پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتى «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسىن تالقىلاي باستادى. ەلىمىزدىڭ اۆتورلار قاۋىمى ءۇشىن بۇل قۇجاتتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن ءبىلۋ ماقساتىندا ءبىز «قازاقستان اۆتورلار قوعامى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, كومپوزيتور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بالنۇر قىدىربەكپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– بالنۇر بالعابەكقىزى, ءسىز كۇردەلى مۋزىكالىق شىعارمالاردىڭ اۆتورى جانە اۆتورلار قوعامىنىڭ باسشىسى رەتىندە وزدەرىڭىزگە قاتىستى زاڭ جوباسى تۋرالى پىكىرىڭىزدى ايتساڭىز.
– 2019 جىلدىڭ شىلدە ايىندا شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىندە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «مەملەكەتىمىز زياتكەرلىك مەنشىك سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە باعىت الدى», دەگەن بولاتىن. «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» زاڭ 1996 جىلى قابىلدانىپ, كەيىن بىرنەشە رەت كىشىگىرىم وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. ءماجىلىستىڭ جۇمىسشى توبىنىڭ وتىرىستارىنا قاتىسىپ جۇرگەندىكتەن, وسى جولى دا كۇتكەندەگىدەي كۇردەلى وزگەرىستەر جاسالدى دەپ ايتا المايمىن.
– قولدانىستاعى زاڭناماعا قانداي وزگەرىس ەنگىزۋدى ءجون كورەسىز؟
– الدىمەن ايتارىم: زاڭنىڭ 2-بابى – «وسى زاڭدا پايدالانىلاتىن نەگىزگى ۇعىمدار» – 46 تارماقتان قۇرالعان, ال الەمدە بۇل سالادا پايدالاناتىن ۇعىمدار سانى ەكى ەسە كوپ. بۇگىنگى ءومىر تۇگەلدەي تسيفرلىق جۇيەگە كوشىپ جاتقان ساتتە, زاڭدا «كامكوردينگ, كاردشەيرينگ, تسيفرلى ەكونوميكا, تسيفرلى دامۋ» سىندى كۇندەلىكتى پايدالانىپ جۇرگەن ۇعىمدار مۇلدەم جوق, بۇكىل «تەحنيكالىق» تەرميننىڭ ءبارى ەەم-گە كەلىپ تىرەلەدى. 12 جاس ادامنان «ەەم دەگەن نە؟» دەپ سۇراپ ەدىم, ءبىر-اق قىز: «ەلەكتروندى-ەسەپتەۋ ماشيناسى» دەپ جاۋاپ بەردى. دەمەك, بۇل باپقا جاڭا ۇعىمداردى ەنگىزىپ, ولارعا انىقتاما بەرۋ تالاپ ەتىلەدى. ياعني اتالعان زاڭعا جاڭا رەداكتسيا ازىرلەۋ كەرەك.
– تاعى قانداي ۇسىنىسىڭىز بار؟
– اۆتورلار قۇقىعىنا بايلانىستى الەمدەگى ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىرى – پلاگيات. ءان ۇرلاۋعا كەلگەندە, قازاقستاندىقتار ەشكىمنەن كەم ەمەس, ءتىپتى الدىڭعى شەپتە تۇرمىز دەسەك تە بولادى. اننەن انگە كوشىپ جۇرگەن ءبىر اۋەن, ءبىر ىرعاق, ءسوزى مەن مۋزىكاسى سايكەس كەلمەيتىن ەكپىن. عالامتوردان كوشىرىپ العان دايىن انگە قازاقشا ءماتىن جابىستىرا سالىپ, ء«وزىم شىعارعان ءان» دەيتىندەر كوبەيىپ بارادى. ءبىزدىڭ پلاگياتورلار جىمقىرۋدىڭ قىر-سىرىن ابدەن ءبىلىپ العان. ولار كوبىنەسە مالايزيا, سلوۆەنيا, رۋمىنيا سياقتى ەلدەردىڭ ءبىزدىڭ جۇرت بىلە بەرمەيتىن ەستراداسىنان ۇرلايدى.
ال قولدانىستاعى زاڭدا پلاگيات تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق! قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 198-بابىندا «اۆتورلىقتى يەمدەنگەنگە قىلمىستىق جازا قولدانىلادى» دەلىنگەنمەن, پلاگياتتى انىقتاۋ تاسىلدەرى ناقتىلى بەلگىلەنبەگەن.
