قارا شاڭىراق – قازاقتىڭ قacتەpلى, قacيەتتى ءۇيى. ونى «ۇلكەن ءۇي» دەپ تە ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. ستۋدەنت كەزىمىزدە اۋىلعا كەلگەنىمىزدە شەشەمىز: «ۇلكەن ۇيگە بارىپ, سالەم بەرىپ كەل, قاراعىم. ول – كورگەندىكتىڭ, بىلگەندىكتىڭ بەلگىسى», دەپ ەسكەرتىپ وتىراتىن. اۋىل ىشىندە, اعايىندار اراسىندا ەرتەدەن كەلە جاتقان سونداي ءبىر جاقسى ءداستۇر بار بولاتىن.
قازاق شاڭىراعىندا ەجەلدەن اۋەلى اكە, سوسىن انا وتباسىنىڭ تاربيەشىسى, العاشقى ۇستازى بولعان. اتا-اناسى وتباسىندا يماندىلىققا تاربيەلەسە, ول بالا ءتىل العىش, ادال, ىزەتتى, ۇلكەن-كىشىگە قامقور بولىپ وسەدى. ادامگەرشىلىك قاسيەت وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى سىيلاۋىنان, قادىرلەۋىنەن, اسىرەسە, بالانىڭ قارتايعان اكە-شەشەلەرىنە قامقور بولۋىنان كورىنەدى. ۇلكەن بالالارى وتاۋ تىگىپ, بولەك شىققاندا ەڭ كەنجە ۇل ادەتتە اتا-اناسىمەن بىرگە قالادى. «قارا شاڭىراق» دەپ اتايتىن اكەنىڭ ۇيىنە بولاشاقتا سول ۇل يە بولىپ, قارتتاردى باعىپ-قاعاتىن كونە سالت بۇگىنگى قازاق وتباسىلارىندا دا ساقتالعان. ال ۇلكەندەرى ۇيلەنىپ, ءۇي بولىسىمەن ەنشىلەرىن الىپ, بولەك شىققان. جاسى كىشى بولسا دا كەنجە يەلەنگەن «ۇلكەن ءۇي» باسقا جاسى ۇلكەن تۋىستارى ءۇشىن دە قادىرلى, قاسيەتتى ءۇي سانالعان. اكەسى بار كەزىندە دە نەمەسە ول قايتىس بولعاننان كەيىن دە وسى ءۇي «قارا شاڭىراق» اتاۋىن جوعالتپايدى. اكە-شەشەنى اسىراۋ كەنجە ۇلدىڭ مىندەتى بولىپ سانالادى. بىراق بۇل باسقا ۇل-قىزدارىن اتا-اناسىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن ەش بوساتپايدى.
ەرتەدە, ەل اراسىندا ساقتالعان ءداستۇر بويىنشا «قارا شاڭىراق» باتىر, بي, اۋليە, ءبىلىمدى, مولدا, سىيلى كىسىلەردىڭ ءۇيى بولسا, وندا سول اۋىلدىڭ ادامدارى الىس ساپارعا شىقسا نەمەسە الىستان ادام كەلسە, مىندەتتى تۇردە سول ۇيدەن ىرىمداپ ءدام تاتقان, ءتاۋ ەتىپ, باتاسىن العان. «ۇلكەن ءۇي» – ءبىر اتانىڭ, ءبىر رۋدىڭ سىيلى, قۇرمەت تۇتاتىن ۇلكەن شاڭىراعى بولعانىن تاريحتان بىلەمىز.
