قازىرگى تاڭدا الەمدە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ قاجەت پە دەگەن سۇراق كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. كەيبىرەۋلەر ونى ەكولوگيالىق تازا دەپ ەسەپتەسە, ەندى ءبىرى رەاكتورلاردان كەلەتىن قاۋىپ كوپ دەپ ەسەپتەيدى. بۇل ماسەلەنىڭ قىزۋ تالقىلانعانى سونشالىق, ەۋروپالىق كوميسسيا يادرولىق ەنەرگيانى قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن زيانىن زەرتتەپ جاتىر.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازىرگى تاڭدا الەم جاھاندىق جىلىنۋدان زارداپ شەگىپ وتىر. جىل سايىن شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قۇرعاقشىلىق بولىپ, سۋ تاسىپ, تابيعات اپاتتارى ارتىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە, انتاركتيدا مەن اركتيكاداعى مۇز جابىندارى ەرىپ, ماڭگىلىك مۇز تاۋلارداعى مۇزدىقتار ەرىگەن ۇستىنە ەري ءتۇستى. مۇنىڭ ءبارى تەڭىز دەڭگەيىن كوتەرىپ, جاعالاۋ ماڭىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرگە قاۋىپ توندىرەدى.
وسىعان بايلانىستى, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ قارقىن الۋىنا جول بەرمەي, اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋىن 2 گرادۋستان اسىرماۋ ماقساتىندا شارالار قابىلدانا باستادى. وسىلايشا, بۇۇ-نىڭ اۋا رايىنىڭ وزگەرۋ جونىندەگى كونۆەنتسياسىنىڭ اياسىندا 2015 جىلى جەلتوقساندا پاريجدە وتكىزىلگەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا «پاريج كەلىسىمى» قابىلداندى.
اتالعان قۇجاتقا الەمنىڭ 197 مەملەكەتى قول قويدى. ەندى, وسىعان بايلانىستى شارتاراپتاعى مەملەكەتتەر اۋاعا بولىنەتىن پارنيكتى گازدار كولەمىن ازايتۋعا ءتيىس. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى 2050 جىلعا قاراي پارنيكتى گازدار شىعارۋ كولەمىنىڭ دەڭگەيىن نولگە تۇسىرۋگە ۋادە بەرگەن. سوعان سايكەس, 2030 جىلعا دەيىن كومىرتەگى گازدارىنىڭ شىعارىلىمىن 55 پايىزعا ازايتۋ كەرەك.
بۇعان قول جەتكىزۋ قازىر ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر. ويتكەنى ۋادە بەرۋ ءبىر بولەك, ونى جۇزەگە اسىرۋ مۇلدەم باسقا ماسەلە ەكەنى تۇسىنىكتى. پارنيكتى گازداردى ازايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – جاسىل ەنەرگياعا كوشۋ.
بىراق بۇل دا وڭاي شارۋا ەمەس. اسىرەسە, پولشا سەكىلدى ەلەكتر ەنەرگياسىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان الاتىن ەلدەرگە قيىنعا تيمەك. ويتكەنى اتالعان ستانسالار كوپ مولشەردە كومىر جاعادى. «قارا وتىندى» كۇرت ازايتۋ ەلدى ەلەكتر توعىنان ايىرادى دا, كومىر ونەركاسىبىنىڭ تۇرالاۋىنا اكەلىپ سوعادى.
ال بالامالى ەنەرگيا سانالاتىن – كۇن, جەل جانە سۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ازىرگە ارزانعا تۇسپەي تۇر. سول سەبەپتى ەۋروپالىق وداق ەلدەرى يادرولىق ەنەرگياعا قىزىعىپ وتىرعانى ءمالىم. بىراق اەس-تەر سالۋ ماسەلەسى قارت قۇرلىقتىڭ قوعامىن الاڭداتادى.
ارينە, اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنا قاراعاندا قورشاعان ورتاعا از زيان كەلتىرەدى. ونى پايدالانعاندا اۋاعا كوپ مولشەردە پارنيكتى گازدار شىقپايدى. جاھاندىق جىلىنۋعا تىكەلەي اسەر ەتپەيدى.
الايدا اەس-تە وتىن رەتىندە قولدانىلاتىن ۋراننىڭ رادياتسياسى بۇكىل ءتىرى اعزاعا زيان. وسى ورايدا, يادرولىق ەنەرگيا تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا چەرنوبىل مەن فۋكۋشيماداعى اپاتتار ەسكە ورالاتىنى ءسوزسىز. ەكى جاعدايدا دا ستانسا جارىلعاندا بولىنگەن رادياتسيا مىڭداعان ادامنىڭ ومىرىنە زالال كەلتىردى.
