ەگەر جۇماق پەن توزاق كورشىلەس بولسا, وندا ماحاببات پەن عاداۋات تا سولاي. ءبىرىن-ءبىرى اڭدىپ كۇنەلتەتىن سىڭايلى. بۇعان مىسال رەتىندە الەمدەگى كوپتەگەن وقيعانى ايتۋعا بولادى. ادەبيەت پەن وعان بوداۋسىز ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردىڭ ءومىرى, قىزىقتى وقيعالارى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ىزدەنىس جاساۋ ءبىز ءۇشىن ارقاشان قاجەت ءۇردىس. مەيلى, قانشاما جىلدار ءوتسىن, قاعاز بەتىندەگى ەڭبەكتى جەل ۇشىرىپ, جاڭبىر شايىپ نەمەسە تاسقىن اعىزىپ كەتكەنى جوق. ونىڭ جالعىز عانا «جاۋى» بار, ول بولسا – وقىرمان ساناسىنان ءوشۋى.
بۇل باقىتسىزدىق قالام ۇستاعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىم كوبىن اينالىپ وتپەدى. ايتپەسە, شەكسپيردىڭ, ۆيكتور گيۋگو, ۆيللا ساتەرلەردىڭ داۋىرىندە جازۋشىلىقپەن اينالىسقان قانشاما قالامگەر بولدى, وكىنىشتىسى, بىزگە ولاردىڭ جازعاندارى جەتپەي قالدى, تاريح پەن ۋاقىتتىڭ سىنىنان وتە المادى.
ادەبيەت الەمىندە سوزدەن مۇنارا تۇرعىزعان جازۋشىلار ساۋساقپەن سانارلىق. بۇل دەڭگەيگە ولاردى قۇشتارلىعى, قايسارلىعى مەن جىگەرى, ەڭ ماڭىزدىسى, ەڭبەگى الىپ شىقتى. ۇلكەن ادەبيەت اتالاتىن اعىلشىن ادەبيەتىندە شەكسپيردەن كەيىنگى ءتور چارلز ديككەنسكە بۇيىردى. ونىڭ داڭقىن اسقاقتاتقان روماندارى, كەيىپكەرلەرى, ۇشقىر ويى مەن ءبىلىمى, سوسىن لوندون سياقتى مۇناراسىن كۇن سۇيگەن شاھارى ەدى.
چارلز ديككەنستىڭ ءومىرى, شىعارماشىلىق الەمى, اتاق-داڭقى ءبارى-ءبارى لوندونمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل قالا ونىڭ بارلىق روماندارىندا نەگىزگى كورىنىس رەتىندە بەينەلەنگەن. ديككەنستىڭ ءار رومانىن پاراقتاپ قالساڭىز, ار جاعىنان لوندوننىڭ سول تۇستاعى كەيپى, تىنىس-تىرشىلىگى مەنمۇندالاپ شىعا كەلەدى. رومانداردا كورىنىس تاپقان ورىنداردىڭ لوندونداعى ورنالاسۋىن كارتوگرافيالاۋ بويىنشا تەكسەرىپ كورسەڭىز, ديككەنس اتاعان كوپتەگەن مەكەنجايدى قاز-قالپىندا تابا الاسىز. ياعني ول روماندارىنا وزىنە ءجيى تانىس جەرلەردى كىرىستىرىپ وتىرعان. ارينە, وقيعا جەلىسى بويىنشا.