پلاگيات تۋرالى باپتى زاڭعا مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ جانە ونەردىڭ ادەبيەت, مۋزىكا, سۋرەت, رەجيسسۋرا جانە باسقا جانرلارىنا ءتان پلاگياتتى انىقتايتىن ساپالىق, ساندىق نورماتيۆتەردى ازىرلەۋ كەرەك.
– جۋىردا قازاقستان فوتوگرافتار وداعىنىڭ توراعاسى اسىلحان ءابدىرايىمنان وسى زاڭدا فوتوگرافتاردىڭ قۇقىعى قورعالمايتىنىن ءبىلدىم...
– ءيا, قازىر اركىم ءوز تەلەفونىنا ۇناعانىن تۇسىرە بەرەتىن كەزدە فوتوگراف نەگە كەرەك دەپ ويلاۋعا دا بولار. ال 1996 جىلى قابىلدانعان زاڭدا فوتوگرافتاردىڭ قۇقىعى ەلەنبەي قالعان. ءبىز الەمگە ايگىلى ا.كارتە-برەسسون, ر.اۆەدون, ي.پەنن ەسىمدەرىن بىلەمىز, كەشەگى وتكەن زاماندى فوتوعا تۇسىرگەن ە.ۋمنوۆ, ن.حورۋنجي دە ەسىمىزدە. وسى تۇرعىدا س.پەرنەباەۆ, س.باسىبەكوۆ, ن.جۇبانوۆ ەڭبەكتەرىن بىلەمىز بە؟ قازاقستاننىڭ بەلگىلى ارتىستەرى, اقىن-جازۋشىلارىنىڭ بەينەلەرى بۇگىنگە سولاردىڭ قىزمەتى ارقىلى جەتتى. وتاندىق سپورتشىلاردىڭ جەتىستىكتەرىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ كەتكەن د.ەگىزوۆ تە ۇمىت بولدى. بۇگىندە ن.قيزات ۇلى, م.زولوتۋحين, ف. قابدىكايىروۆ, يۋ.بەككەر, ش.شاحاي تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەرگە قاراعان كەزدە, ولاردىڭ اۆتورلىق قۇقىعى تاپتالىپ جاتقانى ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەيدى. كاسىبي فوتوگرافتىڭ ەڭبەگى – ەلىمىزدىڭ زياتكەرلىك مەنشىگى, رۋحاني قازىنانىڭ ءبىر سالاسى, بولاشاق ۇرپاققا قالاتىن تاريحي بايلىق. بىراق ولاردىڭ دا, ولاردىڭ مۇراگەرلەرىنىڭ دە قۇقىعىن ەشكىم قورعاپ جۇرگەن جوق. سوندىقتان قولدانىستاعى زاڭعا فوتوگراف تۋرالى باپتى مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ كەرەك.
– اۆتورلىق قۇقىق بۇكىل الەمدە بىرىڭعاي, سوندىقتان دامىعان ەلدىڭ بىرەۋىنەن دايىن زاڭ ۇلگىسىن نەگە الماسقا, الدە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز بار ما؟
– ارينە بار. ماسەلەن, ايتىس. بۇگىندە ايتىسكەر اقىندار حالىقتىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنسە دە, ولاردىڭ اۆتورلىق قۇقىعىن قورعاپ جاتقان ەشكىم جوق.
زاڭعا «توي» ۇعىمىن دا ەنگىزۋ كەرەك. بۇل قالجىڭ ەمەس. اۆتورلىق قۇقىقتى بۇزۋشىلىقتىڭ كوكەسى – تويدا. ءان مەن كۇيدىڭ زاڭسىز پايدالانىلۋى, ولاردىڭ اۆتورلارىنا سىياقى تولەنبەۋى ۇيرەنشىكتى ءۇردىس بولىپ كەتتى.
