قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2017 جىلى جارىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى كولەمدى ەڭبەگىنىڭ 283-بەتىندە: «2003 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى جولداۋىمدا مەن ۇلتتىق مادەني مۇرانى جاڭعىرتۋعا, زەرتتەۋگە جانە جيناقتاۋعا بايلانىستى ارنايى باعدارلاما جاساۋدى تاپسىردىم. ەكى جىلعا جوسپارلانىپ, «مادەني مۇرا» دەپ اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما 2004 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جۇمىسىن باستاپ كەتتى», دەپتى.
راسىندا, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان وسىناۋ قۇندى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ رۋحانياتى مەن تاريحى تۇگەندەلىپ, اسا اۋقىمدى جوبالار ىسكە استى. اتالعان جوبا قازاقستان حالقىن الەمگە تانىتىپ قانا قويماي, قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزىن-ءوزى تەرەڭىرەك تانۋىنا جول اشىپ بەردى. عاسىرلار بويى بۇعاتتالىپ جاتقان حالىقتىڭ تاريحي جادى وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا تىڭ ماعلۇماتتارمەن تولىقتى.
جىراقتان جەتكەن جادىگەرلەر
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى اسا ءىرى رۋحاني ءىس-شارا – «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن كاسىبي دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, ەڭ اۋەلى 2004 جىلى – ۇكىمەت جانىنان «قوعامدىق كەڭەس» قۇرىلىپ, باعدارلامانىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن ەدى. وسى قۇجاتتا كورسەتىلگەن ماڭىزدى شارانىڭ ءبىرى – قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسى مەن تاريحىنا قاتىسى بار ماڭىزدى قولجازبالاردى, جادىگەر باسىلىمداردى, كىتاپتار مەن مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى ىزدەپ تاۋىپ, ساتىپ الۋ ءۇشىن الىس جانە جاقىن شەتەل مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىنا عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارى ۇيىمداستىرىلدى.
بۇل ءىس وتە ناتيجەلى بولدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە العاشقى ەكى جىلدا قىتاي, موڭعوليا, رەسەي, وزبەكستان, باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىنان 5 مىڭعا جۋىق قازاقستاننىڭ ونەرى, تاريحى, ەتنوگرافياسى تۋرالى قولجازبالار مەن باسىلىمدار تابىلدى. اتاپ ايتار بولساق, قحر تاريحي مۇراعاتتارىنان شاعاتاي, مانجۋر, ويرات, موڭعول جانە قىتاي تىلدەرىندە جازىلعان قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندە ايرىقشا ماڭىزى بار 3500-گە جۋىق قۇجات ەلىمىزگە جەتكىزىلدى. بۇل قۇجاتتاردا قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارى وزگە مەملەكەتتەر: قىتاي, قوقان, حيۋا, قىرعىز حاندىقتارىمەن رەسمي حات-حابار الماسقانى جايلى قۇندى مالىمەتتەر ساقتالىپتى.
سونىمەن قاتار الماتى قالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى ەلىمىز ءۇشىن تاريحي-مادەني قۇندىلىق بولىپ سانالاتىن جازبا ەسكەرتكىشتەردى تاۋىپ, جيناۋ ماقساتىندا لوندونداعى بريتاندىق كىتاپحاناعا, پاريج, مادريد, سەۆيليا, فلورەنتسيا جانە بەرلين ۇلتتىق كىتاپحانالارىنا, فرانتسيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ديپلوماتيالىق مۇراعاتى مەن ۆاتيكان قۇپيا مۇراعاتتارىنا عىلىمي-ىزدەستىرۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىردى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدىڭ عىلىمي ورتاسىنا بەيمالىم 77 قولجازبانىڭ كوشىرمەسى مەن 200-گە جۋىق باسپا ونىمدەرى تابىلدى. ولاردىڭ اراسىندا پاپا ۋربان IV-ءنىڭ قۇلاعۋ حانعا جازعان حاتتارى, ۆاتيكان پاپالارى مەن التىن وردا حاندارىنىڭ ءوزارا جازىسقان حاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرى, «اس-ساحات-تاۋريح» (جالپى تاريح, 1440 ج) قولجازباسى, ت.ب. بار.