ديككەنستىڭ بارلىق روماندارىنا, كەيىپكەرلەرىنە لوندوننىڭ ءرولى ماڭىزدى بولعانىن ديككەنستانۋشىلار كوپ جازدى. بىلايشا ايتقاندا, لوندون ونىڭ قيالىن وياتىپ, سۇبەلى تۋىندىلار جازۋعا جەتەلەدى. 1846 جىلى ول جاقىن دوسى دجون فورستەرگە جازعان حاتىندا: «لوندون بەرگەن شابىت باسقا شابىتتان بولەك, ول ءبىر كۇن دە مەنى تىنىش وتىرعىزبايدى, مەنى اسەم قيالدارعا, شىتىرمان شىعارماشىلىق الەمىنە باستايدى» دەپ جازدى. سول ءۇشىن ءبىز چارلز ديككەنس پەن لوندوندى ءبولىپ قاراي المايمىز. ەكەۋىنىڭ ءۇنى ءبىر سياقتى. ونىڭ ادامداردى, سول كەزدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كوركەم شىعارما ارقىلى بەرۋى دە لوندون ءۇشىن اسا قىمبات ارحيۆ بولماق. چارلز ديككەنس ومىرگە كەلگەن كەزدە لوندون حالقىنىڭ سانى ءبىر ميلليوننان اساتىن. بۇگىندە الىپ شاھاردان ديككەنستىڭ كەزىندە جاياۋ ارالاعان ۇزىن كوشەلەرىن تابۋعا بولادى. ءتىپتى لوندوندا «ديككەنس جۇرگەن جولمەنەن» اتتى تۋريستىك جوبا بار, ءسىز وسى ارقىلى لوندوننىڭ ماڭىزدى جەرلەرىن, تاريحي قۇرىلىستارىن, ەسكى كوشەلەرىن ارالايسىز, كوزبەن كورەسىز. Blue Badge تۋريستىك نۇسقاۋلىعىمەن ەكسكۋرسيا جاساعاندار چارلز ديككەنستىڭ ومىرىمەن دە تانىسا الادى. چارلز ديككەنس ءوزىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋ قابىلەتىن ءومىرىنىڭ كوپ بولىگىن وتكىزگەن وسى قالاعا ارنادى. ول ۇنەمى قالا كوشەلەرىمەن ءار كۇنى 10 نەمەسە 20 ميل جاياۋ جۇرەدى ەكەن, ال ونىڭ ءحىح عاسىرداعى لوندوننىڭ سيپاتتاماسى سول قالپىندا قاعازعا تۇسكەنى دە تاريحتىڭ ءبىر قۇپياسى. ۆيكتوريا ستيلىندەگى لوندوننىڭ كورىكتى جەرلەرىن بىلۋگە, وزىنە ءتان اۋەنى مەن وزگەشە يىستەرىن سەزىنۋ ءۇشىن وتكەن عاسىرلارعا ساپار شەگۋدىڭ قاجەتى جوق, تەك جازۋشى چارلز ديككەنستىڭ روماندارىن وقىساڭىز جەتىپ جاتىر. وقىرمان ءۇشىن دە, لوندون ءۇشىن دە بۇل تاپتىرماس مۇمكىندىك.
زەردەلەپ قاراساق, ديككەنس لوندوننىڭ سول شاقتاعى ءاربىر ماڭىزدى جەرلەرىن ەبىن تاۋىپ شىعارماسىنا كىرىستىرىپ وتىرعان. بۇل لوندوندى سۇيگەن, ءوزىن ونىڭ اسىل پەرزەنتى ساناعان جازۋشى ءۇشىن وسكەن ورتاسىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتتىڭ بەلگىسى دەر ەدىك. ول ون ءتورت رومانىندا لوندونداعى ۆەستمينستەر سارايىن (پارلامەنت ۇيلەرى مەن ۆەستمينستر زالىن قامتيدى) ارتقى كورىنىسى ەتىپتى. سەبەبى بولاشاق قالامگەر ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن پارلامەنتتىك رەپورتەر رەتىندە باستاعان, سوندىقتان ونىڭ شىعارمالارىندا ۆەستمينيستر سارايىنىڭ بەينەلەنۋى زاڭدىلىق. ال ونىڭ اياقتالماعان «ەدۆين درۋد» جانە «ۇلكەن ءۇمىت» اتتى روماندارىندا ۆەستمينستر كوپىرىنىڭ سول تۇستاعى بەينەسىن ايتادى. ال اۋليە پول شىركەۋى, انگليا بانكى, كوۆەنت گاردەن بازارى, حولبورن جانە حولبورن كوپىرى, لوندون كوپىرى, چەلسي, حاممەرسميت كوپىرى, ەسكى بەيلي, حرام, لوندون مۇناراسى سياقتى تاريحي ورىندار ديككەنستىڭ توعىز رومانىنىڭ ەپيزودتارىندا كورىنىس تابادى.
