى اۋىل حالقى, شىنىندا, قالا جاعالادى. قازىر ولاردىڭ ەس تاپقانى قاتارعا قوسىلدى. قوسىلا الماعانى ءار بوساعانى ءبىر پانا ەتىپ, بالا-شاعاسىمەن بازار جاعالاپ, شۇبىرىپ ءجۇر. ءبىر كەزدەرى جۇرتتى جۇمىلدىرعان سول بازارلاردىڭ بۇگىنگى جايى جۇرتتىڭ كوز الدىندا – ورتكە ورانىپ جاتىر. بۇل جۇزدەگەن ەمەس, مىڭداعان ادامداردىڭ زار-مۇڭىنا اينالۋدا.
دالا مەن قالانى جاقىنداستىرۋ كەرەك دەگەن ۇران بولعان. وسى كۇنى دە ايتىلادى. قالاي جاقىنداستىرۋ كەرەك؟ بۇل ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلە سەكىلدى. قازاق قالاعا كەلسىن, قالالىق وركەنيەتكە ۇلەسىن قوسسىن, دەيدى بىرەۋلەر وزەۋرەپ. قۇپتايتىن ءسوز, جاقسى باستاما. دەگەنمەن, قانداستارىمىز قالاعا كەلگەندە ىستەيتىن جۇمىس بار ما؟ باسپانا قايسى؟ زاڭدا كورسەتىلگەن 10 سوتىق جەرگە قولى جەتە مە, قولجەتىمدى باسپانا ولار ءۇشىن ارمان ەكەنىن ويلاستىردىق پا؟ بۇل كەيدە توق بالا اش بالامەن وينامايدىنىڭ كەرى مە دەيسىڭ. ونداي اقىل ايتاتىنداردىڭ جاعدايى, ارينە, جامان ەمەس. قاي قالاعا بارسا دا جۇمىس الدىنان شىعادى. ءۇي بەرىلىپ جاتادى. مۇنداي شاراپات اۋىلدىقتارعا تاياۋ جىلدارى بولا قالۋى ەكىتالاي-اۋ!
ىشكى كوشى-قون توقتاعان جوق. ونىڭ باستى سەبەبى, اۋىلدىڭ جاعدايى ءالى كوڭىل كونشىتپەيدى. سودان دا شىعار, ۇلكەندەر جىلى ورنىن سۋىتپاسا, جاستار قالاعا بەت بۇردى. ءسويتىپ, اۋىل «قارتايا باستادى». ۇرپاق وسىرەتىن جاستار كەتىپ جاتسا, اۋىل «قارتايماي» قايتەدى. ۇلت جايىن, جۇرت جايىن ءجيى قوزعايتىن ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ ءبىر سۇحباتىندا مىنانداي دەرەكتەر كەلتىرەدى: «مىسالى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 2009-2010 وقۋ جىلىندا بالالار سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى 19 مەكتەپ, 2010-2011 ءبىلىم بەرۋ ارالىعىندا 17 مەكتەپ, 2011-2012 وقۋ جىلىندا 13 مەكتەپ جابىلعان. جالپى, 2009 جىلدان باستاپ وبلىستا 69 مەكتەپ جابىلىپ, 48 مەكتەپ قايتا ۇيىمداستىرىلعان. قايتا ۇيىمداستىرۋ دەگەنىمىز – 11 جىلدىق مەكتەپتەردى 9 جىلدىققا نەمەسە 9 جىلدىق مەكتەپتەردى باستاۋىش مەكتەپتەر مارتەبەسىنە اۋىستىرۋ. بۇل جاعداي دا حالىقتىڭ اۋىلدان كوشۋىنە اسەر ەتۋدە», دەيدى.