بۇلاردىڭ سىرتىندا ارمەنياعا ات باسىن بۇرعان مۇراعاتتار جونىندەگى عىلىمي ساراپشىلار ماششتوتسا-ماتەناداران اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان, سونىمەن قاتار ۇلتتىق مۇراعات پەن حاريچ قالاسىنداعى قىپشاق ءموناسترى مۇراعاتىنان ءحىV-حV عاسىرلارعا ءتان قىپشاق قولجازبالارىن تاپتى.
ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەر سانى ارتتى
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلعان ىرگەلى شارۋانىڭ ءبىرى – ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى. ناتيجەسىندە, ەلىمىز كولەمىندە 26 عىلىمي-قولدانبالى, سونىمەن قاتار 40-تان استام ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, اتا-بابالارىمىز تاريحىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن مىڭداعان ارتەفاكتىلەر اينالىمعا ەندى. ءسويتىپ, قازىرگى قازاقستان جەرىندە ءومىر سۇرگەن ەجەلگى كوشپەلى ءھام وتىرىقشى حالىقتاردىڭ ساۋلەت ونەرى, قۇرىلىس ءىسى, جەرلەۋ ءداستۇرى, ءدىني-ميفولوگياسى جايلى قۇندى ماتەريالدار جارىققا شىقتى. بۇل دۇنيەلەر تاريحىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى زاتتىق مۇراسى رەتىندە تانىلدى.
ياعني «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قازاقستان اۋماعىنداعى 30-عا جۋىق قالاشىققا, قونىستار مەن قورعاندارعا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا: اقمولا وبلىسىنداعى بوزوق, الماتى وبلىسىنداعى – ەسىك, تالعار جانە قويلىق, اتىراۋ وبلىسىنداعى – سارايشىق, وڭتۇستىك قازاقستانداعى – وتىرار, ساۋران, شىمكەنت, قاراسپانتوبە, جۋانتوبە, شىعىس قازاقستانداعى – شىلىكتى, بەرەل, جامبىلداعى – اقىرتاس, قاراعاندى وڭىرىندەگى توقتاۋىل, ايباس, كەنت, تالدىساي, ت.ب. نىساندار زەرتتەلدى.
جوعارىداعى زەرتتەۋ بارىسىندا تاريح عىلىمى ۇلى دالا تاريحىنان سىر شەرتەتىن مول ولجاعا كەنەلىپ, مىڭداعان ارتەفاكتىلەرگە يە بولدى. اسىرەسە, ساق قورعاندارىنان قازىپ الىنعان قۇندى اشەكەي زاتتار: ات ابزەلدەرىنە سالىنعان قىران, ستيلدىك ورنەك, سفينكس بەينەسى (ب.د.د ءىV–ىىى ع.ع) ەرتە كوشپەلىلەر مادەنيەتى تۋرالى تىڭ مالىمەت بەرسە, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بەرەل قورعانىنان ء«سىبىر – ساق اڭ ءستيلى» (ب.ز.د. V-III ع.ع.) ونەرىنە جاتاتىن مىڭنان استام التىن بۇيىمدار تابىلدى. وسىلاردىڭ ىشىنەن تولىق ابزەلدى جىلقى بەينەسى قايتا جاڭعىرتىلىپ, ول قازىر نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۇلتتىق مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنىڭ تورىندە تۇر.
سونىمەن قاتار شىلىكتى وباسىنداعى ساق پاتشاسى تابىتىنان الىنعان 4 مىڭعا جۋىق تۇرمىستىق التىن اشەكەي بۇيىمداردىڭ جاسالۋ ەرەكشەلىگى عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك مادەني نۇسقالارى قاتارىنا جاتادى ەكەن.
اتالعان ارحەولوگيالىق جوباعا, ەلىمىزگە تانىمال بەلدى وقۋ ورىندارى – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, قاراعاندى, پاۆلودار, كوكشەتاۋ, قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى دە ات سالىسىپ, ولار ەلىمىز اۋماعىنداعى 30-عا جۋىق قالاشىقتار مەن قونىس-قورعانداردا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى.