قارا شاڭىراقتى ۇستاپ قالعان ۇل مەن كەلىن باسقالاردىڭ ءىلتيپاتىنا يە بولعان. قازاقتىڭ «بي بولماسا دا, بي تۇسەتىن ءۇي بولسىن» دەگەن اتالى ءسوزى وسى «ۇلكەن ۇيگە» باعىشتالعان بولۋى كەرەك. ايتۋلى مەرەكە كۇندەرى اعايىن-تۋىستار التىن دىڭگەك «ۇلكەن ۇيگە» سالەم بەرە بارىپ, داستارقانداس بولىپ, ءدام تاتۋدى پارىز ساناعان. وكىنىشكە قاراي, بابالارىمىزدان جەتكەن سول قاستەرلى ۇلتتىق ءداستۇر, شاڭىراقتى سىيلاۋ, قادىرلەۋ ۋاقىت كەلە ب ۇلىڭعىرلانىپ, كەي جەردە مۇلدەم ۇمىت قالىپ بارا جاتقانى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. باز بىرەۋلەر ونى ەسكىلىكتىڭ قالدىعى, ەسكىنىڭ سارقىتى, باسقا شاڭىراقتى ورىنسىز قۇرمەتتەۋى, ءجونسىز جوعارى قويۋى دەپ ۇعادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بۇگىندە «شاڭىراعىمىز بيىك, كەرەگەمىز كەڭ, ەڭسەلى ەلمىز» دەپ اۋىز تولتىرا الەمگە جار سالىپ, مەرەيىمىز ءوسىپ جاتقانى بار. بىراق قوعامدا «اتتەگەن-اي» دەگىزىپ تۇرعان جايتتار ءالى دە از ەمەس. بار وڭىردە ۇلتتىق ماقتانىشىمىزعا اينالعان اتا داستۇرلەرىمىز, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز قايتا جاڭعىرىپ, ومىرىمىزگە ءالى دە باتىل ەنە قويعان جوق. ءالى دە جالتاقتىق, ەنجارلىق, ماسىلدىق, بوداندىق مىنەز سوڭعى كەزگە دەيىن كوبىمىزدىڭ مىسىمىزدى باسىپ تۇرعانىن جاسىرا المايمىز.
قارا شاڭىراق. وسى ءبىر جانىڭا جىلۋ بەرەتىن اتالى سوزگە, كيەلى ۇعىمعا قازاقى بولمىسىمىزدى, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى, پاراسات-پايىمىمىزدى تۇگەل سىيعىزىپ تۇرعان اسىل ءداستۇرىمىزدى قازىرگى جاستار قالاي ۇعىپ ءجۇر؟ ءۇيدىڭ ەڭ سوڭعى ۇلىن «كەنجە», ء«سۇت كەنجە» دەيدى قازاق. اكەدەن قالاتىن قارا شاڭىراق بار مال-مۇلكىمەن كەنجەنىڭ يەلىگىنە وتەدى. باسقا ۇلدار ەنشىسىن الىپ, بولەك كەتەدى. بۇل – ۇلى دالانى دۇبىرلەتكەن بابالارىمىزدىڭ جازىلماعان زاڭى. بۇگىندەرى, اتتەڭ, ۋاقىت وتە ۇمىت قالىپ بارادى سول ءداستۇر. اۋىلدى تاستاپ, ورىندى-ورىنسىز, ناپاقا تابۋ ماقساتىمەن, ياعني كۇن كورۋ جولىن ىزدەپ, جاپپاي دۇرلىگە قالاعا اعىلدىق, سويتتىك تە ۋرباندانۋ اعىمىنا ىلەسىپ, بىرەر جىلدا «قالالىق» بولىپ شىعا كەلدىك. اۋىلدا اتا-اجەمىزدىڭ الاقانىنىڭ جىلى تابى قالعان, ءبىر كەزدە بەرەكەلى, مەرەكەلى اتا-بابامىزدىڭ شاڭىراعى, قادىرلى ءۇيى قاڭىراپ يەسىز, جاپاندا جالعىز قالدى. ءتىپتى ۋاقىت ىرقىنا كونىپ, كەلە-كەلە ولار دا «قارتايىپ», توزىپ, كۇيرەپ, بۇزىلىپ, شاڭىراقتارى ورتاسىنا تۇسكەندەرى دە بار. تۋعان اۋىلىڭا الدە ءبىر سەبەپتەرمەن جول ءتۇسىپ بارا قالساڭ, ات بايلار, تۇسەر ءۇي تاپپاي قينالاتىن كەزدەرىڭ دە بولادى. ارينە, بۇل – كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىن, جۇرەكتى سىزداتار وكىنىشكە تولى اۋىر جايت.
