اشۋربانيپال كىتاپحاناسى
الەمدەگى ەڭ كونە كىتاپحانالار كوشىن باستاپ تۇرعان بۇل جادىگەر ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VII عاسىردا ىرگەتاسىن قالاعان. اسسيريا بيلەۋشىسى اشۋربانيپالدىڭ يدەياسىمەن جۇزەگە اسىرىلعان. قازىرگى يراكتىڭ نينەۆە قالاسىندا ورنالاسقان بۇل كىتاپحانادا 30 000-عا جۋىق ماتەريال ساقتالعان ەكەن. ەڭ ماڭىزدىسى, بۇل جەردە 4000 جىلدىق تاريحى بار «گيلگامەش داستانى» جانە بىرنەشە ادەبي شىعارمانىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالىپتى. كىتاپقۇمار اشۋربانيپال ۆاۆيلونيادان جانە باسقا جاۋلاپ العان ايماقتاردان قۇندى شىعارمالاردى بۇلاپ-تالاۋ ارقىلى ءوزىنىڭ كىتاپحاناسىنىڭ كوپ بولىگىن جاساقتاعان. ارحەولوگتەر كەيىنىرەك ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ونىڭ قيراندىلارىن تاپقانىن رەسمي دەرەكتەر دالەلدەيدى. ال ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىر لوندونداعى بريتان مۋزەيىندە ساقتاۋلى. ءبىر قىزىعى, بيلەۋشى اشۋربانيپال كەزىندە كوپتەگەن كىتاپتى زورلىقپەن جيناپ العانىمەن, وسى ارەكەتى ءۇشىن كەيىنگى كەزدەرى قاتتى ۋايىمداعانى دا تاريحي دەرەكتەردە كەزدەسەدى.
الەكساندريا كىتاپحاناسى
323 جىلى الەكساندر ماكەدونسكي قايتىس بولعاننان كەيىن, ەگيپەتتى ونىڭ بۇرىنعى گەنەرالى پتولومەي I سوتەر باسقارادى. ول الەكساندريا قالاسىندا وقۋ ورتالىعىن اشۋدى كوزدەيدى. ونىڭ وسى ىنتاسىنىڭ ناتيجەسىندە الەكساندريا كىتاپحاناسى پايدا بولدى, ول اقىرىندا ەجەلگى الەمنىڭ ينتەللەكتۋالدى جاۋھارىنا اينالدى. اتالعان كىتاپحانانىڭ فيزيكالىق ورنالاسۋى تۋرالى مالىمەتتەر وتە از, بىراق ونىڭ قورىندا ادەبيەت تۋىندىلارى مەن تاريح, قۇقىق قورعاۋ, ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ تۋرالى 500 000-نان استام پاپيرۋس ورامالارى بار بولۋى مۇمكىن. وسى كىتاپحانا مەن ونىمەن تىعىز بايلانىستاعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سول كەزدىڭ وزىندە جەرورتا تەڭىزىنىڭ عالىمدارىن وزىنە شاقىرىپ, زەرتتەۋ جاساۋعا ىنتالاندىردى. ولاردىڭ كوپشىلىگى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ونىڭ مازمۇنىن كوشىرۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ستيپەنديا الىپ وتىردى. ءتىپتى سترابون, ەۆكليد جانە ارحيمەد سىندى عالىمدار وسى مەكەمەدەگى اكادەميكتەردىڭ قاتارىندا جۇمىس ىستەدى. وسى ۇلكەن كىتاپحانانىڭ كۇيرەۋىن عالىمدار ب.ز.د. 48 جىلمەن بايلانىستىرادى. ول تۇستاعى يۋلي تسەزار ەگيپەت بيلەۋشىسى پتولەمەي XIII-كە قارسى شايقاستا كەزدەيسوق الەكساندريا پورتىنا وت قويعاننان كەيىن ورتەنىپ كەتكەن دەگەن دەرەك تاريح بەتىندە جازىلىپ قالدى. الەكساندريا كىتاپحاناسىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى تۋرالى بۇدان باسقا دا باياندار بار.