ءوزى تاڭداۋلى شىعارمانىڭ ءبىرى دەپ باعالايتىن «كىشكەنتاي دورريتتە» ديككەنس لوندونداعى جاڭبىر ارالاس بوراندى بىلاي سيپاتتايدى: «مۇندا جاڭبىردىڭ مىڭداعان حوش ءيىسى پايدا بولدى, ءاربىر تامشى ءوسۋدىڭ نەمەسە ءومىردىڭ قانداي دا ءبىر ادەمى بار ەكەنىن سەزىندىرەردەي. جاڭبىردان كەيىن قالاداعى جاعىمسىز يىستەر اسپانعا ۇشارداي».
باسقا اعىلشىن جازۋشىلارى دا ءوز شىعارمالارىندا لوندوننىڭ تاريحىن قامتىدى, وسى اڭىز قالا تۋرالى كوپتەگەن پروزالىق شىعارمالار, ولەڭ-پوەمالار جازىلدى, بىراق ەشقايسىسى ديككەنس سياقتى اتالعان قالانى ۇلكەن تاقىرىپقا اينالدىرا العان جوق. چارلز ديككەنس بۇل جاعىنان ۇتىپ تۇر. قالا, ادام, تابيعات ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ماڭىزدى ءۇش تىرەگى. ادەبيەتشى ەندريۋ ساندەرس ءبىر سوزىندە: «ول (چارلز ديككەنستى ايتىپ وتىر) لوندونعا ەرەكشە كوزقاراسپەن قارادى. قۇددى لوندون ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى باستى كەيىپكەر بولدى» دەيدى. دەمەك, لوندون جازۋشىنىڭ قيال الەمىنە ءوز قيالىن قوسىپ, كوركەم شىعارمادا نە ءبىر ءساتتى وبرازدار جاساپ شىقتى دەگىمىز كەلەدى. كۇن سايىن دامىعان قالا قالامگەردىڭ دوسىنا اينالىپ, قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. كۇندەلىگىندە ديككەنس ۆيكتوريا جازۋشىسى ۋولتەر باگەحوتكە: «كەلەسى ۇرپاق ءۇشىن ءوزىن ارنايى ءتىلشى سياقتى سەزىنەتىنىن» ايتادى. ارينە, ونىڭ الدىندا كۇللى اعىلشىن ادەبيەتىن الەمگە تانىتۋ, «ەكى قالا ەرتەگىسىن» جازۋ, ءتىپتى, جاھان وقىرمانىن اعىلشىن تۋىندىلارىنا ءتانتى ەتۋ مىندەتى تۇرعان ەدى.
تەمزا وزەنى عاسىرلار بويى لوندوننىڭ قانى, ماڭگى سارقىلماس بايلىعى بولىپ كەلدى. ەندى سول بايلىققا چارلز ديككەنستىڭ ۇلى شىعارمالارى كەلىپ قوسىلدى. ريمدىكتەر داۋىرىنەن باستاپ لوندوندىقتار تەمزا وزەنىنىڭ ارقاسىندا جاقسى كۇن كوردى. ياعني اعىلشىن الەمىندە بۇگىندە ەكى تەمزا قالانى قاق ايىرىپ تولاسسىز اعىپ جاتىر. ءبىرى تاريحتان بەلگىلى تەمزا وزەنى, ەكىنشىسى ديككەنستىڭ روماندارى. ەكەۋى دە قازىرگى اعىلشىن مادەنيەتىنىڭ سيمۆولى.