– كوپتەگەن مەملەكەتتە اۆتورلىق قۇقىقپەن شۇعىلداناتىن ءبىر-اق مەكەمە بار, ءارى كەتكەندە ەكەۋ: بىرەۋى – تىكەلەي اۆتورلار قۇقىعىن, ەكىنشىسى ساباقتاس قۇقىقتى قورعاۋمەن اينالىسادى. قازاقستاندا وسىنداي جيىرما شاقتى مەكەمە بار, كەيبىرى – قوعامدىق بىرلەستىك», قالعاندارى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك رەتىندە تىركەلگەن. وسى ماسەلەنى وتاندىق زاڭناما رەتتەي الا ما؟
– بىزدەگى وسى ولقىلىقتى بايقاعان بىرنەشە شەتەل ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى, اتاپ ايتساق, CISAC (اۆتورلار مەن كومپوزيتورلار قوعامدارىنىڭ حالىقارالىق كونفەدەراتسياسى), ءۆمى (اقش), SOCAN (كانادا) 2016 جىلى پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆ پەن پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق.توقاەۆقا ءوتىنىش جولداعان. ءبىرى «قازاقستاندا قۇقىقتاردى ۇجىمدىق نەگىزدە باسقاراتىن ۇيىمدار تىم كوبەيىپ كەتتى جانە ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى سالانىڭ نەگىزگى ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنە يە ەمەس» دەسە, ەكىنشىسى سونىڭ سالدارىنان «پايدالانۋشىلاردى شاتاستىرىپ, اۆتورلار مەن جالپى قازاقستانداعى ەكونوميكانىڭ شىعارماشىلىق سەكتورىنا زيان كەلتىرەدى» دەگەن. اككرەديتتەۋ جۇيەسىن داۋلى دەپ اتاي وتىرىپ, «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ارقىلى زاڭنامالىق كەمشىلىكتەردى جويۋدى وتىنگەن.
ارادا بەس جىل ءوتتى, ال مۇلىكتىك قۇقىقتاردى ۇجىمدىق نەگىزدە باسقاراتىن ۇيىمدار سانى كوبەيۋ ۇستىندە. ولار ءوز پايداسى ءۇشىن ءتۇرلى ارەكەتتەرگە بارادى. ال بۇدان زارداپ شەگەتىندەر – اۆتورلار. ولاردىڭ سىياقىلارى كىمنىڭ قالتاسىنا كەتىپ جاتقانى بەلگىسىز.
– شەتەلدىك ساراپشىلار ءبىزدىڭ اككرەديتتەۋ جۇيەمىزدى نەگە «داۋلى» دەيدى؟ 2020 جىلدىڭ قاراشا ايىندا سەگىز ۇيىم ىشىنەن تەك ەكى قۇقىقتاردى ۇجىمدىق باسقارۋ ۇيىمى (قۇبۇ) اككرەديتتەلدى ەمەس پە؟
– ادىلەت مينيسترلىگى «قازاقستان زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن باسقارۋ قوعامى» رقب-نى, «قازاقستان زياتكەرلىك مەنشىك اگەنتتىگى» زتب-نى, «ۇلتتىق اۆتورلىق بىرلەستىگى» قب-نى, «ابىروي» اۆتورلىق قوعامى» رقب-نى, «اۆتورلار اندەرىنىڭ وداعى» رقب-نى, «قازاق اۋەندەرىنىڭ ورىنداۋشىلارى» رقب-نى ءارتۇرلى سەبەپپەن اككرەديتتەۋدەن باس تارتتى. ال مەنىڭ ويىمشا, نەگىزگى سەبەپ – ولاردىڭ مەملەكەت بەلگىلەگەن سىياقىنىڭ شەكتى مولشەرىنەن اسىپ كەتىپ, تۇسكەن قارجىنى ءوز شىعىستارىنا پايدالانعانى بولسا كەرەك.
نەگىزىندە, كەز كەلگەن مەكەمەنى اككرەديتتەۋ جالپى تارتىپكە ىقپال ەتۋى كەرەك. الايدا «سايكەستىكتى باعالاۋ سالاسىنداعى اككرەديتتەۋ تۋرالى» زاڭىندا اككرەديتتەلگەن ۇيىمنىڭ اككرەديتتەلمەگەن ۇيىمنان قانداي ارتىقشىلىعى بار ەكەندىگى تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز جوق. كەرىسىنشە, مەكەمەنىڭ اككرەديتتەۋدەن ءوتۋ-وتپەۋ ەرىكتىلىگى ءپرينتسيپى بار. اككرەديتتەۋ العان ۇجىمدار ۇكىمەت قاۋلىلارىن, باسقا ەرەجەلەردى قاتاڭ ساقتاسا, اككرەديتتەلمەگەن قۇبۇ ءوزىنىڭ ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايتىندىعىن ءبىلىپ, ءتارتىپتى بۇزا بەرەدى. وعان دا تالاي مىسال بار.
– سونىمەن جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەت پە؟
– جوق, زاڭ بار جانە ءبىز سونداعى قاعيدالار بويىنشا 25 جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. بىراق سول زاڭنىڭ نەگىزىندە قازىرگى ومىرگە سايكەس كەلەتىن جاڭا رەداكتسياسىن دايىنداۋ كەرەك.
– پىكىر بولىسكەنىڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ساكەن بەلگىباەۆ,
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن