«اڭشى حيكاياسى» توپتاماسىنان
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى بولاتىن.
ەرەن ەرتەڭگىلىك جۇمىس ءبولمەسىنە كىرگەنى سول ەدى, ۇستەل ۇستىندەگى كوك تەلەفون قولدى-اياققا تۇرماي بەزەكتەپ جاتىر ەكەن. قوڭىراۋ قالا جاقتان سياقتى... اۋىل اراسى, دوس-جارانداردىڭ تەلەفون شىرىلى موماقان, ءمۇلايىم بولۋشى ەدى. مىناۋ ۇستەمدىگىن سەزدىرگەن, «تەز الا قويمادىڭ» دەگەندەي وكتەم, اشۋلى, دولى شالىس.
ۇمتىلىپ بارىپ ەرەن تەلەفوننىڭ قۇلاعىنا جارماستى.
«اڭشى حيكاياسى» توپتاماسىنان
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى بولاتىن.
ەرەن ەرتەڭگىلىك جۇمىس ءبولمەسىنە كىرگەنى سول ەدى, ۇستەل ۇستىندەگى كوك تەلەفون قولدى-اياققا تۇرماي بەزەكتەپ جاتىر ەكەن. قوڭىراۋ قالا جاقتان سياقتى... اۋىل اراسى, دوس-جارانداردىڭ تەلەفون شىرىلى موماقان, ءمۇلايىم بولۋشى ەدى. مىناۋ ۇستەمدىگىن سەزدىرگەن, «تەز الا قويمادىڭ» دەگەندەي وكتەم, اشۋلى, دولى شالىس.
ۇمتىلىپ بارىپ ەرەن تەلەفوننىڭ قۇلاعىنا جارماستى.
– ءاي, قايدا ءجۇرسىڭ؟ – دەدى ارعى جاقتاعى تارعىل داۋىس. ەرەن جۇماعۇلوۆ اۋداندىق اڭشىلار قوعامىنىڭ توراعاسى ەدى. ال, مىنا داۋىس – وبلىستاعى ءوزىنىڭ تىكەلەي باستىعى امانگەلدى قالماقباەۆ ەكەن.
– جۇمىستامىز عوي...
– جۇمىستا بولساڭ بىلاي... شۇعىل تاپسىرما بار. مۇقيات تىڭداپ ال!
– قۇلاعىم سىزدە!
– تاعى ءبىر مەيمان كەلە جاتىر... جاقسىلاپ قارسى الىڭدار!
– قاشاندا دايىنبىز عوي... تاعى شەتەلدەن بە؟
– ەندى قالاي دەپ ەدىڭ؟ جاپونيادان! ءوزىمىز سەكىلدى قىسىق كوز بىرەۋ ەكەن.
– بۇيىرساڭىز بوپتى! قايدا سالۋ كەرەك؟
– ايۋعا!
– م-م-م! تاعى دا ايۋ ما؟ ءوزىڭىز بىلەسىز, ءبىزدىڭ جاقتا ايۋ ازايىپ كەتتى عوي. بۇل جاپونعا ايۋدى قايدان تابام؟ – دەپ ەرەن قوڭقىلداي باستاپ ەدى, باستىعى:
– تاباسىڭ! – دەپ ءسوزىن ءبولىپ جىبەردى. – اقشاسىن تولەدى, ليتسەنزياسى قولىندا. ەندى نە كەرەك ساعان؟ ايلاتىپ جاتسا دا, قالاعانىن تاۋىپ بەر! ايتۋىنا قاراعاندا, وعان سەنىڭ چۋچەلاڭ دا, تەرىسى دە كەرەك جوق سياقتى. ايۋدىڭ ءوتى كەرەك دەيدى.
– ءوتى دەيسىز بە؟
– ءيا, ايۋدىڭ ءوتى...
– تەرىسى كەرەك جوق دەدىڭىز بە؟
– ايتىپ تۇرمىن عوي, كەرەگى جوق... پاتشا كوڭىلىڭ قيىپ جاتسا, تەرىسىن ماعان سىيلا! – امانتاي باستىعى قارقىلداپ ك ۇلىپ جىبەردى. – قوناق قازىر سەن جاققا كولىكپەن شىعادى. ءبىزدىڭ مەكەمەنىڭ شوپىرى اپارىپ سالادى. ارعى جاعى سەنىڭ قۇزىرەتىڭدە... جاپونشا ءتىل ءبىلۋشى مە ەدىڭ؟
– پروبلەم جوق, دۇنيەجۇزى اڭشىلارىنىڭ ءتىلى ورتاق! – دەپ ەرەن بايىپپەن جاۋاپ قاتتى.
– جارايدى, جارايدى, بىزدىكى انشەيىن قالجىڭ دا.
– تاپسىرماڭىز وسى ما؟
– وسى... ۇياتقا قالدىرماسسىڭ؟
– بەلگىلى شارۋا عوي...
ەرەن تەلەفوننىڭ قۇلاعىن جايلاپ ءىلدى دە, جاعىن تايانىپ وتىرىپ قالدى. حاتشى قىزدى شاقىرىپ, ورىكباي جايساڭبەكوۆتى ىزدەتتى.
ورىكباي ماڭايداعى اۋىلدىڭ بىرىندە تۇراتىن كاسىبي اڭشى ەدى. وسىدان ءۇش كۇن بۇرىن ۋشاسكەسىن ارالاپ جۇرگەندە الدەبىر سارى ايۋدى كورگەنىن تەلەفونمەن حابارلاعانى بار. سول حابارى راس بولسا, ول «اپام» ۇزاپ قايدا كەتە قويدى دەيسىڭ... جۇرگەن شىعار سول ماڭايدا مايپاڭداپ قىستىق مايىن جيناپ, جيدەگىن جەپ. مىنا شارۋانى باس بىلەتىن سول ورىكبايعا تاپسىرعاندى ءجون كوردى.
***
جاپوندىق «ينتۋراڭشىنىڭ» اتى-ءجونى – كاتسۋو مۋراساكي ەكەن. قىرىقتارعا يەك ارتقان ورتا بويلى, بۇراۋداي تارتىلعان تارازى كىسى. قالانىڭ كوك تۇتىنىندە ەمەس, دالانىڭ جەل قاققان اپتابىندا كوبىرەك جۇرگەنى بەت-جۇزىنەن, شيراق مىنەزىنەن كورىنىپ-اق تۇر. كەلگەن كۇنى اۋىلداعى اعىلشىن ءتىلىنىڭ مۇعاليما قىزى ارقىلى سۋىرتپاقتاپ تىلدەسكەن بولىسقان. سودان ۇققاندارى – مۋراساكي-سان اڭشىلىقتى كاسىپ ەتپەپتى, كادىمگى جەر كەزگەن اۋەسقوي تۋريست بولىپ شىقتى.
ايۋ وتىنەن شىعىس مەديتسيناسىندا, اسىرەسە, جاپون ەلىندە اسا قىمبات ءدارى-دارمەك جاسالاتىنىن ەرەن دە ەستىگەن. ول جايىندا بۇل وڭىردە الىپقاشپا اڭگىمەلەر دە بارشىلىق... وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ايۋ ءوتىن ىزدەپ التايعا جاپوندىق كاسىپكەرلەر كەلسە كەرەك. پىسىق قازاقتار ولارعا ساقتاپ جۇرگەن ايۋ ءوتىن وتكىزىپ, شاش ەتەكتەن بايىپ قالىپتى. داندەگەن جاپوندىقتار اراعا جىل سالىپ تاعى دا كەلەدى عوي. بايلاپ قويعان ايۋلارى جوق, قازاقتار ەندى نە ىستەسىن؟ كەيبىر جىلپىڭ اعايىن تاعى دا ىرجالاقتاپ ولاردىڭ الدارىنان شىعىپ, ايۋدىڭ ورنىنا بۇقانىڭ ءوتىن وتكىزىپ جىبەرىپتى. سودان جاپوندىقتار قايتىپ بۇل ماڭايعا اياق باسپاي كەتسە كەرەك. قازاقتىڭ دا بيزنەسى وسىمەن ءتامام بولعان ەكەن.
***
مەيمانعا اۋدان ورتالىعىندا ارنايى داستارقان جايىلىپ, قازاقى سىي-سياپات پەن قۇرمەت كورسەتىلدى. ورتالىقتا ءبىر تۇنەتىپ, ەرتەسىندە ەرەن كەرەك-جاراقتىڭ ءبارىن ماشيناعا ارتتى دا, مەيماندى ورىكبايعا ەرتىپ تاۋعا قاراي شىعارىپ سالدى.
كۇن تاباعى تايپالىپ جامباسقا ەڭكەيگەن شاقتا بۇلار شەتەلدىك اڭشىلار ءۇشىن ارنايى دايىندالعان كوردونعا قۇلاعان. كوردون دەگەنى – قاراعايدان قيىپ سالعان كوتتەدج ءراۋىشتى قوس بولمەلى قونالقى ءۇي-ءتىن. سامالاداي ساپ تۇزەگەن قايىڭدى توعايدىڭ ىقتاسىن جاعىنان ورىن تەپكەن. قاسىندا شاعىن قارا مونشاسى بار. مونشانىڭ ىرگەسىندە سىلدىراپ ءمولدىر بۇلاق اعىپ جاتىر. بۇلاقتىڭ ارعى بەتىندە ومارتاشى كەرجاقتىڭ جۇپىنى مەكەن-جايى قارايادى. سەلدىر ساقال, سيدام شاش سۇلكيگەن سەليۆان شال وسى كوردوننىڭ كۇزەتشىسى ەسەپتى ەكەن. سول قوڭتورعاي تىرلىگىنە تيتىمدەي بولسا دا تيىن-تەبەن الىپ, كەميەك كەمپىرى ەكەۋى شايلىعىن ايىرىپ وتىرعان سىڭايدا.
بۇگىن وسى ارادا اياق جازىپ دەم الىپ, ايۋ قاراۋعا ەرتەڭ ەرتەمەن شىعاتىندارىن قوناققا ىمداپ ۇقتىرعان بولىستى. باسقاداي كوڭىل جازىپ, كوسىلىپ سويلەسۋگە ءتىل قۇرعىرى جەتپەدى. ايتپەسە, جاپونيا جاڭالىقتارىن ەستىپ, ول جاقتاعى اڭشىلىقتىڭ جايىنان اڭگىمە تىڭداسا ارتىق بولماس ەدى.
داستارقاننان سوڭ مۋراساكي-سان فوتواپپاراتىن ارقالاپ تومەندەگى ويپاتقا قاراي كەتتى. كوشكەن اۋىلدىڭ قيراعان جۇرتىنان نە ىزدەمەك بولعانى بەلگىسىز.
قالعان ۇشەۋى ەرتەڭگى اسا قاۋىپتى ساپارعا دايىندىققا كىرىستى.
***
ورىكباي كومەكشىلىككە ەكى جىگىتتى قوسا ەرتىپ, مۋراساكيمەن بىرگە تاڭ قاراڭعىسىنان اتقا قونعان. نۇرساننىڭ اڭشىلىققا ۇيرەتىپ جۇرگەن لايكا توبەتى دە بۇلارمەن بىرگە ەرە شىقتى. سىڭاراياق قىلتامەن ۇشەۋى قازداي شۇبىرىپ موحناتكا تاۋىن باۋىرلاي تارتتى. بۇل جاققا سالت ات بولماسا, ماشينادان قايىر جوق. ءتىپتى, كەيبىر تۇستا ات تا جۇرە المايتىن شاتقالاڭ شاتاعى جەتەدى. قورجىنداعان قارا قورىم, ايقىش-ۇيقىش جىعىلعان اعاش, سيدا بۇتاق, باقاسى باقىلداعان ساز باتپاق.
انەۋ كۇنى ۋشاسكەنى ارالاپ ءجۇرگەندە الىستان ءدۇربى سالىپ تەسنايا وزەنىنىڭ قاينارىنداعى ويىستان الدەبىر سارى ايۋدى كورگەنى بار ەدى. تەسنايا, اتىنا ساي, تاۋدىڭ تار وڭەشىندە قىسىلىپ, القىنعان اساۋ وزەن. وزەن شاتقالى جان باسپاعان جىڭعىل توعاي, تاستى قورىم, جاربيعان جارقاباق. سوندىقتان سۋدىڭ باسىنا بارۋ ءۇشىن الداعى قوجىر تاستى, سالبا سامىرسىندى موحناتكا تاۋىن القىمداپ اسىپ تۇسۋگە ءماجبۇر.