ءبىز ايتىپ وتىرعان تەمزا دا ديككەنستىڭ شىعارماسىنان تاسا قالعان جوق. «ۇلكەن ۇمىتتە» پيپ قايىقپەن ءجۇزۋ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, مەگۆيچتى تەمزا ارقىلى ەلدەن زاڭسىز الىپ شىعۋعا دايىندالادى, مۇنىڭ سوڭى سۋ ۇستىندەگى كۇرەسكە جالعاسادى. ديككەنستىڭ سوڭعى جازعان ء«بىزدىڭ ورتاق دوسىمىز» رومانى تەمزا سۋشىلارىنا ارنالعان, ولار سۋعا باتىپ كەتكەندەردىڭ مايىتتەرىن وزەننەن ىزدەيدى. سول شاقتا تەمزا وزەنى ساۋدا مەن بايلىقتى قامتاماسىز ەتكەنىمەن, كەيدە ءولىم مەن اۋرۋدى دا تاسىمالداۋشى بولدى. «كىشكەنتاي دورريتتە» ديككەنس تەمزانى ءولىم مەن اۋرۋدىڭ جارشىسى رەتىندە «اجالعا باستايتىن كارىز» رەتىندە سيپاتتايدى.
ءبىر ءداۋىردىڭ سوڭى, جاڭا عاسىردىڭ باسى, 1901 جىلى ۆيكتوريا پاتشايىمنىڭ ولىمىمەن ۆيكتوريا ءداۋىرى اياقتالدى. ءحىح عاسىردىڭ كوپتەگەن جەتىمسىزدىگى جاڭاشا ءبىلىم بەرۋ, تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار ارقىلى تۇزەتىلدى. ارينە, بۇعان چارلز ديككەنستىڭ تانىمال روماندارى كوتەرگەن الەۋمەتتىك تانىم ۇلكەن اسەر ەتتى.
ديككەنستىڭ دانىشپاندىق ويلارى قالا دامۋىنا دا وڭ ىقپال جاسادى. ونىڭ ءجيى باراتىن جەرى لوندوننىڭ فليت كوشەسىندەگى Ye Old Cheshire ىرىمشىك دۇكەنى ەدى, 1666 جىلعى ۇلكەن ورتتەن كەيىن قايتا سالىنعان كونە ۇيگە ديككەنس «ەكى قالانىڭ ەرتەگىسىندە» ارناۋلى سىلتەمە جاسايدى. بۇل دا تاريحتىڭ ءبىر ءارحيۆى.
چارلز ديككەنس كوپ جازدى. بىراق سومەرسەت موەمشە ايتساق «نەنى جازۋدى جاقسى ءبىلدى». ول 1836-1870 جىلدار ارالىعىندا ون بەس رومان جازىپتى. ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قالامگەر ءۇشىن كوپ ەمەس, بىراق از دا ەمەس. وسى شىعارمالاردىڭ ىشىندە اعىلشىن تىلىندە كەڭ تارالعاندارى «وليۆەر تۆيست» پەن «روجدەستۆولىق كەرول» رومانى ەدى. سوڭعىسى روجدەستۆونى ۇلىبريتانيا مەن امەريكادا مەرەكە رەتىندە تانىمال ەتۋىمەن, كۇركەتاۋىق جەۋ جانە سىيلىقتار بەرۋ سياقتى روجدەستۆولىق كەيبىر ادەت-عۇرىپتاردى ناسيحاتتاۋمەن وقىرمان اراسىنا تانىمال كىتاپ بولدى. ديككەنس قالامى بۇدان سىرت ۇلىبريتانياداعى كەدەيلەر مەن جۇمىسشى وتباسىلارىنىڭ كوزقاراسىن جاقتادى, ارينە, كوركەم شىعارما ارقىلى. ول ءوزى ەڭبەك ەتكەن جۋرناليستيكا سالاسىندا وسىنداي ماسەلەلەر تۋرالى ءجيى حابارلادى. بار ويى – بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى ادىلەتسىزدىكتى جويۋ. ونىڭ كوپتەگەن كىتابىندا كەدەي كەيىپكەرلەر جەڭىسكە جەتەدى, بۇل سول كەزدەگى قالامگەردىڭ ءوز ويى دەۋگە تولىق نەگىز
بار. ويتكەنى ديككەنس كەدەيلىك مورالدىق ساتسىزدىكتەردەن تۋىندايدى دەگەن ۆيكتوريا يدەياسىنا ادەيى قارسى تۇرۋعا تىرىستى. دەمەك, لوندون وعان ءساتتى شىعارمالار جازۋعا شابىت بەرىپ قانا قويماستان, قوعامدا ازاماتتىق كوزقاراس ايتۋعا دەم بەردى, جىگەر سىيلادى. تاعى دا ونىڭ ارتىندا ونەرىنە قوسا الىپ لوندون تۇردى. لوندون ونىڭ ارقا سۇيەرى بولا الدى.