راسىندا, دارىگەرلىك بولىمشە مەن ءبىلىم ۇيالارى – اۋىلدىڭ تىرەگى. ول ەكەۋى جويىلسا, اۋىلدىڭ بىتكەنى. تاعى ءبىر-ەكى دەرەكتى العا تارتالىق. قوستاناي وبلىسىنداعى ءتىلشىمىز ءنازيرا جارىمبەتوۆا: «سوڭعى بەس جىل ىشىندە وڭىردەگى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ حالقى 4,5 پايىزعا كەمىگەن, بۇل – 20 مىڭداي ادام دەگەن ءسوز. 2009 جىلدان بەرى وبلىس وڭىرلەرىندە 54 اۋىلدىڭ جۇرتى عانا قالدى», دەسە, پاۆلودار وبلىسىندا 173 اۋىل 148 اۋىلعا توپتاستىرىلعان كورىنەدى. ءسويتىپ, 25 اۋىل جويىلىپ, جەر بوس قالماق.
وسى ارادا مىنانداي ءبىر دەرەك ويعا ورالىپ وتىر. بۇۇ مەملەكەت حالقىنىڭ قارتايۋ ۇلگىسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن حالىق جاسىنىڭ كورسەتكىشىن بەكىتىپتى. سوعان ءۇڭىلىپ كورسەڭىز, قازاق ەلى 2017 جىلى حالقى كارى مەملەكەتتەر تىزىمىنە كىرەتىن كورىنەدى. وعان مىنانداي ولشەمدەر كەلتىرىپتى. 65 جاستان اسقان حالىق سانى 4 پايىزدان كەم بولسا, ونى جاس مەملەكەت دەپ اتايدى. ەگەر 7,4 پايىز ارالىعىندا تىركەلسە, مەملەكەت قارتايۋدىڭ الدىندا تۇر دەگەن ءسوز. ياعني, قارت كىسىلەر 7 پايىزدان جوعارى بولعان ەل كارى مەملەكەت قاتارىنان ورىن الماق. مىسالى, گەرمانيادا 65 جاستان جوعارى حالىق ۇلەسى – 24, ۇلىبريتانيادا – 20, ۋكراينادا – 18, اقش-تا – 16, رەسەيدە – 15 بولسا, قازاق ەلىندە – 6,6 پايىز. بۇل ەندى 3 جىلدان كەيىن ءبىزدىڭ ەلدە 7 پايىزدان اسىپ, 7,4 پايىزعا جەتەتىن سەكىلدى. بۇل دەرەك ماڭگىلىك ەل ارمانىنا بەت العان قازاقتى قۋانتا قويمايدى, ويلانتپاسا. ەڭ قيىنى دارقان دالامىزدىڭ كەلەشەگى نە بولماق؟ ءبىز وسىنى قازىردەن باستاپ سانامىزدا سارالاپ, تۇيسىگىمىزدە تۇگەندەپ الۋىمىز كەرەك بولار. وسىعان قاراپ وتىرىپ, قانشا ەلدى مەكەن قازاق ەلى كارتاسىنان مۇلدە جوعالاتىنىن ەسەپتەپ شىعۋ ونشا قيىندىق كەلتىرمەسە كەرەك.
ماسەلە بۇندا دا ەمەس. ماسەلە, «بىرەۋلەر ۇلتاراقتاي جەرگە زار بولىپ وتىرعاندا, تۇرعىندار كوشىپ كەتكەن بوس جەردىڭ ەرتەڭگى تاعدىرى قالاي بولادى, اتا-بابا مازارىن قايتەمىز؟» دەمەي, بايتاعىمىزدى يەسىز قالدىرۋ جايى ويلاندىرادى. كەيبىرەۋلەر جەر «ازىپ-توزدى», عىلىمي تىلمەن ايتساق, دەگراداتسياعا ۇشىرادى دەيدى. ونداي جەردى ەندى پايدالانۋعا بولمايدى ەكەن عوي دەپ, الەمدىك كارتاعا ۇڭىلسەڭ, ودان دا سوراقى جەردى مەكەن ەتىپ وتىرعان يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى – قۋ مەديەننەن ءونىم ءوندىرىپ, ەكسپورتقا شىعارىپ جاتقانىن اڭعاراسىڭ. سول ەلدەرگە بارعانداردىڭ گۇلزارلارىن ايتىپ, اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇريتىنىن ەستىگەندە, ءبىزدىڭ قۇم-تاس دەگەن جەرىمىز جۇماقتاي ەلەستەيتىنى بار.
