ەسىل اقشا جانە ەسەپ كوميتەتى

بىلتىر پرەزيدەنتتىڭ اقشانى ۇنەمدەپ جۇمسايىق دەگەنى ءبىزدىڭ شەندىلەردىڭ قۇلاعىنا دۇرىس جەتپەگەن سياقتى. بيىل ماۋسىمدا, ياعني, پرەزيدەنتتىڭ بىلتىرعى جولداۋى جاريالانعاننان كەيىن 10 اي وتكەندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا ورگاندار ناتيجە ءۇشىن ەمەس, بيۋدجەتتى كەز كەلگەن جولمەن يگەرۋ ءۇشىن جارىسىپ جاتىر دەپ ماسەلەنىڭ تۋراسىنا كوشىپ ەدى.

– داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ تەك 14 پايىزى عانا ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق اكتيۆتەر مەن نىساندار قۇرۋعا باعىتتالعان. وزگەسىنىڭ ءبارى – جوندەۋ جۇمىستارى, جاسىلداندىرۋ جانە باسقالار. ياعني تيىمدىلىگى قىسقا مەرزىمگە جەتەتىن شارالار. ۇكىمەت بولسا ءوز ەسەپتەرىندە بارلىق جوبا اياقتالعاننان كەيىن قول جەتۋگە ءتيىس بولجامدى – ءدال قازىر قول جەتكىزگەن جەتىستىك رەتىندە سيپاتتايدى. الايدا اياقسىز قالعان جوبالاردىڭ ۇلەسى 8 پايىزعا دەيىن جەتەدى. تيىسىنشە, قارجى دا تولىق يگەرىلمەگەن. مينيستر­لىك­تەردىڭ قالايشا بارلىعىن 100 پا­يىزعا يگەرىپ جاتىرمىز دەيتىنى تۇسىنىكسىز, – دەپ شاعىندى ن.گودۋنوۆا.

ەسەپ كوميتەتىنىڭ بىزگە ۇسىنعان دەرەگى بويىنشا الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق مىندەتتەردى شەشۋگە ءبولىنىپ, ءتيىمسىز پايدالانىلعان بيۋدجەت قارا­جاتىنىڭ سوماسى 2019 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 33,2 پايىزعا, ياعني 569,4 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايعان.

پرەزيدەنتتىڭ ودان كەيىن قويعان تاعى ءبىر تالابى – ەسەپ كوميتەتىنىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى. «مۇد­دەلەر قايشىلىعىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ەسەپ كوميتەتىن قار­جىلاندىرۋدىڭ وزگەشە ءتارتىبىن بەلگىلەۋ كەرەك. ونى ۇكىمەت جا­نىنداعى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تىك كوميسسيا ارقىلى ەمەس, پارلامەنتتىڭ سالالىق كوميتەتتەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرعان ءجون» دەگەن ەدى. بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپتى ما؟ كوميتەت بىزگە بىلاي جاۋاپ بەرەدى: «حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ جوعارى ورگانى قىزمەتىنىڭ تيىم­دىلىگى, ەڭ الدىمەن, ونىڭ تاۋەلسىزدىك دەڭگەيىمەن الدىن الا انىقتالادى. مۇنداي تالاپ دۇنيەجۇزىلىك بانك قالىپتاستىراتىن (D+ بىرىكتىرىلگەن باعالاۋ), ياعني ەلىمىزدىڭ رەيتينگتەرىنە اسەر ەتەتىن ISSAI (ليما دەكلاراتسياسى) حالىقارالىق ستاندارتىندا بەكىتىلگەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىن­دە 2020 جىلعى 26 جەلتوقساندا ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇكىمەتتەن قارجى جاعىنان تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇقىقتىق تەتىكتەر كوزدەلگەن «بيۋدجەت كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭعا سايكەس ەسەپ كوميتەتىنىڭ بيۋدجەتتىك ءوتىنىمى وعان قورىتىندى دايىنداپ, وزگەرىستەر ەنگىزبەي رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىنا قوساتىن بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ جونىندەگى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانعا جىبەرىلەدى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ جوسپارلانعان بيۋدجەتىنىڭ نەگىزدىلىگى – پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ جۇمىس توپتارىنىڭ ءتيىستى وتىرىستارىندا جانە جالپى وتىرىستاردا قاراۋ جانە تالقىلاۋ نىساناسى بولادى».

مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جول­داۋىندا دا بيۋدجەت تاقىرىبىن اينالىپ وتپەدى. پرەزيدەنت «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلامالارىنىڭ مەرزىمىن تاعى ءبىر جىلعا ۇزارتاتىنىن, سوعان بايلانىستى كەمىندە ءبىر تريلليون تەڭگە بولىنەتىنىن مالىمدەدى. ارينە, بولىنگەن اقشانىڭ ءادىل ۇلەستىرىلۋى اسا وزەكتى.

«سوڭعى كەزدە بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىندەگى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن بيۋدجەت تاپشىلىعى ۇلعايىپ, ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەر كوبەيۋدە. ۇنەمى وسىلاي «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» جۇرە المايمىز. بىزدەگى قارجىلىق ورنىقتىلىقتىڭ قورى سونشالىقتى شەكسىز ەمەس.  بيۋد­جەتتىڭ كىرىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن شارالار قابىل­داۋ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ءبىرىنشى كەزەك­تە, مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ اۋقى­مىن جانە ونىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن باقى­لاۋدا ۇستاۋ كەرەك» دەدى.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرى قۇرىلى­مىنداعى ۇلتتىق قور ترانسفەرت­تەرىنىڭ ۇلەسى 2018 جىلى – 2,6 ترلن, 2019 جىلى – 3,1 ترلن, 2020 جىلى 4,8 ترلن تەڭ­گەنى قۇراعان. ياعني قورداعى اقشانى جۇلمالاۋدى جىل ساناپ ۇدەتىپ كەلەمىز. بىلتىر مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 16,72 ترلن تەڭگە جۇمسالىپتى. بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 23,6 پايىزعا جوعارى ەكەن.

ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى راشيت اح­مەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەمبيۋدجەتتىڭ دۇرىس جۇمسالماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ەسكىرگەن زاڭنامادا. سوندىقتان پرەزيدەنت ايتقان مەملەكەتتىك قار­جىنى باسقارۋ تۇجىرىمداماسىن ەنگىزۋ – بيۋدجەت ساياساتىن باسقارۋعا ءتيىمدى قۇرال بولماق.

– ەسەپ كوميتەتى نىسانداردا مەملە­كەتتىك اۋديت جۇرگىزە كەلە بيۋدجەتتىك جانە زاڭنامالىق قايشىلىقتار­­دىڭ جۇيەلىك سيپاتقا يە ەكەنىن باي­قا­دى. سوندىقتان بيۋدجەت قارجى­سى, مەملەكەتتىك اكتيۆ, مەملەكەتتىك زايمدار جانە جالپى مەم­لەكەتتىك قارجىمەن جۇمىس ىستەۋدە ور­تاق ءتاسىل بولۋى ءتيىس. بۇل رەتتە پرەزي­دەنت ايتقان مەملەكەتتىك قار­جى­نى باس­قارۋ تۇجىرىمداماسى – بيۋد­جەت­تىك سايا­ساتتى, مەملەكەتتىك جانە كۆا­زي­­مەم­­لەكەتتىك قارىزداردى ءبىر فور­ماتتا باسقارۋعا, سونداي-اق ۇلتتىق قور قارا­جاتىن قالىپتاستىرۋ مەن پاي­دالا­نۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ كەزىندە قانشا قارجى بار ەكەنىن ءبىلىپ, شىعىندالۋ مۇمكىندىگىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ الدىمەن كىرىس بولىگىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. سودان سوڭ عانا تۇبىندە جابۋى قيىنعا تۇسەتىن نەسيەلەرگە ۇرىن­باس ءۇشىن شىعىس بولىگىن قالىپتاۋ ق­اجەت. سوندا عانا مەملەكەتتىك اقشانىڭ جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋ تۇراق­تىلىعى ارتادى, – دەيدى راشيت احمەتوۆ. 

ايتپاقشى, پرەزيدەنت جولداۋدا مەملەكەتتىك ورگاندارعا بيۋدجەتتىك دەربەستىك بەرۋ ماسەلەسىن دە كوتەرگەن. بۇل ورايدا ارينە, ولارعا دەربەستىك بەرۋ قانداي تيىمدىلىك الىپ كەلە­دى دەگەن سۇراق تۋدىرادى. كەرىسىن­شە, مەمورگانداردىڭ بيۋدجەتتىك دەربەستىك الۋى ءتۇرلى قيتۇرقىلىق پەن جەمقورلىقتى ورىستەتىپ جىبەرمەي مە؟ پرەزيدەنت ايتقانداي بۇل «مىندەتتەردى شۇعىل شەشۋگە جانە ۇجىمدىق جاۋاپسىزدىق پەن اۋرە-سارساڭنان قۇتىلۋعا» قانشالىقتى مۇمكىندىك بەرەدى؟

ەسەپ كوميتەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىك ور­گاندارعا بيۋدجەتتىك دەربەستىك بەرۋدى ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى بولىگىن ورىنداۋ ۇكىمەتكە بەكىتىلىپ بەرىلىپ قويعان جانە ولار قازىر بيۋدجەت زاڭناماسىنا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋدە. ء«بىزدىڭ قۇزىرەتىمىزگە كىرمەگەندىكتەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا بيۋدجەتتىك دەربەستىك بەرۋ تيىمدىلىگىن باعالاۋدى جۇرگىزگەن جوقپىز» دەپ جاۋاپ بەرەدى كوميتەت.

ەندى تەز ارادا ۇكىمەت ۇلتتىق قور­­دىڭ بوساپ قالعان بولىگىن تولتىرۋى ءتيىس. پرە­زي­دەنت تاپسىرماسى بو­يىن­شا بۇعان قاجەت­تى زاڭنامالىق وزگە­رىس­تەر وسى جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن قا­بىل­دانۋى قاجەت. 7 قىركۇيەك كۇنگى ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەرعاليەۆ بۇل شارۋاعا كىرىسكەندەرىن مالىمدەدى.

– بيۋدجەت قارجىسىن باسىمدىق­­قا ساي جۇمساۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «بلوك­تىق» بيۋدجەتتى جانە جاڭا بيۋد­­­جەتتىك قاعيدالاردى, سون­داي-اق بيۋد­­جەتتىك ليميتتەردى ءبولۋ­دىڭ وبەك­­تيۆتى ادىستەمەسىن ەنگىزۋ كوز­دەلە­دى. جان باسىنا قاراي قارجى­لان­دىرۋ تەتىگىن قولدانۋ كەڭەيتىلەدى, – دەدى مينيستر.

ونىڭ ايتۋىنشا, ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان بىرىڭعاي تولەم ەن­گىزىلمەك. بۇل وسى تولەمدەردى ەسەپتەۋ مەن تولەۋ ءتارتىبىن وڭايلاتۋعا, سونداي-اق ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا تۇسەتىن جالپى جۇكتەمەنى 2023 جىلدان باستاپ 34 پايىزدان 25 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.