سوندىقتان شىعار, كەيىنگى جىلدارى ەۋروپالىق وداق ەلدەرى, جالپى الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەر اەس-تەن بىرتىندەپ باس تارتىپ جاتىر. ماسەلەن, فرانتسيا, گەرمانيا, يسپانيا, بەلگيا سەكىلدى مەملەكەتتەر 2035 جىلعا تامان 32 يادرولىق رەاكتوردى جابۋدى جوسپارلاپ وتىر. اتالعان ستانسالاردان 31,9 گيگاۆاتت ەلەكتر توعى وندىرىلەدى.
بۇعان دەيىن يادرولىق ەنەرگيانى قولدانۋدى قولداعان گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل فۋكۋشيماداعى اپاتتان كەيىن كوزقاراسىن كۇرت وزگەرتتى. ءسويتىپ, ەلدە جاڭا رەاكتورلار سالۋعا ىنتا تانىتا قويعان جوق. ونىڭ ۇستىنە, بۇكىل دەموكراتيالىق الەم قارسى بولعانىنا قاراماستان, «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىن جالعاستىرا بەردى. ياعني وسىلايشا ەلدەگى ەنەرگياعا سۇرانىستى رەسەيدىڭ ارزان گازىمەن قاناعاتتاندىرۋدى جوسپارلادى. ازىرگە نەمىستەر اتوم ستانسالارىن بىرتىندەپ جابۋ جوسپارىنان باس تارتقان جوق.
بەلگيا دا رەاكتورلاردان باس تارتۋدى كوزدەپ وتىر. بىلتىر ەل بيلىگى ەلەكتر توعىن وندىرۋمەن اينالىساتىن Electrabel كومپانياسىنىڭ ستانسالاردىڭ عۇمىرىن تاعى 20 جىلعا ۇزارتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قابىلداعان جوق. كەرىسىنشە, بەلگيا الداعى قازاندا اۋكتسيون وتكىزىپ, جابىلعان يادرولىق رەاكتوردى گازبەن جۇمىس ىستەيتىن ستانسالارعا الماستىرماق.
فرانتسيا تۇتىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇشتەن ەكىسى اتوم اەس-تەردە وندىرىلەدى. وسىلايشا, ء«ۇش جولاقتى ەل» جەتەكشى ەلدەر اراسىندا پارنيكتى گازداردى از شىعاراتىن ەلگە اينالدى. ايتسە دە, ەل بيلىگى يادرولىق ەنەرگيادان باس تارتۋدى كوزدەيدى. فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون 2035 جىلعا تامان اەس-تەردە وندىرىلەتىن توق كولەمىن 50 پايىزعا دەيىن ازايتۋعا ۋادە بەردى.
دەگەنمەن اەس-تەردى جابۋدىڭ تەرىس اسەرى بار. مۇنداي قادام پارنيكتەگى گازدار شىعارىلىمىن ارتتىرۋى مۇمكىن. ويتكەنى بيلىك وكىلدەرى كۇن, سۋ, جەل سەكىلدى جاڭارتىلعان ەنەرگياعا ەكپىن بەرگەننىڭ ورنىنا كومىر جاعۋعا قۇمار. ءسويتىپ, قىسقا مەرزىمدە ەلەكترگە سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا اۋەس.
ماسەلەن, بيىل اقش-تاعى نيۋ-يورك شتاتىندا بايىتىلعان ۋران ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن Indian Point ەنەرگيا ورتالىعى جابىلدى. ءتۇرلى ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنسەك, وسىدان كەيىنگى ءبىر ايدا شتاتتاعى اۋاعا بولىنەتىن پارنيكتى گازدار كولەمى 46 پايىزعا كوبەيگەن. گەرمانيادا 2000 جىلدان بەرى اتوم ەنەرگياسىنا سۇرانىستى 11 پايىزعا دەيىن تومەندەتكەن سوڭ, اۋاعا 36,3 مەگاتوننا كومىرقىشقىل گازى شىققان.
سوعان بايلانىستى ەۋروپادا اەس-تەردى جابۋعا اسىقپاۋدى ايتاتىندار ارا-تۇرا بوي كورسەتىپ قالادى. Nuklearia ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى راينەر كليۋتتىڭ ايتۋىنشا, اەس-تەردى جاڭارمالى ەنەرگياعا تولىقتاي اۋىسقانعا دەيىن قولدانا تۇرۋ قاجەت. ايتپەسە, اۋاعا بولىنەتىن زياندى گازدار كولەمى كەرىسىنشە كۇرت ارتادى. ماسەلەن, گەرمانياداعى قالعان 6 يادرولىق رەاكتوردى جاپقان جاعدايدا جىل سايىن 70 ميلليون توننا كومىرقىشقىل گازى اۋاعا كوبىرەك شىقپاق.
