بوكەي ورداسىندا تۋ نەگە قاۋىپتى؟!

الايدا ەگىز ۇلدىڭ دۇنيەگە امان-ەسەن كەلۋى وڭاي بولعان جوق. وبلىس ورتالىعىنان 600 شا­قى­رىمداي قاشىقتا جاتقان شال­عاي اۋدان. جول قاتىناسى جوق دەۋگە بولادى. 2018 جىلى ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ, «2021 جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن سالىپ بى­تى­رىڭ­دەر» دەپ تاپسىرعان تاس جول ءالى سالىنباعان. اۋداندا جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر جەتىسپەيدى. ەڭ كەرەكتى مامانداردىڭ 70 پا­يى­زى – زەينەت جاسىنداعى قا­ريا­لار. ولاردىڭ ءوزى امالدىڭ جوق­تى­عى­نان ءجۇر...

...بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ ورتا­لىعى سايحىن كەنتىندەگى اۋداندىق اۋرۋحانادا تولعاعى باس­تالعان جۇكتى ايەلدىڭ وزدىگى­نەن جەڭىلدەنە المايتىنى بەل­گى­لى بولعان كەزدە وبلىستاعى دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ بۇكىل باسشىلارى اياعىنان تىك تۇرعان. اۋداندا وتا جاسايتىن دارىگەر دە, انەستەزيولوگ مامان دا جوق. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان ورالدان ساناۆياتسيا الدىرۋ دا مۇمكىن بولمادى. ءسويتىپ, بوكەي ورداسى اۋدانىمەن كورشىلەس جات­قان جاڭاقالا اۋدانىنىڭ دا­رى­­گەرلەرى جەدەل كومەككە اتتاندى.

كورشى اۋدان دەپ ايتۋعا عانا وڭاي. ەكى ارادا 280 شاقىرىم كەدىر-بۇدىرلى ۇيگەن توپىراق جول جاتتى. «جەدەل جاردەم» دەگەنمەن, «ۋاز» كولىگىنىڭ ءجۇرىسى بەلگىلى عوي. جاڭاقالادان ساعات 22.00 شاماسىندا شىققان توپ سايحىنعا تۇنگى 02.00-دە عانا جەتكەن. جاڭاقالا اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى سەرجان سەرىك ۇلى باستاعان دارى­گەر­­لەر بىردەن وتاعا كىرىسكەن. ءسويتىپ, حيرۋرگتەر سەرجان ەسەن­گو­بەكوۆ پەن ازامات دياروۆ, انەس­تەزيولوگ داۋرەن كوكەنوۆ, انەس­تەزيولوگتىڭ كومەكشىسى قوجام­بەر­دى جۇماگەلدين جولدان شارشاپ كەلگەنىنە قاراماستان ەكى ساعاتقا سوزىلعان كۇردەلى وتانى ءساتتى جاساپ شىقتى. قوس ءسابي كەسار تىلىگى ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلدى. اناسى دا امان قالدى.

وسى وقيعادان حا­باردار بولعاندار جاڭاقالالىق دا­رى­گەر­لەردىڭ ەڭبەگىن ەرلىككە بالاپ, ريزا­شىلىق ءبىلدىرىپ جاتىر. ءتۇن ىشىندە, كۇزگى لايساڭدا ۋاقىتپەن ساناسپاي جولعا شىعىپ, انا مەن بالالاردىڭ ءومىرىن قۇتقارىپ قالعان اق جەلەڭدى ابزال جاندارعا قانداي العىس تا ارتىق ەمەس.