ءيا, اۋىلداعى حالىق ازايىپ, ونداعى شەنەۋنىكتەردىڭ قۇلاعى تىنىشتالعانمەن, بۇل «كوش» قالا شەنەۋنىگىنىڭ تىنىشىن كەتىرۋدە. كوتەرىلىپ سويلەيتىندەر «كوپبالالى انالار قالادا دا كوبەيىپ كەلەدى» دەگەن ءۋاج ايتادى. ال سول كوپبالالى انالاردىڭ دەنى اۋىلدان كەلگەنىن, ودان كەيىن كوپ بالاعا قالادا جاعداي جاسالادى دەگەن ەسەپپەن كۇنكورىس ءۇشىن ءومىرگە ءسابي اكەلىپ جاتقانداردى ولار بىلمەيتىن شىعار.
وسى كوشى-قون ۇدەرىسى قالا شەنەۋنىكتەرىنىڭ دە مازاسىن الا باستادى دەدىك. بۇل ەندى اقيقات جايت. ەڭ قيىنى, مۇنداي ستيحيالى كوش قالالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن بىرتە-بىرتە قيىنداتىپ جىبەرۋى كادىك. «وسىنىڭ الدىن قالاي الامىز» دەگەن كەيبىر باسشىلار ازاماتتاردى تىركەۋگە قويۋدى شەكتەۋ جايىن كوتەرىپ قانا قويماي, جۇزەگە اسىرا باستادى. ءتىپتى, ولار «مۇنداي قادامعا بارماساق, قالادا قىلمىستىڭ ءوسۋى, سانيتارلىق احۋالدىڭ ناشارلاۋى, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى مۇمكىن», دەيدى. ماجىلىسشىلەر دە بۇعان نازار اۋدارا باستادى. ولار قالانىڭ ءىشىن قويىپ, ساياجايعا تىركەۋدى دە شەكتەۋ كەرەك دەگەن بايلامدارىن ۇكىمەت نازارىنا جولداۋدا.
قازاققا اۋىل تاعدىرىنان بۇرىن جەر تاعدىرى قىمبات. بولاشاعى جوق دەگەن جەلەۋمەن كەي اۋىلداردى شومىشتەن قاعىپ, شوككەن تۇيەنىڭ كۇيىن كەشتىرۋدىڭ ارعى جاعىندا قاسيەتتى اتاقونىس جاتقانىن نەگە ەسكەرمەيمىز؟ ونىڭ ۇستىنە ىشەر اس, كيەر كيىم سول اۋىلدان جەتەتىنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. قۇلقىنىمىزدى تولتىرار, ءتانىمىزدى جابار ەلدى مەكەندەرگە قازىر 10 مىڭداي مەحانيزاتور, اگرونوم, مال دارىگەرلەرى قاجەت ەكەن. قازىر سونداي جۇمىستاردى اتقارىپ جۇرگەن ادامداردىڭ كوبى زەينەت جاسىنا جەتىپ قالعان.