شۆەتسيا 2010 جىلعا دەيىن ەلدەگى بۇكىل اتوم رەاكتورلارىن جابۋدى جوسپارلاعان ەدى. بىراق ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى رايىنان قايتىپ, ونىڭ ورنىنا ەسكى ستانسالاردى جاڭالاۋعا كىرىستى. قازىرگى تاڭدا ەلدەگى سۇرانىستىڭ 42 پايىزىن وسى يادرولىق ەنەرگيا قامتاماسىز ەتىپ وتىر. كەلەسى جىلى شۆەتسيادا پارلامەنتتىك سايلاۋ وتەدى. وسى ورايدا, پارتيالار اتوم ەلەكتر ستانسالارى كەرەك پە, جوق پا دەگەن ماسەلەنى قىزۋ تالقىلاپ جاتىر.
يسپانيا بيلىگى 2019 جىلى 7 اتوم رەاكتورىن 2035 جىلعا دەيىن جاباتىنىن مالىمدەدى. ال 2050 جىلعا تامان تۇبەگەيلى جاڭعىرمالى ەنەرگياعا اۋىسپاق. بىراق كەيىنگى كەزدە پيرەنەي تۇبەگىندە بۇل ۋادەنى ورىنداۋعا اسىقپاعان دۇرىس دەگەن پىكىرلەر ايتىلا باستادى. ماسەلەن, حالىق پارتياسى تازا, ارزان ءارى قاۋىپسىز اتوم ەلەكتر ستانسالارىن قولدانۋدى جالعاستىرا بەرگەن ءجون ەكەنىن ايتادى.
سونداي-اق ەۋروپالىق كوميسسيادا اتوم ەنەرگياسىن تۇتىنۋدى جاسىل ەنەرگياعا جاتقىزۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى عالىمدار اتوم ەلەكتر ستانسالارى قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زيان تيگىزەتىنى جونىندە بايانداما ازىرلەمەك. دايىن بولعان سوڭ ۇيىم وتىرىستارىنىڭ بىرىندە بۇل ماسەلە مىندەتتى تۇردە قارالادى. ايتسە دە, كەي ساراپشىلار ەۋروپالىق كوميسسيا گەرمانياداعى سايلاۋ قورىتىندىسىن كۇتىپ وتىرعانىن ايتادى. سودان كەيىن عانا ۇسىنىستى تالقىلاماق.
بۇدان بولەك, قازىرگى تاڭدا اتوم ەنەرگياسىن قاۋىپسىز ەتۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى قاراستىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – شاعىن ءمودۋلدى رەاكتورلار (SMR). بۇل قۇرىلعى اتوم يندۋسترياسىنا ۇلكەن سەرپىلىس اكەلۋى ءتيىس. ويتكەنى ونى جاساۋ ارزان ءارى ەكولوگيالىق تۇرعىدا قاۋىپسىز. سونداي-اق ونىڭ قۇرىلىسىنا كوپ اۋماق تا قاجەت ەمەس. بۇگىندە بۇل قۇرىلعىعا اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا سەكىلدى بىرقاتار مەملەكەت ينۆەستيتسيا سالدى.
ايتپاقشى, قىتاي كۇزدە وتىنعا توري ەلەمەنتىن پايدالانىپ, «ەرىگەن تۇز تەحنولوگياسى» ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن اەس-ءتى سىناقتان وتكىزبەك. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, توري رەاكتورلارىنىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زيانى ۋرانعا قاراعاندا الدەقايدا تومەن. ويتكەنى بۇل تەحنولوگيانى قولدانعاندا شىعاتىن رادياتسيا كولەمى ۋران پايدالاناتىن ستانسالارداعىداي كوپ ەمەس.
بەيجىڭ بيلىگى سىناقتى گوبي شولىندە وتكىزبەك. تامىزدا قىتاي اتالعان ايماقتا سالىنىپ جاتقان توري پايدالاناتىن رەاكتوردىڭ قۇرىلىسىن اياقتاعانىن مالىمدەدى. ازىرگە ونىڭ قۋاتى 1000 ءۇيدى جارىقتاندىرۋعا جەتەدى. تاجىريبە ءساتتى ءوتىپ جاتسا, كەلەشەكتە 100 مىڭ ءۇيدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا رەاكتور سالماق.
قورىتا ايتقاندا, اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قاتىستى كوزقاراس الەمدە ءارتۇرلى بولىپ تۇر. پارنيكتى گازدار كولەمىن ازايتۋ ءۇشىن يادرولىق ەنەرگياعا يەك ارتۋدى سانايتىندار دا بار. ايتسە دە, ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زيانىن دا ۇمىتپاعان ابزال.