مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ دامۋ كەلەشەگىنە وراي ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىنىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردى اتاپ وتكەن بولاتىن. پرەزيدەنت كوتەرگەن اۋقىمدى مىندەتتەرگە بايلانىستى عالىمدار قاۋىمى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جالپى جينالىسىنىڭ سەسسياسىندا ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنىڭ نەگىزى بولاتىن عىلىمنىڭ الەۋەتىنە قاتىستى تۇيتكىلدى جايتتاردى ورتاعا سالدى.
القالى جيىن ۇعا جالپى جينالىسىنىڭ سوڭعى سەسسياسىنان بەرگى ۋاقىت ارالىعىندا ومىردەن وتكەن قازاقستان عىلىمىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى كورنەكتى عالىمدارىن ەسكە الىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋمەن باستالدى. ولاردىڭ قاتارىندا بۇگىندە ەڭبەكتەرى الەمدىك قوعامداستىققا تانىمال اكادەميك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى, ۇعا اكادەميگى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرەنعايىپ شايحۋتدينوۆ, اكادەميك, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءنادىر ءنادىروۆ, اكادەميك, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆلاديمير وكولوۆيچ, اكادەميك, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راقىمجان ەلەشەۆ سىندى ارداقتى عالىمدار بار.
جينالىستىڭ كۇن تارتىبىنە وراي عالىمدار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» جولداۋىن تالقىلاپ, ماڭىزدى قۇجاتتاعى تالاپتاردى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى ۇسىنىستارىن ءبولىستى.
ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ ءوز بايانداماسىندا جولداۋدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە جەكە-جەكە توقتالدى. ەلىمىزدىڭ الداعى كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن بەلگىلەپ بەرگەن قۇجاتتا پاندەميادان كەيىنگى ەكونوميكالىق جاعداي, سونىمەن بىرگە 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋدىڭ جول كارتاسىن ازىرلەۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
«زاماناۋي تسيفرلاندىرۋعا بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان ەۋرازيا ءوڭىرىنىڭ باسىم بولىگى ءۇشىن ورتالىق تسيفرلى حابقا اينالۋعا ءتيىس» دەگەن تاپسىرماسىنا اسا ءمان بەرە وتىرىپ, بۇل رەتتە وتاندىق IT سەكتوردى دامىتىپ, كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزى زور. «اتا زاڭ بويىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى. ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل مارتەبەسىنە يە. ءبىزدىڭ زاڭناماعا سايكەس, ونىڭ قولدانىلۋىن شەكتەۋگە بولمايدى. بولاشاعىن وتانىمىزبەن بايلانىستىراتىن ءاربىر ازامات قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويۋعا ءتيىس. بۇل وتانشىلدىقتىڭ باستى بەلگىسى دەۋگە بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ماسەلەنى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەن باستاۋ قاجەت. ال جوعارى مەملەكەتتىك ورگانداردا قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك بولۋى كەرەك», دەدى ءوز سوزىندە م.جۇرىنوۆ.
سونىمەن قاتار اكادەميا پرەزيدەنتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكولوگيا, تسيفرلاندىرۋ جانە بەيبىت اتوم ماسەلەسىنە ءمان بەرگەنىنە, جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋدىڭ كومەگىمەن سۋدى ۇنەمدەۋگە كوشۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالعانىن اتاپ ءوتتى. 2030 جىلعا قاراي سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى 40 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا عىلىمدى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن 5 جىلعا دەيىن ۇلعايتۋ قاجەتتىگىنە دە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىنا توقتالدى. سەبەبى قازىرگى ۇشجىلدىق قارجىلاندىرۋ ىرگەلى عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانى ءسوزسىز. جوسپارلاۋدىڭ وسىنداي قىسقا مەرزىمىندە قانداي دا ءبىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ قيىن. سوندىقتان عىلىمدى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن 5 جىلعا دەيىن ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەتتىگى عالىمدار تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولىپ وتىر. ال ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر شەشىمدەرىنىڭ ادىلدىگى تۋرالى ماسەلە ءالى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. وسىعان بايلانىستى اپەللياتسيا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ قاجەت دەگەن پرەزيدەنت تاپسىرماسى دا وي سالادى. وسى ورايدا عالىمدار قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋگە اتسالىسىپ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە ونى پراكتيكادا قولدانۋعا ەرەكشە نازار اۋداراتىن بولادى.