قازىر وزدەرىن «جاڭا قازاقپىز» دەپ, كەۋدەلەرىن سوعىپ جۇرگەن, بويىندا ۇلتتىق رۋحى, نامىسى جوق جاندار ءۇشىن قاي ەلدە, قاي قالادا تۇرۋ ءسوز ەمەس سياقتى. ولار: «ادامعا ءومىر ءبىر-اق رەت بەرىلەدى. سوندىقتان ونى قينالماي, مولشىلىققا باتىپ ءجۇرىپ وتكىزۋ كەرەك. ول قاي جەردە, قاي مەملەكەتتە ورىندالسا – سول سەنىڭ وتانىڭ», دەپ كوكيدى, شىركىندەر. سول پاقىرلار تۋعان جەردىڭ توپىراعىنان تامىرى ءۇزىلىپ قالعانىن, بولاشاعى نەمەن اياقتالاتىنىن بىلمەيدى, ءتىپتى بىلگىسى دە كەلمەيدى. ءبىر كۇنى قىزىقتى وتسە, قالتاسى قالىڭ, تاماعى توق بولسا سونىسىنا ءماز. زامان كوشىنە ىلەسە الماي پەيىلدەرى تارىلىپ, حالىق قارجىسىن جىمقىرىپ, بىلىققا باتىپ, اقىرى باس ساۋعالاپ, «قىر» اسىپ كەتكەن قانشا «جاڭا قازاقتى» بىلەمىز؟! تەك ءوز باس پايداسىن كۇيتتەپ, تۋعان ەلدەن بەزىپ جۇرگەن الاياقتار جەتىپ جاتىر بۇل كۇندە. ەلدىڭ قارعىسىن ارقالاعان ولار وزدەرىن باقىتتى سەزىنە مە ەكەن. قايدام...
اقىن دوسىم, مارقۇم نارشا قاشاعانوۆ تۋعان جەرىنە ارناعان جىر جولدارىندا:
«سەندە جاتىر بابالارىم اقىلدى,
ءسال ۇزاسام, سولار مەنى شاقىردى.
ۇشقان ۇيام ءوزىڭ ەدىڭ العاشقى,
قونار جەرىم سەن
بولارسىڭ اقىرعى»,
دەپ جىرلايدى.
ءيا, كەز كەلگەن ادامنىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاسيەت انانىڭ اق سۇتىمەن بىرگە تۋعان جەردىڭ كيەلى توپىراعىنان, شيپالى اۋاسى مەن تازا سۋىمەن سىڭەدى. ادامنىڭ تابيعاتى تۋعان توپىراعىنا تارتىپ تۇراتىنى سوندىقتان بولۋ كەرەك, ءسىرا. بۇل – كىندىك قانىمىز تامعان توپىراقتىڭ, تۋعان جەردىڭ تىلسىم سىرعا تولى قۇدىرەتى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
تۋعان جەرىنىڭ اسەم تابيعاتىن, كيەلى توپىراعىن, تىنىسىڭدى اشا تۇسەتىن ساف اۋاسىن, سۋسىنىڭدى قاندىراتىن ءمولدىر سۋىن, تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە وسكەن زامانداستارىن ساعىنبايتىن قازاق جوق شىعار, تەگى. مەنىڭ ويىمشا, الىستاعى اعايىنمەن ۇزدىكسىز حابارلاسىپ, قايعىسىنا دا, قۋانىشىنا دا ورتاقتاسىپ جۇرەتىن, تۋىسقانعا ادال, بەرەكە-بىرلىكتىڭ دانەكەرى – باۋىرمالدىق سەزىمىنەن ايىرىلماعان حالىق – قازاق حالقى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ول – قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن ەرەن قاسيەت.
