كەشە الماتىدا ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ تەڭگە باعامى دوللارعا شاققاندا 1 اقش دوللارى 185 تەڭگە بولىپ بەلگىلەنگەنىن جاريالادى. بۇعان دەيىن 1 دوللار 150-155 تەڭگەگە باعالانىپ كەلگەنى ءمالىم. وسىعان وراي كەشە تۇستەن كەيىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ پەن ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.
الدىمەن ايتارىمىز, «سابىر ءتۇبى سارى التىن» دەگەنگە جۇگىنگەن ەكى مينيستر دە تەڭگەنىڭ جاڭا باعامىنا وراي دۇربەلەڭگە ۇرىنۋعا نەگىز جوق ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ءتىپتى, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنىڭ ەلىمىزدەن ەكسپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ باعاسىنا جاقسى اسەرى بولاتىنىن العا تارتتى. سونداي-اق, بيۋدجەت ءتۇسىمى دە ءبىرشاما ارتاتىن كورىنەدى. جۋرناليستەر الدىندا ءسوز العان ب.سۇلتانوۆ نەگىزى بۇل شارا ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرىنداعى ءىس ەكەنىن ايتا كەلىپ, وسى ماسەلەگە قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
– بارىڭىزگە بەلگىلى, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامى 20 پايىزعا تومەندەپ, 1 اقش دوللارى 185 تەڭگە بولىپ بەلگىلەندى. ماسەلەنىڭ بۇلاي ورىن الۋىنا الەمدەگى بولىپ جاتقان جاعدايلار مەن كورشى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنىڭ قۇنسىزدانۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ال ۇكىمەت وسى جاعدايعا وراي تەڭگە باعامىنىڭ تۇزەتىلۋىنە قاتىستى باعالاۋ جۇمىستارىن جاساپ شىقتى. ول بويىنشا ىشكى جالپى ونىمگە جانە الەۋمەتكە تيگىزەتىن اسەرلەرىن زەرتتەپ, زەردەلەي باستادىق. وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە قاراساق, تەڭگە باعامىنىڭ تۇزەتىلۋى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسۋىنە جاقسى اسەرى بولادى. اتاپ ايتقاندا, ەلدەگى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن ونىمدەرىنەن تۇسەتىن پايدا ايتارلىقتاي كوبەيەتىن بولادى. سونىڭ نەگىزىندە بيۋدجەت ءتۇسىمى دە مولاياتىنى انىق.
شىندىعىنا كەلسەك, بۇل جاعدايدىڭ ينفلياتسياعا تيگىزەتىن اسەرى دە ۇكىمەتتىڭ ءجىتى نازارىندا. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2009 جىلى تەڭگە 25 پايىزعا تومەندەگەن كەزدە ينفلياتسيا بار-جوعى 7 مەن 6 پايىز ارالىعىندا بولىپ, اسا اۋىر تيمەگەنى بەلگىلى. بۇيىرتسا, بۇگىن ورىن العان باعام تۇزەتۋدە ينفلياتسيا دەڭگەيى 6 مەن 8 پايىز ارالىعىنداعى ءدالىزدەن شىقپايتىن بولادى. بۇل ساندار ناقتى زەرتتەۋلەر نەگىزىندە ايتىلىپ وتىرعانىن ەسكەرگەن ءجون. ەندى الەۋمەتتىك تولەمدەرگە توقتالاتىن بولسام, اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان باستاپ, زەينەتاقى 9 پايىزعا ءوسكەنى ءمالىم. بۇل جاڭا ايتقان 6 مەن 8 اراسىنداعى 7 پايىزعا قوسىمشا 2 پايىز دەپ الدىن الا جوسپارلانعان بولاتىن. باسقا الەۋمەتتىك تولەمدەر 7 پايىزعا كوبەيىپ جاتىر. ءبارىن تۇيىندەپ ايتقاندا, بيۋدجەتتىك تۇسىمدەر انىقتالىپ, رەتتەلگەن سوڭ بۇل جاعدايلار ورنىعىپ, ينفلياتسيا دەڭگەيى تىم قاتتى كوتەرىلمەي ءبىر قالىپقا كەلەدى دەپ ويلايمىز, دەدى قارجى ءمينيسترى.