پەرگام كىتاپحاناسى
بۇل كىتاپحانا ب.ز.ب. III عاسىردا سالىنعان. قازىرگى تۇركيانىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان پەرگام كىتاپحاناسى ءبىر كەزدەرى 200 000 شيىرشىقتان تۇراتىن قازىنا قورىنا يە بولعان. جازبا دەرەكتەردە بۇل تاريحي ورىن گرەكتەردىڭ دانالىق قۇدايى افيناعا ارنالعان عيباداتحانا كەشەنىندە ورنالاسقان جانە ءتورت بولمەدەن تۇرادى دەپ ەسەپتەلەدى. ۇشەۋى كىتاپحانانىڭ قاجەتى ءۇشىن, ال بىرەۋى بانكەتتەر مەن اكادەميالىق كونفەرەنتسيالار ءۇشىن كەزدەسۋ ورنى بولعان. ەجەلگى شەجىرەشى ءپلينيدىڭ ايتۋىنشا, پەرگام كىتاپحاناسى ءوز داۋىرىندە جۇرت اراسىندا سونشالىقتى تانىمال بولعان, ءتىپتى ول الەكساندريا كىتاپحاناسىمەن تەرەزەسىن تەڭەستىرگەن. ەگيپەتتەگى پتولەمەي اۋلەتى وسى كىتاپحانانىڭ دامۋىن باسەڭدەتۋ ءۇشىن پەرگامعا پاپيرۋس جەتكىزۋدى توقتاتتى دەگەن اڭىز دا بار.
پاپيري ۆيللاسى
«پاپيري ۆيللاسى» دەپ اتالاتىن كوللەكتسيا بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان جالعىز كىتاپحانا. ونىڭ شامامەن 1800 وراماسى ءريمنىڭ گەركۋلانەي قالاسىندا يۋلي تسەزاردىڭ قايىن اتاسى لۋتسي كالپۋرنيۋس پيسو تسەزونينۋس سالعان ۆيللادا ساقتالعان. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 79 جىلى ۆەزۋۆي تاۋى ماگمالارىن اتقىلاي باستاعاندا, كىتاپحانا 90 فۋتتىق جانارتاۋ شوعىنىڭ استىندا قالعان.
ترايان كىتاپحانالارى فورۋمى
ء بىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 112 جىلدارى يمپەراتور ترايان ريم قالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتادى. بۇل قۇرىلىستا پلازالار, بازارلار جانە ءدىني عيباداتحانالار ەڭسەسىن كوتەردى, سونىمەن قاتار وعان ريم يمپەرياسىنىڭ ەڭ ايگىلى كىتاپحانالارىنىڭ ءبىرى قوسىلدى. كىتاپحانا تەحنيكالىق جاعىنان ەكى بولەك قۇرىلىمدا جۇمىس ىستەدى, بىرەۋى لاتىن تىلىندە, ەكىنشىسى گرەك تىلىندە. ەكى ءبولىم دە بەتوننان, ءمارماردان جانە گرانيتتەن قالانعان, ۇلكەن ورتالىق سانالاتىن وقۋ كامەرالارى مەن شامامەن 20 000 شيىرشىعى بار كىتاپ سورەسىمەن قاپتالعان توركوزدەر بار. تاريحشىلار بۇل كىتاپحانانىڭ قاشان جابىلعانىن بىلمەيدى, بىراق ونىڭ جۇمىسى تۋرالى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V عاسىردىڭ اياعىندا جازباشا ماتەريالداردا كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇل ونىڭ كەمىندە 300 جىل ءومىر سۇرگەنىن ايعاقتايدى.
تسەلس كىتاپحاناسى
يمپەراتورلىق داۋىردە ريم قالاسىندا جيىرمادان استام ءىرى كىتاپحانالار بولعان, بىراق ەل استاناسىندا قۇندى ادەبي كىتاپتاردى ساقتالعان ماڭىزدى ورىن بولعان جوق. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 120 جىلى شاماسىندا ريم كونسۋلى تيبەريدىڭ ۇلى يۋلي تسەلس پولەمەانۋس ەفەس قالاسىندا (قازىرگى تۇركيا) اكەسىنە ارنالعان مەموريالدىق كىتاپحانانى اشتى. عيماراتتىڭ اشەكەيلەنگەن كەلبەتى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان جانە ءمارمار باسپالداقتار مەن باعاندار دانالىقتى, ىزگىلىكتى, ينتەللەكت پەن ءبىلىمدى بەينەلەيتىن ءتورت مۇسىننەن جاساقتالعان. كىتاپحانادا شامامەن 12 000-عا جۋىق كىتاپتار ساقتالعان.