قارا شاڭىراق ۇعىمىنىڭ تەرەڭىندە تۇتاستاي ۇلت تاعدىرى جاتقان ءتارىزدى. سوندىقتان بولار, كەيبىر وڭىرلەردە, قالالاردا (مىسالى, نۇر-سۇلتاندا) «قارا شاڭىراق» جوباسى جاسالىپ, كوپشىلىككە قىزمەت ەتۋدە.
«قارا شاڭىراق» جوباسىنىڭ ماقساتى – ۇلتتىق سانا-سەزىمى قالىپتاسقان, ۇلتتىق مۇددەنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسا الاتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ءوزارا ۇشتاستىرا الاتىن كەمەل, ۇلتجاندى تۇلعانى تاربيەلەۋ, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە نەگىزدەرىن, مەملەكەتتىك يدەيانىڭ نەگىزى بولىپ وتىرعان ءپاتريوتيزمدى ناسيحاتتاۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن مادەني مۇرالاردى قايتا جاڭعىرتىپ, جاس ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ.
مىندەتى – مادەني-الەۋمەتتىك وزگەرمەلى جاعدايداعى ۇلتتىق تاربيەنىڭ دىڭگەگى – انا ءتىلى بولىپ قالاتىنىن نەگىزدەۋ; قازاق ءتىلى مەن تاريحىن, مادەنيەتى مەن ءدىلىن, سالت-ءداستۇرى مەن ءدىنىن قۇرمەتتەۋ رۋحىندا جاستاردىڭ ۇلتتىق زياتكەرلىك مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋ; بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جۇيەسىنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جوعارى پاراساتتى ۇلتتىق سيپاتتاعى بەلسەندى ءىس-ارەكەتكە تاربيەلەۋ; ءبىلىم جانە مادەني-رۋحاني تۇرعىدا باسقا وركەنيەتتەرمەن باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ; قوعام مەن ادام, ادام مەن تابيعات قارىم-قاتىناسىنىڭ وركەنيەتتىلىك سانا-سەزىمىن ۇلتتىق رۋحتا قالىپتاستىرۋ. سوندىقتان «قارا شاڭىراق» جوباسى ءار وڭىردە قانات جايىپ, حالىققا پايدالى قىزمەت اتقارسا ءجون بولار ەدى.
جىر مايتالمانى ماعجان جۇماباەۆ: «كوپ تۇرىك ەنشى الىپ, تاراسقاندا, قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟», دەپ تولعانعان ەكەن. تۇركى الەمى بۇل كۇندەرى قازاقستاندى وزدەرىنىڭ قارا شاڭىراعى دەپ مويىنداپ وتىر. اسىرەسە الەمنىڭ 40-تاي مەملەكەتىن مەكەندەپ وتىرعان قانداستارىمىز قازاق ەلىن قۇت مەكەنىمىز, ارقا سۇيەر قارا شاڭىراعىمىز دەپ بىلەدى, ونىڭ جەتىستىكتەرىنە ماساتتانادى, تازا نيەتپەن شۇكىرشىلىك ەتەدى. ۇلتتى ساقتايتىن – قۇنارلى انا ءتىلىمىز, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, ۇلتتىق ونەر مەن ونەگەمىز. شىنىندا دا وتباسىمىز مەرەيلى, قاسيەتتى قارا شاڭىراعىمىز مىقتى بولسا, وتانىمىز مىزعىمايدى, ەل توزبايدى. قارا شاڭىراق – ءار سانالى جاننىڭ سۇيەنىشى, تىرەنىشى, قازىناسى, كيەسى. لايىم, قارا شاڭىراعىمىزدىڭ, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ىرگەسى سوگىلمەسىن!
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
تاراز