لوندوندى سۇيگەن قالامگەر «وليۆەر تۆيست» اتتى شىعارماسىن وسى قالاداعى دوۋتتي كوشەسى, 48 مەكەنجايىندا تۇرعاندا جازدى, سول كەزدە ول نەبارى 25 جاستا ەدى, وليۆەر تۆيست ونىڭ ەكىنشى رومانى رەتىندە وقىرمانعا جەتتى. جازۋشى بۇل شىعارماسىن جيناقى ستيلدەگى شاعىن كىتاپشالارعا ءبولىپ شىعاردى. اي سايىن ءمالىم ءبولىمىن اياقتاپ, وقىرمانعا ۇسىندى. ءار بولىمدە بىرنەشە تاراۋلار ءسوز بولدى. كىتاپ سۇيەر وقىرمان ونىڭ بۇل رومانىن ءدال قازىر ءبىز تەلەديداردان سەريالاردى كۇن سايىن كۇتىپ تاماشالايتىنداي اسىعا كۇتىپ وقىدى. بۇل ءبىر جاعىنان تولىق كىتاپقا قاراعاندا, الدەقايدا قولجەتىمدى بولۋ ءادىسىن پايدالاندى. انە, سول كەزدە قاراپايىم زاۋىت جۇمىسشىلارىنان ۇلى پاتشايىمعا دەيىن ديككەنستىڭ شىعارمالارىن وقۋعا دەن قويدى. وسىعان دەيىن كۇللى الەمدى جاۋلاعان ديككەنس الەمى وسىنداي قاراپايىم ادىسپەن جۇزەگە اسىرىلدى. ەندى ديككەنسسىز ارىسىن ايتقاندا, الەم ادەبيەتى, بەرىسىن ايتقاندا, اعىلشىن ادەبيەتى قان-ءسولسىز كۇيگە تۇسەدى. ديككەنستىڭ دانىشپاندىعى سوندا, ول شىعارمالارىن جازىپ قانا قويعان جوق, ونىڭ ەكىنشى جاعى سانالاتىن تارالىم ماسەلەسىن دە تەرەڭ ويمەن شەشتى.
ستەفان تسۆەيگ چارلز ديككەنس تۋرالى ماقالاسىندا ونى اعىلشىن وقىرمانى قالاي قابىلداعانى تۋرالى: «ونىڭ كونە كوزتانىستارىنىڭ ءبىرىنىڭ ايتۋىنشا, ديككەنستىڭ كەلەسى كىتاپشاسىن سومكەسىنە سالىپ اكەلەتىن پوشتاشىنى ولار ۇيلەرىندە كۇتىپ, شىداپ وتىرا المايدى ەكەن. ءتىپتى ولار بۇل كىتاپشالار كەلگەنشە ءبىر-بىرىمەن شىعارما كەيىپكەرلەرى تۋرالى اڭگىمەلەسىپ, «كوپپەرفيل دورەگە ۇيلەنە مە, الدە اگنەسساعا ۇيلەنە مە؟» دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە داۋلاسادى… پوشتاشى كەلەتىن كۇنى ارقايسىسى وزىنە تيەسىلى كىتاپتى تەزىرەك قولىنا الۋ ءۇشىن ەكى ميل جەردەن ونىڭ الدىنان شىعاتىن. ولار ۇيلەرىنە قايتىپ كەلە جاتىپ, جول بويى ديككەنستىڭ كىتابىن وقىپ كەلە جاتادى», دەپ جازادى. شىنىندا, بۇل وسىعان دەيىنگى ادەبيەت جۇلدىزدارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كەرەمەتىنىڭ باسىندا بولعان باق ىسپەتتى. قالاسى شابىت بەرسە, حالقى قادىر تۇتىپ قۇرمەتتەسە, وقىرمانى ءار جازعانىن قالت جىبەرمەي وقىسا, جازۋشى ءۇشىن ودان ارتىق قانداي باقىت بار؟ ديككەنس سول باقىتتى باسىنان وتكىزگەن دەگدار قالامگەر.
