بايتەرەك بەينەلى ەل

1995 جىلى 10 تامىزدا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى سەمەي قالاسىندا قازاق­تىڭ ۇلى اقىنى – «قازاقستان جانى» – اباي قۇنانباي ۇلى­نىڭ 150 جىلدىعىن مەرەكەلەۋدى ۇيىم­­داستىردى. سول كەزدە فەدە­ريكو مايور يۋنەسكو-نىڭ باس حات­شىسى رەتىندە قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرە­زيدەنتى نۇرسۇل­تان نازار­باەۆ­قا جانە بارلىق شات­تىققا بولەنگەن قاتىسۋشىلار­عا ارنالعان قۇتتىقتاۋ سوزىندە: «سىزدەر كولەڭكەدە بولدىڭىز­دار, بىراق ەندى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بارلىق نازارى سىزدەرگە اۋدارىلىپ وتىر», دەپ مالىمدەدى.

بۇل ەلدىڭ تاعى ءبىر رەسمي مو­يىن­داۋى بولدى, ول –  فرانتسيا­نىڭ مويىنداۋى. فرانتسيا 1992 جىلى باتىستا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, وسى جاس رەسپۋبليكانى كولەڭكەدەن شىعاردى جانە دە پرەزيدەنت فرانسۋا ميتتە­ران مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ساپارلارىمەن ءوزارا بايلانىستى نىعايتتى.

بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلە جاتقان جەمىستى بايلانىستار ورناتۋعا دەگەن وسىنداي ۇمتىلىس حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ 1992 جىلدان باستاپ تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قابىلداعان شارالاردى, اتاپ ايتقاندا, سەمەيدەگى كەڭەستىك يادرولىق پوليگوندى جابۋ جونىندەگى شارالاردى وڭ قابىل­داۋىمەن تۇسىندىرىلەدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت «كسرو ىدىراۋىنىڭ سالدارىن تۇزەتۋگە جانە ەۋرازيا ەلدەرى اراسىن­داعى عاسىرلىق بايلانىستاردى ساق­تاۋعا» ۇمتىلا وتىرىپ, بۇكىل الەمدە بەيبىتشىلىككە باعىتتالعان جاڭا گەوساياساتتى قۇرۋ ءۇشىن ەل ىشىندە دە, باسقا مەملەكەتتەرگە قاتىستى دا بەيبىت شارالارعا باعىت الدى.

ىشكى الاڭدا, مىسالى, جاڭا زاڭنامالىق بازانى ازىرلەۋ ءۇشىن جانە كەڭەستەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىق جونىندەگى, باسقالاردىڭ قا­تارىندا, ەكى فرانتسۋز ساراپشىسى – جان-پەر مازو مەن گي كاركاسسون ۇسىنعان ەلدە قازىرگى زامانعى باسقا مەملەكەتتەردىڭ ۇلگىسى بويىنشا سەنات پەن ما­جى­لىس­تەن تۇراتىن قوس پالا­تالى پار­لامەنت قۇرىلدى, ونى كون­س­تيتۋتسيالىق كەڭەس تولىقتىردى.

سودان كەيىن ەلدىڭ كوپەتنوس­تى قۇرامىن ەسكەرە وتىرىپ جانە قازاقستاندىق ۇلتتىڭ ءارتۇرلى قۇرامداس بولىكتەرى ارا­سىن­داعى كەلىسىم مەن ۇيلە­­سىم­دى­لىكتى قام­تاماسىز ەتۋ ماق­سا­تىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت الەم­­دەگى بىرەگەي ينس­تيتۋت – قازاق­­ستان حالقى اسسام­ب­­­لەياسىن قۇردى.

قازاقستان ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ باسشىلىعىمەن سىرتقى الەمگە اشىقتىق رۋحىندا جانە بەيبىتشىلىكتى قولداۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرگە قاتىسۋ رۋحىندا ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق ۇيىمداردى قۇرۋدا حالىقارالىق قوعامداستىق مو­يىنداعان جانە باعالاعان ما­ڭىزدى ءرول اتقاردى, سول ارقى­لى جاس رەسپۋبليكا الەمگە قىسى­لىپ-قىمتىرىلماي-اق ايرىقشا ساياسي جەتىستىكتەر اكەلە الاتىنىن كورسەتتى.

ماسەلەن, 1992 جىلعى 5 قازاندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا ازيا­داعى, ءتىپتى الەمدەگى قاۋىپسىز­دىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا جانە  ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كونفەرەنتسيا (اوسشك) قۇرىلدى. ويتكەنى ونىڭ جۇمىسىنا 27 تۇراقتى مۇشەمەن بىرگە (يزرايل مەن پالەستينانىڭ وعان مۇشەلىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك!), اقش-تى قوسا العاندا, 8 باقىلاۋشى مۇشە قاتىسادى. بۇل بىرلەستىكتىڭ تاعى ءبىر مويىندالۋى – ۇيىمنىڭ حاتشىلىعى ءدال استانادا, نۇر-سۇلتاندا ورنالاسقاندىعى.