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامىنا اسەر ەتكەن سەبەپتەردى دە جىلىكتەپ شىقتى. قازاقستان ەكونوميكاسى جاھاندىق ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستا. وسىنى ۇنەمى ەسكەرگەن ءجون ەكەن. سوندىقتان ۇلتتىق بانك الەمدىك قارجى جانە تاۋار رىنوكتارىنداعى جاعدايدى قاپەردەن شىعارا المايدى. وسىعان توقتالعان قارجى ءمينيسترى تەڭگەنىڭ باعامىنىڭ تۇزەتىلۋىنە ىقپالى بولعان سەبەپتەردى اتاپ ايتتى. «بىرىنشىدەن, دامۋشى ەلدەردەگى, ونىڭ ىشىندە بريكس ەلدەرىندە ورىن العان جاعداي باستى سەبەپ بولدى. اقش-تاعى «ساپالىق جۇمسارۋ» باعدارلاماسى بويىنشا, قارجى دامۋشى ەلدەردەن دامىعان ەلدەرگە اعىلادى. بۇل جاعداي وسى ەلدەردىڭ ۆاليۋتاسىنا قىسىم جاساۋعا ۇلاسادى. دۇنيە جۇزىندەگى ەكونوميكانىڭ دامۋىنداعى بەلگىسىزدىكتىڭ اسەرىنەن الەمدىك قارجى جانە تاۋار رىنوكتارىنداعى وزگەرىستەردە جيىلەپ, بىرقاتار ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ باعامىنا ءوز اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, رەسەي ءرۋبلىنىڭ باعامىنا قاتىستى بەلگىسىزدىك ورىن الدى. كورشى ەلدىڭ ورتالىق بانكى رەسەي ءرۋبلىن ەركىن اينالىمعا جىبەرگەننەن كەيىن 2013 جىلى ول اقش دوللارىنا شاققاندا 7,1 پايىزعا السىرەدى. اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا رەسەي ءرۋبلىنىڭ السىرەۋى جالعاسىن تاپتى. ۇشىنشىدەن, بۇل – ءوز ەلىمىزدەگى تولەم بالانسىنىڭ جاعدايى. اعىمداعى وپەراتسيالاردىڭ جاعىمدى بولۋىنا قاراماستان, پايدالانىلاتىن تاۋارلاردىڭ يمپورتى ەسەبىنەن يمپورت ءوسىپ جاتىر. تورتىنشىدەن, الىپساتارلىق وپەراتسيالاردىڭ تىم كوبەيۋىنىڭ سالدارىنان ەل ەكونوميكاسىندا باعام وزگەرىستەرىن كۇتۋ ۇدەرىسى جوعارىلادى. الىپساتارلىق دۇربەلەڭ مەن ايىرباس باعامىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانككە ۆاليۋتالىق رىنوكقا ءجيى ەنۋگە تۋرا كەلەدى», دەپ قورىتتى ءسوزىن ب.سۇلتانوۆ.
ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ە.دوساەۆ ءسوزىن مۇنداي جاعداي الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە ورىن الىپ جاتاتىندىعىمەن باستادى. ءايتكەنمەن, ءار ازامات نەمەسە ىسكەر ادام كەز كەلگەن جاعدايعا ۇنەمى دايىن بولۋى كەرەكتىگىن ەسكە سالدى. ال ۇكىمەت تەڭگەنىڭ باعامىنىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى بىرقاتار اۋقىمدى شارالاردى قولعا العانىن ايتتى. ءتىپتى, تەڭگەنىڭ باعامى وزگەرۋىنەن بيىل بيۋدجەتكە تۇسەتىن پايدانى دا شامالاپ قويىپتى. ناقتى سانعا جۇگىنسەك, رەسپۋبليكالىق كىرىس ءبىر جىلدا 13 ملرد. تەڭگە كولەمىندە بولماق. بۇل ءتۇسىم مۇناي مەن گاز شيكىزاتىنان جانە بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان كەلەدى ەكەن.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا توقتالىپ, ورىن العان جاعدايدىڭ كوپ قيىندىق تۋىندامايتىنىن ايتقان مينيستر, دەسە دە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ازداپ قىمباتتاۋ بولاتىنىن جەتكىزدى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ سۇراق-جاۋاپ بولىمىندە قويىلعان سۇراقتار دا كوپ بولدى. بۇگىننىڭ وزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا كوپتەگەن اقپارات جەتىپ ۇلگەرىپتى. قازىرگى كۇندە جاعدايدى پايدالانىپ, دۇربەلەڭ تۋعىزىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس كورىنەدى.
بۇل دۇربەلەڭگە وراي ە.دوساەۆ تەڭگە باعامىنا قاتىستى جاعداي بiرنەشە كۇننiڭ iشiندە تۇراقتالاتىنىن ايتتى. «العاشقى كۇندەرi مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋى – زاڭدىلىق. قازiرگi ۋاقىتتا ۆاليۋتا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە ۆاليۋتالاردىڭ جوق ەكەندiگiن ماعان ايتىپ جاتىر. جاعداي تۇراقتالاتىن بولادى. كەيبiرەۋلەر حالىقتىڭ نارىقتا بولىپ جاتقان جاعدايدى دۇرىس تۇسiنبەگەنىن پايدالانىپ, قوسىمشا تابىس تابۋدى ماقسات ەتiپ, جانتالاس ارەكەتتەر جاساپ جاتىر», دەدi مينيستر. كەلەسى ءبىر سۇراق, «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانك» اق-قا قاتىستى بولدى. ءتىلشىنىڭ بىلگىسى كەلگەنى, اتالعان بانككە سالىمشىلار سالىمىن تەڭگە كۇيىندە سالادى. ال پاتەرلەر اقش دوللارىمەن باعالانادى. وسى ارادا سالىمشىلاردىڭ سالعان تەڭگەسىنىڭ قۇنى نە بولماق؟ وسىناۋ سالىمشىلار قاراجاتىنا سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ باعاسى تىم قىمباتتاپ كەتپەيدى مە؟
بۇل جاعداي وسى تۇرعىدا ۇكىمەتتى دە الاڭداتىپ وتىرعانىن ايتقان ە.دوساەۆ بۇل ماسەلە تاياۋ كۇندەردە ۇكىمەتتىڭ ارنايى وتىرىسىندا تالقىلانىپ, ءوز شەشىمىن تاباتىنىن جەتكىزدى. دەسە دە, سالىمشىلاردىڭ ۇتىلا قويمايتىنىن نىقتاپ ايتتى. مۇنىمەن قاتار, جالپى قازاقستاندا تۇرعىن ءۇيدىڭ شامادان تىس قىمباتتاي قويۋى نەعايبىل ەكەنىن جاسىرمادى. «پاتەرلەردiڭ باعاسىنا قاتىستى وزگەرiستەر ورىن الاتىن شىعار, بiراق سونشالىق كوپ بولمايدى دەپ ويلاپ وتىرمىز. وتكەن جىلدارداعى ينفلياتسياعا قاراپ, باعانىڭ قالاي وسكەنiن بىلەمىز. ءوسiم ايتارلىقتاي بولعان جوق. ەندى بۇگiن سالىنىپ جاتقان ۇيلەر كولەمiنە قاراساق, وسىدان 5-6 جىل بۇرىنعىداي ەمەس. دەمەك, كوپ وزگەرiستەر بولا قويماس», دەپ جاۋاپ بەردى ۆەدومستۆو باسشىسى.
تىلشىلەر حالىق تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك پەن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ باعاسىنا قاتىستى دا سۇراق قويدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى نان مەن ازىق-ت ۇلىك باعاسى, سونداي-اق كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تولەم باعاسى ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولاتىنىن ايتتى. ءسويتىپ, مەملەكەت موينىنا جۇكتەلگەن الەۋمەتتiك مiندەتتەردiڭ تولىققاندى ورىندالاتىنىن نىقتاپ ايتتى. ءسوز سوڭىندا كەيبىرەۋلەر سەكىلدى بۇگىنگىدەي دۇربەلەڭگە تۇسپەۋ ءۇشىن كەز كەلگەن جاعدايعا ۇنەمى دايىن تۇرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. «قازاقستان ەكونوميكاسى الەمدiك ەكونوميكادا ورىن الىپ جاتقان ۇدەرiستەردەن وقشاۋلانىپ, شەت قالا المايدى. قانداي دا بiر جيناق قورىنا يە ادام ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋ قۇبىلىستارىنا ءاردايىم دايىن بولۋى تيiس. ول ءوزi كوپ جۇمسايتىن ۆاليۋتا تۇرiنە باسىمدىق تانىتىلعان مۋلتيۆاليۋتالىق سەبەتكە يە بولۋى تيiس», دەپ اياقتادى ءسوزىن ب.سۇلتانوۆ.
ال ە.دوساەۆ اركىم جەكە قارجىسىن قانداي ۆاليۋتا تۇرىندە ساقتاعانى ءتيىمدى دەگەن سۇراققا: «مەن ءوز قارجىمنىڭ 75 پايىزىن تەڭگەمەن ساقتاعان بولار ەدىم», دەپ جاۋاپ بەردى.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».