ونىڭ كۇندەلىكتەرىن پاراقتاساڭىز دا, ىشىنەن لوندون تۋرالى جازبالاردى تابا الاسىز. «بەيسەنبى 25 شىلدە, 1827. ساعات تاڭعى 7:30-دى كورسەتىپ تۇر. مەن وتە كوڭىلدىمىن. ادەمى كۇندەردىڭ ءبىرى – شۋاقتى تاڭ. مەنىڭ جاتىن بولمەمنىڭ تەرەزەسى كوشەگە قاراعان, ەكى تەرەزەسى دە اشىق» دەپ سۋرەتتەيدى ول لوندوننىڭ تاڭعى تىرشىلىگىن.
«وليۆەر تۆيست», «قيىن كۇندەر», «كۇڭگىرت ءۇي», «كىشكەنە دورريتتە» جازۋشى انگليا قوعامىنداعى كەي كەلەڭسىزدىكتەردى ەشكىمنەن قورىقپاستان باتىل جازادى. ول كوتەرگەن ماسەلەلەر كەيدە وڭ شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. سول ءۇشىن دە ديككەنستىڭ ءوزى قازىر ۇلتتىق ينستيتۋتقا اينالدى. اعىلشىن جازۋشىسى دجوردج ورۋەلل ۇستازى ديككەنس تۋرالى: «ون جاسقا ءالى تولماعان كەزىم, مەكتەپ مۇعالىمدەرى ديككەنسپەن تىم ەرتە تانىستىردى, ءتىپتى, قايدا جۇرسەم دە ديككەنس الدىمنان شىقتى.
وعان ۇقساپ شىعارما جازۋدى دا ويلاعام. بىراق جۇرتقا ايگىلى نارسەنى قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى», دەيدى. شىندىعىندا ديككەنس وزىنەن كەيىنگى جازۋشىلارعا ۇلكەن مەكتەپ بولدى, ءبارى سونى ۇلگى تۇتتى.
ديككەنس شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى ۇنەمى ورتا تاپتىڭ, باسقاشا ايتقاندا, بۋرجۋازيالىق تاپتىڭ اراسىندا وتەدى. ونىڭ روماندارىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز وزىمىزگە كەرەكتى اقپاراتتارمەن قوسا سول كەزدەگى لوندون حالقىنىڭ ومىرگە دەگەن ىنتاسىن, كوزقاراسىن, ۇمتىلىسىن تۇسىنە الامىز.
ەگەر ءسىز ديككەنستى وقىعان قاراپايىم وقىرماننان ونىڭ كەيىپكەرلەرىن سۇراساڭىز, ەش ويلانباي تىزبەلەپ ايتىپ بەرە سالۋى مۇمكىن. سەبەبى ديككەنس كەيىپكەرلەرى اعىلشىن جۇرتىنىڭ ءوزى, سول تۇستاعى قوعامنىڭ مۇشەسى. «مەن قاتەلەسپەسەم, «دەۆيد كوپپەرفيلدتى» العاش وقىعاندا شامامەن توعىز جاستا ەدىم. العاشقى تاراۋلارداعى ەموتسيونالدى كوڭىل كۇيى ماعان سونشالىقتى جاقسى اسەر ەتتى, سوندىقتان مەن بۇل كىتاپتى بالا جازدى دەپ ويلادىم. كىتاپتى ەرەسەك ادام رەتىندە قايتا وقىپ كورسەڭىز, ەجەلدە ءومىر سۇرگەن الىپتار, مۋردستوۋندار سىزگە جارتىلاي كوميكستەرگە ۇقسايتىنىن بايقاتادى, سوندا ءسىز باياعىدا وقىعان بۇل شىعارمانىڭ ءالى دە ەشتەڭە جوعالتپاعانىن تۇسىنەسىز», دەپ جازادى دجورج ورۋەلل. شىنىمەن ديككەنس بالانىڭ ساناسىندا وسىنداي قۇبىلىستار بولاتىنىن بايقاي الدى.
ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءوزى جۇرت اراسىنا كەڭ تاراپ كەتكەنى شىندىق. ادامس, باردەلل, توماس سياقتى كەيىپكەرلەرىنىڭ ەسىمى وقىرمان جۇرتتىڭ اۋىزىنان تۇسپەدى. ءتىپتى ادۆوكاتتار سەرجانت بۋزفۋزدى جاقسى كورەتىن. بۇگىندە كوركەم ادەبيەتتەن, اسىرەسە اعىلشىن ادەبيەتىنەن تۇلعا ىزدەگىمىز كەلسە, الدىمەن چارلز ديككەنسكە بۇرىلامىز. بۇل زاڭدى قۇبىلىس. وسىنىڭ ءبارىن جازۋشىعا لوندون سىيلادى, وعان ابىرويدى, اتاقتى دا لوندون سىيعا تارتقان دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ديككەنستىڭ جۇرەگىندەگى, ويىنداعى لوندون بەينەسى ونىڭ ءتول پەرزەنتتەرى سانالاتىن ماڭگىلىك شىعارمالارىندا تاريح بولىپ سويلەدى, ەسكى كۇننىڭ, كونە قالانىڭ ادال ۇلى بولىپ ىڭگالادى. ارقاشان ەسكىنىڭ ورنىنا جاڭا كەلەتىنى شىندىق. بىراق عاسىرلار وتسە دە, ادەبيەتتەگى ديككەنس مەكتەبى ءوز قۋاتىن ايگىلەپ كەلەدى. ەندى ونىڭ كۇشىنە ەشبىر ساياسي ۇيىم, جەكە تۇلعا قارسى كەلە المايدى.
ەگەر اعىلشىن ادەبيەتىندە ەكى ۇلكەن جارىلىس بولدى دەسەك, سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى چارلز ديككەنستىڭ جارىلىسى ەدى. ونىڭ الەمى تالانتتان, ويدان, ەڭبەكتەن جانە تەمىردەي تارتىپتەن تۇرادى. «ەگەر ادامدار وزدەرىن ابىرويمەن ۇستاسا, وندا مىنا الەم ابىرويلى بولىپ قالار ەدى», دەيدى ول ءبىر سوزىندە. اعىلشىن جۇرتى ديككەنستىڭ ءار كوزقاراسىن وڭاي قابىلدادى, ويتكەنى ونىڭ ءاربىر ءىس-ارەكەتى, جازعان شىعارماسى حالىقپەن تىعىز بايلانىستا بولدى.
ديككەنستىك كوزقاراس اعىلشىندىق كوزقاراسپەن بىردەي, بۇل ونىڭ ۇلتتىق داستۇرگە تەرەڭ بويلاعان, سودان مەيلىنشە سۋسىنداعان قالامگەر ەكەنىن اڭعارتادى. ديككەنس كوپ جىل تۇرعان دوۋتي كوشەسىنەن كەتكەننەن كەيىن, ول تۇرعان ءۇيدى 1923 جىلى ديككەنس ستيپەندياتىنىڭ شتاب-پاتەرى رەتىندە پايدالاندى. ءۇي 1925 جىلى كوپشىلىككە اشىلدى, ديك- كەنس پەن ونىڭ شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى ماڭىزدى كوللەكتسيا ءالى ساقتاۋلى تۇر. ال لوندونداعى چارلز ديككەنس مۇراجايىندا جازۋشىعا تيەسىلى جيھازدارمەن, پورترەتتەرمەن جانە اشەكەيلەرمەن جابدىقتالعان, كورەر كوزگە كادىمگى كەزىندەگى ۆيكتوريانىڭ ورتاشا دەڭگەيلى ءۇيى سياقتى كورىنەدى. لوندونداعى تاريحي ورىنداردىڭ بىرىنە اينالعان بۇل مۇراجاي سىزگە 1830-جىلدارعا ورالۋعا كومەكتەسەدى ءارى بىردەن تانىس, بىراق تاڭعالارلىقتاي الەمدى كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اعىلشىن تىلىندەگى ەڭ ۇلى جازۋشىلاردىڭ ءبىرى شابىت العان الەمنىڭ, لوندونداي الىپ شاھاردىڭ كەشەگى كەلبەتى مەن بۇگىنگى بەت-بەينەسىن سالىستىرا وتىرىپ, تاريحقا كوز جۇگىرتەسىز.