بۇل تاماشا باستامادان كەيىن 2001 جىلى شانحاي ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمى (شىۇ) قۇ­رىل­دى. ونىڭ قىزمەتىنە پرە­زيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا قازاقستان بەلسەندى قاتىسادى: بۇل ەلدە وسى ۇيىمنىڭ سام­ميت­تەرى ەكى رەت وتكىزىلدى – 2011 جىلى جانە 2017 جىلى. استانا 12 مۇشە ەل­دىڭ وكىلدەرىن, سونىڭ ىشىندە جاڭا­دان قوسىلعان ءۇندىستان مەن پاكى­ستاندى, سونداي-اق يران­دى بايقاۋشى رەتىندە قابىل­دادى. سونداي-اق بۇل جەردە دە الەمدىك قوعامداستىقتى نى­عاي­تۋعا جانە جاڭا ساياسي جانە ەكو­نو­ميكالىق ءتارتىپتى ورناتۋ­عا ۇم­تىلىس قازاقستانعا حالىق­ارالىق قوعامداستىق جوعارى باعا­لايتىن ءوز داعدىلارى مەن وبەكتيۆتىلىگىن كورسەتۋگە مۇم­كىندىك بەردى.

جاۋاپكەرشىلىك پەن شيەلە­نىستى تومەندەتۋ نيەتىنە نە­گىز­دەل­گەن بۇل الەمدىك ىقپال 2003 جىلدان باستاپ قازاقستان ۇيىمداستىرعان, ءاربىر ءۇش جىل سايىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىن بىرىكتىرەتىن تاڭعاجايىپ جانە تاڭعالار­لىق اسسامبلەيا الاڭىندا اي­قىن كورى­نىس تاپتى! اتاقتى ساۋلەت­شى نور­مان فورستەر سالعان كەرەمەت بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارا­يىندا ءارتۇرلى دىندەردىڭ جەتەك­شى قايراتكەرلەرى ەڭ وزەكتى ماسە­لەلەردى تالقىلايدى. ولار الەمنىڭ ءتۇرلى رۋحاني اعىمدارى جان تىنىشتىعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاندا ءوز ويلارى ءۇشىن قولايلى اتموسفەرانى تاباتىنىن بىلەدى. بۇل – تۇڭعىش پرەزيدەنت پەن قازاقستان ماق­تانا الاتىن جوعارى ماداق.

اتاپ وتەرلىك تاعى ءبىر مىسال, تاياۋ شىعىستاعى جانجالدى شەشۋ ءۇشىن 2013 جىلى استانا قالاسى تاڭدالدى. ويتكەنى ونىڭ باستى قاتىسۋشىلارى تۇڭعىش پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ارقاسىندا «قازاق­ستاننىڭ بەي­تاراپتىعىنا جانە ونىڭ بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇ­راقت­ى مۇ­شە­لەرىمەن جاقسى قا­رىم-قا­تىن­اس­تارىنا سەنىمدى بولدى»!

اباي ءوزىنىڭ 25-ءشى قارا سوزىندە بىلاي دەپ جازدى: «اربىرەۋدىڭ ءتىلىن, ونەرىن بىلگەن كىسى ونىمەنەن بىردەيلىك داعۋاسىنا كىرەدى, اسا ارسىزدانا جالىنبايدى». وسىلايشا, 1991 جىلدان باس­تاپ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەرگەن سەرپىنمەن ءالى دە جاس رەس­پۋبليكا الەمدەگى كوپتەگەن ادام­دار بىلدىرگەن تاڭدانىستى ماق­تانىشپەن قابىلداي الادى. ول ەڭ كۇشتى كوشباسشىلارمەن تەڭ دارەجەدە سويلەسە الادى, ال سوڭ­عىسى, ايتپاقشى, كەڭەس الۋ ءۇشىن وعان جۇگىنەدى جانە ونىڭ بۇكىل الەمدەگى بەيبىتشىلىك جو­لىنداعى قىزمەتىن باعالايدى.

الەمنىڭ ۇلى ساۋلەتشىلەرى وزدەرىنىڭ داستۇرلەر مەن قازىرگى زاماندى ۇيلەستىرەتىن جۇمىس­تارىن ۇسىنىپ, ناعىز ساۋلەت زەرتحاناسىنا اينالعان قالا – نۇر-سۇلتاننىڭ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى «بايتەرەك» – قازاق اڭى­زىن­داعى سامۇرىق قۇس سالعان ميف­تىك جۇمىرتقا تۇرىندە بەينەلەنگەن, بيىكتەگى بۇتاقتارى الەمدى قابىلداۋ جانە قورعاۋ ءۇشىن اشىلىپ, عالامعا ۇمتىلعان سيمۆوليكالىق اعاش. بۇل اعاش بۇكىل الەمنىڭ بايقاۋشىلارىن تاڭعالدىرماي قويمايتىن جاس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديناميزمىنە ساي شەكسىز كۇشپەن كوككە ورلەۋ ۇستىندە.

البەر فيشلەر,

فرانتسيانىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, اكادەميالىق پالمالار وردەنىنىڭ يەگەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ التىن مەدالىنىڭ يەگەرى