– كەشە جانىمىزدى شۇ­بە­رەككە ءتۇيىپ وتىر ەدىك. اللا قول­داپ, جارىم دا, ەگىزدەرىم دە امان قال­دى. جەڭىلدەنگەنگە دەيىن بوتاكوز جانىبەك اۋداندىق اۋرۋ­حا­ناسىنىڭ باس دارىگەرى ساۋلە يسماعۇلوۆاعا قارالىپ كەلدى. بو­تاگوزدىڭ تولعاعى باستالعان سات­تە ورالعا, وبلىستىق پەري­نا­تال­دىق ورتالىققا, جەدەل جار­دەم جۇيەسىنە حابارلاسىپ, دا­بىل قاققان دا وسى كىسى. تاڭعى التى­عا دەيىن جاقىن جاناشىرىمداي تەلەفونمەن حابارلاسىپ, قول­داۋ ءبىلدىرىپ وتىردى. ساۋلە مۇعايات­قىزىنا جانە جاڭاقالالىق دارى­گەرلەرگە اۋلەتىمنىڭ اتىنان ريزا­شىلىعىمدى بىلدىرەمىن. العان­دارى العىس بولسىن ءار كەزدە, – دەيدى ەگىزدىڭ اكەسى ەرنار سار­سەن­عاليەۆ.

* * *

ءبىر اقيقات بار: بەيبىت زامان­داعى ەرلىك كوبىنە جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن جاۋاپتى ادام­دار ءوز قىزمەتىن تولىق اتقار­م­اعان كەز­دە, جۇمىس دۇرىس ۇيىم­داس­تى­رىلماعان جەردە تۋىنداپ جاتادى. ماسەلەن, بوكەي ورداسى اۋدانىندا اۋرۋحانا ماماندارى تۇگەل بولسا, ءتۇن ىشىندە الىستان دارىگەر الدىرۋدىڭ قاجەتى بولار ما ەدى؟! انا مەن بالانىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرار ما ەدى؟! ءبىز قىسىلتاياڭ ساتتە ءوز باسىن قاتەرگە تىگىپ, ەرلىك جاساعان باتىرلاردى قانشا ۇلىقتاساق تا, ونى وسىنداي ەرلىك جاساۋىنا ماجبۇرلەگەن جاعدايدى اشىق تالقىلاپ, بولاشاقتا قاي­تا­لاماۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك-اق. جاقىندا عانا «اتامەكەن» ەكسپەديتسياسىمەن بوكەي ورداسىندا بولىپ, جەرگىلىكتى قاۋىممەن كەزدەسكەن كەزىمىزدە ءدال وسى ماسەلە ءسوز بولعان ەدى. ول ماسەلە – شالعاي اۋدان تۇرعىندارىنىڭ باسىنان كەشىپ وتىرعان قيىن ءحالى.

بوكەي ورداسى – تاريحى تەرەڭ, قاسيەتتى ءوڭىر. بوكەي حان نۇرالى ۇلىنىڭ ەدىل مەن جايىق اراسىن قونىس ەتىپ, بوكەي حان­دى­عىن قۇرعانىنا بيىل 220 جىل تولدى. قازاق دالاسىنداعى تۇڭعىش جۇيەلى ءبىلىم ورداسى – جاڭگىر مەكتەبىنىڭ اشىلعانىنا بيىل – 180 جىل. 1952 جىلى اسكەري پوليگون قۇرىلىپ, وردا اۋدانى تاراتىلعانعا دەيىن مۇندا 44 كولحوز, اسىل تۇقىمدى ەكى مال زاۋىتى بولدى, 66 مىڭ حالىق تۇرعان. قازىر 16 مىڭعا جەتەر-جەتپەس تۇر­عىن اۋدانداعى 7 اۋىلدىق وك­رۋگتەگى 20 ەلدى مەكەندە تۇرىپ جاتىر.

– سوڭعى كەزدە ەلىمىزدە تران­زيت­تىك اۋداندارعا كوبىرەك كوڭىل بولەدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل دۇرىس ەمەس. ۇكىمەت شالعاي وڭىرلەرگە, سونىڭ ىشىندە شەكارالىق اۋدان­دار­عا بارىنشا نازار اۋدارۋى كە­رەك قوي. وسى كەزگە دەيىن تۋعان جە­رىنەن كەتپەي, شەكارالىق اي­ماق­تى جالاڭاش تاستاماي وتىر­عان ەل بار مۇندا, – دەگەن ەدى بوكەي ورداسى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى لاريسا قايىرعاليەۆا.