اعىلشىن جۇرتىنىڭ ارداقتى ۇلى چارلز ديككەنستىڭ 130 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارادا ونىڭ اتاقتى پورترەتى جوعالىپ كەتەدى. بۇل پورترەتتى 1843-جىلدىڭ سوڭىندا مارگارەت گيلليس سالعان ەكەن. 31 جاسىندا ادەبيەت جۇلدىزى رەتىندە تانىلعان ديككەنستىڭ اتالعان پورترەتى وڭتۇستىك افريكاداعى اشەكەيلەر ورتالىعىنان تابىلادى. وسىدان كەيىن جوعالىپ تابىلعان پورترەت ۇلىبريتانياعا قايتا ورالىپ, چارلز ديككەنس مۇراجايىنا قويىلادى. بۇل وقيعانى دا لوندون ءوز ارحيۆىنە جازىپ الدى. تالانتى اسقان جازۋشىنىڭ جەكە ومىرىنە قاتىستى مۇنداي وقيعالار وتە كوپ. بۇل تەك سونىڭ بىرەۋى عانا.
سۇيىسپەنشىلىكتىڭ كۇشى ماڭگىلىك ەكەنىن دە ديككەنس دالەلدەپ تۇرعان سياقتى. ونىڭ شىعارماشىلىق باستاۋى لوندونمەن قانداي بايلانىستى بولسا, اياقتالۋى دا ءدال سولاي. چارلز ديككەنس قايتىس بولعاندا, ونىڭ سوڭىندا ۇلكەن بايلىعىن ايتپاعاندا, سۇيىكتى جۇرتشىلىعى قالدى. 1870 جىلى 8 ماۋسىمدا ۇلى جازۋشى ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى. ول «ەدۆين درۋد» اتتى شىعارماسىن جازىپ جاتقان ساتتە قۇلاپ قالادى دا, سول كۇيى تۇرمايدى. ەڭ سوڭعى ايتقان ءسوزى «On the ground...» (جەردە...) دەگەن ءسوز ەكەن. بۇل ءسوزدى جاتىپ, دەم الۋىن وتىنگەن قايىن اپكەسىنە ايتىپتى. مۇمكىن, «جەردە قاعازدارىم شاشىلىپ قالماسىن» دەگەندى يشارالاسا كەرەك.
ۆەستمينيسترلىك مانساپتى ارتۋر ستەنلي مەموريالدىق ەلەگيانى وقىعاندا, جازۋشى قابىرىنە قويىلعان جايناعان گۇلدەردى كورسەتىپ تۇرىپ: «بۇل جەر بۇدان بىلاي جاڭا الەم مەن ەسكى الەمنىڭ اراسىنداعى قاسيەتتى شەكارا بولماق, ويتكەنى ديككەنس شىعارماشىلىعى, ءومىرى تەك بىزگە عانا ەمەس, اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىندەردىڭ بارىنە ورتاق» دەگەن ازالى ءسوز ايتادى. ءيا, ديككەنستىڭ توم-توم كىتاپتارى, ءور مىنەزى, تاڭعاجايىپ ءومىرى بارىنە ورتاق. تەك ونىڭ جۇرەگىنە جاقىن قالا لوندون ونى تۋعان حالقىنا ماڭگىلىك قىزمەت ەتە بەرمەك.