جالپى, بۇل ماڭايدى ەرتەدەن پاتريارح نيكوننىڭ رەفورماسىنان قاشىپ-پىسىپ, جەر اۋىپ كەلگەن «راسكولنيكتەر» مەكەندەگەن. سودان دا بولار, جەر-سۋ اتتارىنىڭ ءبارى ءتىل بۇراعان بوتەن سوزدەر. سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردان باستاپ ستاروۆەر-كەرجاقتار دا بۇل ارادان كوشە باستادى. قالاعا كەتتى, دالاعا كەتتى, ورىستارىمەن ءسىڭىسىپ, جان-جاققا تاراپ تاۋسىلۋعا تاياۋ. قازىر ءار جەردە ءبىر ومالىپ ومارتاشى شالدىڭ وتىرعانى بولماسا, قارا ورمانداي قالىڭ كەرجاقتان تۇقىم دا قالماي بارادى. جالعاننىڭ جارىمىنا جايىلعان مىناۋ قۇلادۇز بۇگىندە مەڭىرەيىپ يەن جاتىر.
باقسا, نارىققا ەندىك, مال تابۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, سوڭعى جىلدارى اڭشىلىقتى اسىرا جارنامالاپ كەتكەن ءتارىزدىمىز. ۇكىمەت اڭشىلىقپەن مامىر اسىپ بايىپ كەتەتىندەي جوسپار جۇكتەپ, مىندەت ارتىپ قوياتىنى ىڭعايسىز-اق شارۋا. سونىڭ سالدارى عوي, كوكتەم مەن كۇزدە شەتەلدىك اڭشىلاردىڭ بۇل ءوڭىردى مايلى ىشەكتەي اينالدىرىپ العانى. جىلتىڭداپ ءار ەلدەن كەلگىشتەر كوبەيىپ كەتتى. بەتتەرى بەدىرەيىپ, اۋىزدارى قيسايىپ تەك قانا بۇعى مەن ايۋدى اتايدى. ەلىك پەن كۇدىر سياقتى مايدا-شۇيدەنى مەنسىنبەيدى. ءسويتىپ بوتەن جۇرت اتىپ ازايتتى ما, الدە مايدان اشقانداي مىلتىق داۋسىنان ۇركىپ جەر اۋىپ كەتتى مە, سوڭعى كەزدە التايدا ايۋ مەن بۇعى سيرەكسىدى. جالپى, باياعىداي ەمەس, اڭشىلىقتىڭ ءوزى ارەكەتى كوپ, بەرەكەتى جوق تىشقانشىلاعان ءتىرلىككە اينالا باستادى. الگى ايۋ دا ويمان اسىپ كەتپەسە جۇرگەن شىعار قىستىق قورىن تالماپ جيناپ, سول ماڭايدى توڭىرەكتەپ. ىلايىم, سولاي بولعاي... ايتپەسە, بوسقا ساندالىپ, قۇر قايتار بولسا – اتاسى بوتەن مىنا ازامات قازىناعا قۇيعان قاراجاتىن ساناپ تۇرىپ قايتارىپ الادى. ونداي جاعدايدا ەرەنگە ءسوز تيەدى, اڭشىلار قوعامى جۇمىستى ۇيىمداستىرا الماي وتىر دەپ, جىگىتتەر دە ازىن-اۋلاق سىي-اقىدان قاعىلادى.
تاۋ باۋرايىندا بوز تۇمان شاڭىتادى. قارسىداعى قاپتال دا قىلاڭىتا بۋسانىپ جاتىر. ارعىداعى شىبىندىنىڭ شىڭىراۋ شاتقالى مۇلدەم كورىنبەي قالىپتى. قويۋ تۇمان تەرەڭ سايدى تىعىنداپ, ماقاۋ بىتەپ تاستاعان. بەينەبىر شاتقال ەرنەۋى جەردىڭ بىتكەن تۇسى, جەتكەن شەگى, ودان ءارى ءتۇپسىز تۇڭعيىق دەرسىڭ.