شىنىندا دا وبلىس ورتا­لى­عىنان 600 شاقىرىمعا دەيىن قاشىقتا جاتقان, تاسجول تۇس­پە­گەن, كوكتەمگى-كۇزگى لايساڭدا, قىسقى بوراندا قارىم-قاتىناس قيىن­داپ, جول ازابى – كور ازابىنا اينالاتىن ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ وكپەلەيتىن ءجونى بار. بۇرىن كۇ­ندە­لىك­تى ازىق-ت ۇلىكتى ىرگەدە جات­قان رەسەيدىڭ استراحان, ۆولگوگراد قالا­لارىنان الا قوياتىن اعايىن پان­دەميا باستالىپ, شەكارا جا­بىل­عالى امالسىز الىسقا سابىلاتىن بولدى. الىستان تاسىپ اكەلگەن تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنى دا قىمبات. مىسالى, قىركۇيەكتىڭ باسىندا سايحىندا ءبىر بولكە نان – 210 تەڭگە, اي 92 بەنزيننىڭ ءبىر ءليترى – 210 تەڭگە, ديزەل وتىنى 260 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتتى.

ەندى ءسوز باسىندا ايتىلعان ما­مان ماسەلەسىنە كەلەيىك. قازاق­ستان­دا اۋىلدىق ەلدى ­مە­كەن­دەر­گە جاس مامانداردى تارتۋ ءۇشىن قا­بىلدانعان «ديپلوممەن – اۋىل­­­عا» اتتى جاقسى باع­دار­لاما بار. بىراق مۇندا شال­عاي اۋىل­دار­دىڭ جاعدايى ەسكە­رىل­مەگەن. ورالدىڭ ىرگەسىندەگى تەرەكتى, باي­­تەرەك اۋداندارى مەن جەردىڭ تۇ­بىندەگى بوكەي ورداسى بىردەي. جاس ماماندارعا بىردەي قاراجات بولىنەدى.

– مەنىڭ ويىمشا, بۇل جەردە قارجى كوەفيتسيەنت بويىنشا بەرىلۋى كەرەك ەدى. مىسالى, قازىر ءبىزدىڭ اۋداندا قىزمەت ەتىپ جۇر­گەن دارىگەرلەردىڭ 70 پايىزى زەي­نەت دەمالىسىندا. كارديولوگ – زەينەتكەر, ەكى حيرۋرگتىڭ بىرەۋى – زەينەتكەر. ولار كەز كەلگەن ۋاقىت­تا اۋىرىپ قالۋى, جۇمىسقا شىعا الماي قالۋى مۇمكىن. اۋدان­دا انەستەزيولوگ مۇلدەم جوق. اياق استى وتا جاساۋ كەرەك بولسا, ناۋقاستى نە جانىبەككە, نە جاڭا­قالا اۋدانىنا جىبەرەمىز. لاي­ساڭ, بوران, جاڭبىر كەزىندە وتە قيىن. وسىنداي جاعدايعا ءجيى تاپ بو­لامىز, – دەپ ەدى لاريسا تەل­مان­قىزى.

وسى ويدى بوكەي ورداسى اۋدا­نى­نىڭ قوعامدىق كەڭەس تو­را­عاسى تىلەگەن ارىستانبەكوۆ اعامىز وڭىرگە كەلگەن ءماجىلىس, سەنات دەپۋتاتتارىنا دا تالاي ايتتى.