ءتىل ساياساتىن دامىتۋ ماسەلەسىنە وراي بايانداما جاساعان ۇعا الەۋمەتتىك عىلىمدار بولىمشەسىنىڭ توراعاسى, كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ەردەن قاجىبەك ء«تىل ساياساتىنا كەلسەك, پرەزيدەنت تۇجىرىمدارى – ۇلتتىق ساياساتتىڭ بەرىك ارقاۋى ىسپەتتەس. جولداۋدا حالىق كوكەيىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە تۇشىمدى جاۋاپ بەرىلدى. باسقاسىن ايتپاساق تا, ۇلتتىق زاڭدارىمىزدىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كورشى ەلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە دايارلانىپ جۇرگەنىن ايتۋعا ۇيالاسىڭ», دەپ اتاپ ءوتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاق ءتىلى نەمەسە اۋىز ادەبيەتى بويىنشا مەملەكەتتىك زەرتتەۋ گرانتىن ۇتىپ العىڭىز كەلسە, تالاي قۇجاتتى ورىسشا دا, اعىلشىنشا دا تولتىرۋعا تۋرا كەلەدى, ديسسەرتاتسيا قورعايمىن دەسەڭىز, بۇلارعا قوسىمشا شەتەلدىك جەتەكشىنى ىزدەپ باسىڭىز قاتادى. ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا ارنالعان پرەزيدەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ ناقتى قاۋلى-جارلىقتارىنىڭ ءبىرى دە تولىق ىسكە اسىرىلماي كەلەدى. ءتىل مايدانى تەك ءتىلشى فيلولوگتاردىڭ, جازۋشىلار مەن ادەبيەتشىلەردىڭ كۇرەسى ەمەس. كەرەك بولسا, ءتىلىمىزدى دامىتۋ ماسەلەسى – مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق, يدەولوگيالىق, ساياسي تالابى, مىندەتى, العىشارتى.
جيىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى ورتاعا سالعان قازۇاۋ رەكتورى, اكادەميك تىلەكتەس ەسپولوۆ «قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى وراسان زور. بىراق اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىندا قوردالانعان كوكەيكەستى ماسەلەلەر از ەمەس», دەدى ءوز سوزىندە. ول اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تاۋار وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار اراسىندا دەلدالداردىڭ كوپتىگىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن نەگىزگە الدى. ياعني قالىپتاساتىن باعانىڭ 75 پايىزى دەلدالدارعا ءتيىستى بولسا, 25 پايىزى عانا – اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپكەرلەرىنىڭ ۇلەسىندە. شەت مەملەكەتتەردە بۇل كەرىسىنشە. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ ۇلەسى 42 پايىزدى قۇرايدى. بىراق ولار نارىققا ءوز ونىمدەرىن ءتيىمدى باعامەن وتكىزە المايدى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋعا مۇمكىنشىلىكتەرى جوق. سوندىقتان جولداۋدا وسى شارۋاشىلىقتاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ءۇشىن «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنەتىنى قۇپتايتىن ماسەلە. بيىل قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ قۇرعاقشىلىققا ۇشىراۋى سالاعا تەرىس اسەرىن تيگىزدى. وسى ورايدا ت.ەسپولوۆ مال ازىعى بازاسىن دامىتۋعا, ياعني جەم-ءشوپ دايىنداۋعا قاجەتتى جەر كولەمىن كەڭەيتۋ, قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى وسىمدىك سۇرىپتارىن سەبۋ جانە اۋىسپالى ەگىستىكتى كەڭىنەن قولدانۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە مال جاياتىن جەرلەرگە شارۋالاردىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. سونىمەن قاتار جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مالىن جايىلىمدىق جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, ۆەتەريناريا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋبسيديالاۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىندە قولدانىلاتىن تەحنولوگيانىڭ شامامەن 90 پايىزعا دەيىن ەسكىرىپ كەتكەندىگى, سالاعا بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى دە الاڭداتادى.
بيىل عىلىمنىڭ قارا شاڭىراعى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 75 جىل تولىپ وتىر. جيىندا ءمان بەرىلگەن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – مەرەيلى داتانى ءوز دارەجەسىندە اتاپ ءوتۋ. قازىر ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن 75 جىلدىق سالتاناتتى جالپى جينالىس سەسسياسىن حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋ ءۇشىن تمد جانە الىس شەتەلدەردەگى عىلىم اكادەميالارىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنا شاقىرۋ حاتتارى جىبەرىلگەن. وسىعان وراي, اكادەمياعا جالپى جينالىسقا قاتىسۋعا نيەتتى حاتتار كەلىپ تۇسۋدە. ازىرگە مەرەيتويلىق جالپى جينالىس سەسسياسى قارساڭىندا دايىندىق قالىپتى جاعدايدا ءجۇرىپ جاتىر. اكادەميانىڭ مەرەيتويىن ەل پرەزيدەنتىمەن بىرگە اتاپ ءوتۋ – بۇرىننان كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءىس-شارا. وسى ورايدا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەلەرى القالى جيىندا كوتەرىلگەن وتاندىق عىلىم سالاسىنداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا وراي پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋدە تالقىلاۋدى ماقسات ەتەدى. ەلدەگى ەپيدەميالىق جاعدايعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرە وتىرىپ, عالىمدار قاۋىمى سالتاناتتى ءىس-شارانى احۋال تۇراقتالعان كەزەڭدە وفلاين فورماتتا وتكىزۋ جايىندا ۇسىنىس تاستادى.
جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عزي, جاس بۋىن وكىلدەرى قاتىسقان جيىندا ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ جولداۋدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋعا, وتاندىق عىلىمدى ودان ءارى دامىتۋعا بايلانىستى عالىمداردى بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋعا شاقىردى.
الماتى