بۇلكىلدەپ سىڭار سوقپاقپەن كەلە جاتقان نۇرساننىڭ توبەتى ءبىر مەزەتتە بۇلت ەتىپ اعاش اراسىنا كىرىپ كەتكەن. بايقاسا, قوس قۇلاعى ەربيىپ, تارعىل جون بارشاتىشقاندى شيقىلداتىپ قۋىپ ءجۇر ەكەن. قاپ, مىنا ءيتتىڭ جامان ادەتكە باسۋىن قاراشى! بۇيتە بەرسە ەرتەڭگى كۇنى تيىنگە سالعاندا اقىلىنان الجاسىپ, ءتيىننىڭ ورنىنا تىشقانعا ءۇرىپ ءجۇرۋى كادىك.
– ءاي, نۇرسا-ان-ن, ءيتتى بۇزاسىڭ, قايتار كەيىن! – دەپ ورىكباي سەرىگىنە بارق ەتتى.
قوس قاناتتاعى ورمان ءىشىن دە كوز قيىعىمەن بولجاپ كەلەدى. ايگولەكتەنگەن سامىرسىن باسى باياۋ تەربەلىپ, جۇرەككە جىلى قوڭىر ساز شىعارعانداي. بۇل ايماقتا بيىل دولانتوپشى قالىڭ ەكەن. كوز قىزىقتىرعان قىپ-قىزىل جەمىسىن بۇتاعى كوتەرە الماي تاعزىم ەتە ءيىلىپ تۇر. سوعان قاراعاندا, الداعى قىستا بۇلعىن اۋلاۋ قيىنعا سوعاتىن ءتۇرى بار. بۇلعىن اسا ساق, شاقىلداعان شاقار اڭ, اككى جىرتقىش قوي. ادامنان ونشالىقتى سەسكەنە قويمايتىن ءزالىمنىڭ ءبىرى دە وسى بۇلعىن. ول پالە دولانتوپشى جەپ تە جانىن ساقتاپ, قىتىمىر قىستان بىلق ەتپەي شىعا الادى. ادەتتە, اڭشىلار بۇلعىندى ءجۇنى جەتىلگەن قىستا اۋلاۋ ءۇشىن, جاز بويى ونىڭ جۇرەر جولىنا كورمۋشكا-ۇيشىكتەر ءىلىپ, ول ۇيشىكتەردىڭ ىشىنە ەت سالىپ, تاماق بەرىپ بوي ۇيرەتەدى. ال دولانتوپشى قالىڭ شىققان جىلدارى ول ۇيشىگىڭە قارامايدى, ەتىڭدى دە جەمەيدى. مۇنداي جاعدايدا بۇلعىندى تەك قاقپانمەن عانا اۋلاي الاسىڭ. ال قاقپان قۇرۋ – اڭشىنىڭ ءجۇيكەسىن جۇقارتار قيىن امالدىڭ ءبىرى.
شىرشا باسىندا تۇگىرشىك از شىققان ەكەن. جىل ارالاتىپ اعاشتىڭ دا ءوستىپ دەم الاتىنى بار. تۇگىرشىك از شىقسا ءتيىن دە ازايادى. ءتيىننىڭ مۇلدەم جەر اۋىپ كەتەتىن جىلدارى دا بولادى. شىدايسىڭ, وعان دا امالسىز كونەسىڭ. ويتكەنى, تابيعاتتىڭ زاڭىنا قارسى تۇرار ادامدا قاۋقار جوق.
بوبروۆكا اڭعارىنىڭ ارعى ءتورى بۇلتىڭ جوندى كەڭ قولات. قولاتتىڭ قالىڭ تەرىسكە سۇعىنعان سوقىر وزەگىن, ونىڭ وڭ جاعىنداعى دوڭكيگەن دوعال تاۋدىڭ جايىلماسىن ءدۇربى سالىپ ۇزاق ءسۇزدى. ب ۇلىڭ-ب ۇلىڭ مۇنارتقان ادىر-قىرقالاردى دا كوزى تالعانشا تىنتكىلەدى. سوڭىنان پروحودنايا اسۋىن اتپەن اسىپ, تەرىسكەي تاراپتىڭ كۇنشىلىككە سوزىلعان قويانجون بۇيراتتارىن دا شولىپ شىقتى. بىرەر تۇستان تاستاق توپىراققا تۇسكەن بۇعى-مارالدىڭ كومەسكى ءىز بولماسا, ىزدەگەن ايۋ جەر جۇتقانداي كورىنبەدى.