مادەني ەسكەرتكىشتەر ەكشەلدى
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تاڭداپ الىنعان بەس باعىتتىڭ العاشقىسى – ەلىمىزدiڭ ماڭىزدى تاريحي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرتكiشتەرiن قايتا جاڭعىرتۋ ءھام ساراپتاۋ ءىسى بولاتىن. ويتكەنى كەڭەستىك داۋىردە ەلىمىز كولەمىندە 25 مىڭ ەسكەرتكىش مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان ەكەن. بۇل تىزىمدە قاپتاعان لەنين ەسكەرتكىشتەرى, رەۆوليۋتسيونەرلەر مۇسىندەرى, ولار تۇرعان ۇيلەر, عيمارات قابىرعالارىنداعى مەموريالدىق تاقتالار سەكىلدى ۋاقىت تۇرعىسىنان قۇنى كەتكەن دۇنيەلەر كوپ ەدى. ەڭ اۋەلى, وسىلاردى سۇرىپتاۋ ءۇشىن ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت مورالدىق جاعىنان ەسكىرگەن ەسكەرتكىشتەرگە تۇگەندەۋ جۇرگىزىلدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بويىنشا جاڭا ءتىزىمى عىلىمي تۇرعىدا مۇقيات ساراپتالدى, ازات سانا تۇرعىسىنان ەكشەلىپ قايتا ءتۇزىلدى.
ياعني جۇمىس توبى باعدارلاماعا باسىبايلى كىرىسەر الدىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي-مادەني كەسەنەلەردىڭ بارشاسىنا ساراپتاما جۇرگىزدى, ولاردىڭ جالپى ءتىزىمى جاسالدى. سوڭىنان وسى تاريحي نىسانداردىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل ءبولىپ, قولعا الاتىن وبەكتىلەر ىرىكتەلدى. ءسويتىپ كەسەنەلەردىڭ قايسىسىن قالپىنا كەلتىرۋ, قايسىسىن جاڭعىرتىپ, رەستاۆراتسيا جاساۋ كەرەكتىگى انىقتالدى. وسى ساراپتاما جۇمىستارىمەن قوسا, ارحەولوگيالىق قازبا زەرتتەۋلەرىن رەتتەۋ, شەتەلدەرگە تاريحي-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار كەستەسى جاسالدى.
بۇل ارادا ايتا كەتەرلىك دۇنيە, باعدارلاما قابىلدانعانعا دەيىن حالقىمىزدىڭ ەجەلگى تاريحىنا قاتىسى بار ءبىرشاما مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەر قايتا جوندەلىپ, جاڭعىرتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە – قوجا احمەت ياساۋي, ارىستان باب, ايشا ءبيبى, جوشى حان, بەكەت اتا, قارامان اتا جەراستى مەشىتتەرى, بالاساعۇن, اقىرتاس ساراي كەشەندەرى, ساۋران, سىعاناق قالاشىقتارى, بوكەي ورداسى كەشەنى, ت.ب.
ونىڭ سىرتىندا, باعدارلاما اياسىندا يۋنەسكو-نىڭ «الەمدىك مۇراسىنا» ەنەتىن الەۋەتتى نىسانداردىڭ دەرەكقورىن جاساۋ جۇمىسى جۇيەلى قولعا الىندى. بۇل تىزىمگە بۇعان دەيىن ياساۋي مەن تامعالى عانا ەنگەن بولاتىن. يۋنەسكو-نىڭ بۇل الەۋەتتى مۇرالار نىسانىنا كەلەشەكتە وتىرار, ياسى – تۇركىستان قالاشىعى, مەركەدەگى كونە تۇركىلەردىڭ قاسيەتتى مەكەنى, ەشكىولمەس پەتروگليفتەرى, قاراتاۋداعى پالەوليت ەسكەرتكىشتەرى, ارپا – وزەن پەتروگليفتەرى, بەعازى – ءداندىباي مەن تاسمولا مادەنيەتى, ت.ب. ەنگىزىلدى.
وسىنداي ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى تاڭدا يۋنەسكو-نىڭ «الەمدىك مۇرالار» مارتەبەسىنە ەلىمىزدىڭ 10 نىسانى ەنىپ وتىر. ولار – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, تاڭبالى پەتروگليفتەرى, «جىبەك جولى» بويىنداعى تالعار, قارامەرگەن, قويلىق, اقىرتاس, قۇلان, مەركە, ورنەك, قوستوبە قالاشىقتارى.
سونىمەن قاتار باعدارلامانىڭ اياسىندا: جيدەباي – ءبورىلى, ازىرەت سۇلتان, بەرەل, بوزوق, بوتاي, ەسىك, ەجەلگى تاراز, ورداباسى, وتىرار, سارايشىق, تاڭبالى, ۇلىتاۋ, ت.ب. قورىق-مۋزەيلەر جوندەلىپ, ءبىرشاما ماڭىزدى نىساندار قورىق-مۋزەيلەر رەتىندە جاڭادان دۇنيەگە كەلدى.