ءيا, قازىر اۋىلدىڭ قادىرى بولماي تۇر. نەگە دەسەڭىز, الگى ىشەر اس, كيەر كيىم شەتتەن كەلەدى. تاپقان تابىس سولاردىڭ قالتاسىنا بۇلاقتاي قۇيىلىپ جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق ەلى بار بايلىقتىڭ تابىسىن وزىمىزگە ەمەس, وزگەلەرگە ەنشىلەتۋدە. وسىنىڭ اۋىلدى كەنجە قالدىرىپ, ءتىپتى, توقىراتىپ وتىرعانى دا راس.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءححى عاسىردىڭ 10 جاھاندىق سىن-قاتەرىنىڭ ءبىرى ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسى ەكەنىن اتاپ وتكەنى ءمالىم. سول ازىق-ءتۇلىكتى جەر-انا بەرەدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاق وسى ەلباسى ايتقان پروبلەمانى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ ىسىمەن شەشىپ, ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك جەرىنىڭ ءۇستى ۇستەمدىك قۇراتىن بولادى. سوندىقتان اۋىلدىڭ جايىن, حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تولىق زەرتتەپ, زەردەلەپ الماي, ۇشقارى مالىمەتپەن كەڭسەدەگى كەڭەستە بولاشاعى جوق دەپ بال اشۋمەن بۇگىنگى جىرتىقتى جابارمىز, بىراق ەرتەڭگى اقيقاتتان اتتاپ وتە الماسىمىز بەلگىلى. قازىرگىدەي الىپ تەحنيكا بولماسا دا, بەرەكە-بىرلىگىمەن ارالاسا ءجۇرىپ كۇن كەشكەن اتا-بابالاردىڭ بىزگە قالدىرعان ۇلى مۇراسى – جەر-انانىڭ قاسيەتىن قازىر قادىرلەي الماساق, ەرتەڭ كەش بولادى. وكىنەرىمىز ءسوزسىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ديپلوممەن – اۋىلعا!» دەگەن اتالى ءسوزىن اياقسىز قالدىرماي ءىسپەن جالعاستىرساق, اۋىل قايتا گۇلدەنەدى. اۋىل گۇلدەنسە – قازاق گۇلدەنەدى. وسىدان كەلىپ قالا مەن اۋىلدىڭ اراسى جاقىنداسادى. ال ءناتيجەسى شامالى بولىپ وتىرعان ىرىلەندىرۋ جەلەۋىمەن سول اۋىلدى تۇرتپەكتەي بەرسەك تۇلەمەيدى, كوز قىرىمىزدى سالماساق, جوعالتىپ تىنامىز. ءسويتىپ, بايتاعىمىزدى بوس قالدىرامىز. ەلدىڭ بوس قالۋى ۇلت ءۇشىن جاقسىلىق ەمەس.
اڭگىمەمىزدى تۇيىندەي كەلە ايتقاندا, قالاداعى جاعدايسىز جاستاردىڭ ءبىر شوعىرىن ىنتالاندىرسا, اۋىلعا بەت بۇرادى. بۇل ءبىردىڭ ەمەس, كوپتىڭ ءىسى ەكەنىن ءار قازاق ەستە ۇستاسا, قانە. اسىرەسە, ىشكەنىمىز ارتتا, ىشپەگەنىمىز الدا دەيتىن باي-باعلاندار دا تەك-تامىرىم وسى قازاق جەرىنەن ەدى, مەن دە قول سوزايىن. بابادان قالعان بايلىقتان ۇلەس الىپ, ۇكىلەگەن تۇرمىسىمدى تۇزەپ وتىرمىن عوي دەسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. ەگەر وسىلاي ۇيىمداسا الساق, ەلىمىزدە بولاشاعى جوق دەگەن اۋىلدىڭ اجارى كىرىپ, قاراتاس دەگەن وڭىرىنەن بال جالاپ, سۋسىعان قۇمىنان ءونىم ءوندىرىپ, ماڭگىلىك ارمانىمىزعا جەتەر ەدىك.
قالاي دەسەك تە, جەراستى بايلىعىنا سۇيەنىپ, بايتاعىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن, ءبىز بىلمەگەنمەن, كەيىنگى ۇرپاق بىلەدى. ويتكەنى, الگى جەر استىنداعى ءداۋلەت سارقىلىپ, بۇكىل جان باعىس, قام-قارەكەت جەر بەتىنە اۋىسادى. سول تۇستا «قارتايعان اۋىلعا» قايتا جان بىتەدى. ەلباسى ايتقان ماڭگىلىك ماقسات سالتانات قۇرادى. ەندەشە, ءبىز دە وسىعان ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋدى, ەرتەڭنەن ۇيالماۋدىڭ تىرلىگىن ويلاساق, قازىردەن اۋىل جايىنا ءمان بەرىپ, تەك-تامىرىمىز سول دارقان دالادا ەكەنىن ەستەن شىعارماساق ەكەن.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».