– ويلاپ قاراڭىزشى, ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى شاپوۆ اۋى­لىنا بارۋ ءۇشىن تاكسيگە 500 تەڭگە تولەيسىز, ال سايحىنعا جەتۋ ءۇشىن 6 مىڭ تەڭگە كەرەك. جولعا كەتەتىن ۋاقىت پەن كورەتىن بەينەتىڭ بار. بىراق «ديپلومممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسىندا ەكەۋى دە بىردەي اۋىل سانالادى. بۇل جەرگە باراتىن جاس ماماندارعا بىردەي جاردەماقى تولەنەدى. سوندىقتان جاس مامان قالاعا جاقىن, بەينەتى از مەكەندى تاڭدايدى. جاس ماماندى شالعايداعى ەلدى مەكەنگە قىزىقتىرۋ ءۇشىن قاراجاتتى قا­شىق­­تىققا بايلانىستى پروپورتسيونالدى ءبولۋ جونىندە تالايدان بەرى ايتىپ كەلەمىز. بوكەي ورداسىندا دارىگەرلەر دە, مۇعالىمدەر دە جەتىسپەيدى. سوندىقتان «ديپ­لوممەن – اۋىلعا» دەگەن باع­دار­لامانى جەتىلدىرۋ كەرەك. شە­كا­را­نىڭ وتىندە تۇرعان ءبىز سەكىلدى اۋدانداردى دامىتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋى ءتيىس, – دەيدى تىلەگەن كەرەي ۇلى.

شالعاي اۋدان ءۇشىن شاتاق ءتۇيىن بولىپ تۇرعان تاعى ءبىر ما­سە­لە – اۋدانداعى ءبىلىم مەن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ورتالىقتاندىرىلىپ, تىكەلەي وبلىستىق باسقارمالارعا قارا­ۋى. ماسەلەن, سوڭعى ەكى جىلدا اۋداندىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسە­­بى­نەن 12 مەديتسينالىق پۋنكتكە گاز جۇرگىزىلگەن. ول ءۇشىن بۇل عي­­ما­راتتاردى اۋدان اۋەلى ءوز با­­ل­انسىنا الىپ, تابيعي گاز قۇ­بى­رىن ورناتقان سوڭ قايتادان دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنا قاي­تارىپ بەرگەن. ويتكەنى تىكەلەي قارجىلاندىرۋعا بولمايدى.

مەكتەپتەردىڭ ماسەلەسى دە سو­لاي. مىسالى, بيىل حان ورداسى اۋىلىنداعى جاڭگىر حان اتىنداعى مەكتەپتى كۇردەلى جون­دەۋ ءۇشىن قارجى بولىنگەن. بىراق قارجى قىركۇيەكتە ساباق باس­تال­عانشا تۇسپەگەن. ويتكەنى وب­لىس­تىق ءبىلىم باسقارماسى ءوز بالان­سىنداعى بۇكىل مەكتەپتىڭ قار­جى­سىن ۇيلەستىرىپ ۇلگەرمەگەن. ناتي­جەسىندە, جاڭا وقۋ جىلىندا وقۋ­شىلار ءوز مەكتەبىندە, ءوز سىنىبىندا وقي الماي, ءبىلىم ساپاسىنا زيان كەلەدى.

«مەكتەپتەردى ورتا­لىق­تان­دىرۋ, وبلىستىق ءبىلىم باس­قار­ما­سىنا بەرۋى دۇرىس ەمەس. بۇل جۇيە مۇمكىن قالا ماڭىنداعى اۋداندار ءۇشىن ءتيىمدى شىعار. ال ءبىز سەكىلدى شالعاي اۋدانداردا مەكتەپ باسشىلارى قانداي دا ءبىر ماسەلە بولسا, ماڭداي تىرەپ اۋدان اكىمدىگىنە, اۋدان باسشىلارىنا كەلەدى. ال قازىرگى جۇيە بويىنشا اۋدان اكىمدىگى مەكتەپكە كومەكتەسە المايدى. بۇل دۇرىس ەمەس. كوممۋنيكاتسيا, قاشىقتىق ماسەلەلەرى ەسكەرىلۋى كەرەك» دەيدى تىلەگەن ارىستانبەكوۆ.