ءتۇس الەتىندە سەكيگەن الدەبىر قارا جارتاستىڭ ءتۇبىن پانالاپ, ىقتاسىن تۇسقا وت جاعىپ تاماق جىلىتتى. سوراپتاپ شاي ءىشىپ, بويعا قان جۇگىرتىپ, جان شاقىرىستى.
ساعات جارىمداي ۋاقىت بەل سۋىتىپ دەم العاننان كەيىن, ورىكباي اتتاردى بۇيىعا ارقانداتتى دا, ءوزى ءۇش جىگىتتى قاسىنا جاياۋ ەرتىپ, مىنبەلەگەن قالىڭ قورىمنىڭ اراسىمەن تاۋدىڭ كۇن تۇسكەن كۇرەڭسەلى يىعىنا قاراي ورمەلەدى.
***
بۇلار الدىمەن ايۋدىڭ قۇم توپىراققا باتتيا تۇسكەن ىزىنە كەزىكتى. ءىز جوساداي جاڭا... جايداق جوتانىڭ سارگىدىر بوكتەرىن ءبىراز شيىرلاپتى. ءار تۇستان «چەرەمشا» دەيتىن جابايى پياز قازىپ جەپتى... قىستىق جاتاققا ءىشىن تازالاپ جۇرگەن جايى بار. قازعان جەردىڭ توپىراعى بۋسانىپ بۇرقىراپ جاتىر. ورىكباي ايۋدىڭ جاقىن ماڭدا ەكەنىن سەزدىرىپ, مۋراساكيگە ءتۇسىندىرگەن بولدى. قاعىلەز, ۇعىمى بار كىسى عوي, «ۇقتىم» دەگەندەي باسىن شىبىنداعان اتشا شۇلعىدى. ەندى بۇلار بۇتا-بۇتانى ساعالاپ, اڭداپ باسىپ, اسقان ساقتىقپەن ىلديلادى. كوڭىل شىركىن كۇپتى, جۇرەك مازاسىز... ءجيى-ءجيى توقتايدى, الاقتاپ ماڭايدى شولادى, ەلەڭدەپ تىڭ تىڭداعان بولادى. سىبىرلاپ سويلەسەدى, جىبىرلاپ جىلجيدى.
جاقىن جەردە ايۋ ءجۇر دەگەن ويدىڭ ءوزى ايازداي قالتىراتادى ەكەن.
اۋادا سىلبىراڭ جەلكىم بار ەدى, ونىڭ سوڭى قار ۇشقىنىنا ۇلاستى. ءور التايدىڭ بۇل ماڭى ات تۇياعى تۇسەتىن الىس قيىر. تابيعاتى شامشىل ءوڭىر, جەلتەڭ كۇننىڭ قارلى بورانعا اينالا سالۋى عاجاپ ەمەس.
اڭشىلار قىبىرلاپ قوزعالىپ ساعات جارىمداي ۋاقىتتى ۇتقىزدى. قيىستاعى الدەبىر شۇبار تۇمسىقتى اينالا بەرە سارسىلا ىزدەگەندەرىن اقىرى الىستان كوردى... قارا ورماننىڭ تەرىستىك جيەگىندەگى جورگەكتەي جازاڭدا ءبىر كورىنىپ, ءبىر جوعالىپ, تۇرتىنەكتەپ جەر قازىپ جاتىر ەكەن. سىرتتان قاراعاندا جون ارقاسى بۇلتىڭداعان الىپ كورتىشقانعا ۇقساعانداي. جەر اراسىنىڭ بالىن تاپتى ما, الدە قۇمىرسقانىڭ يلەۋىن قوپارىپ جاتىر ما, بەلگىسىز.
ورىكباي ءدۇربى سالىپ ۇزاق تەسىلدى. ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي تۇر, توڭقاڭداعان مىنا ايۋ انا جولعىدان وزگەشەلەۋ سەكىلدى... ول كورگەنى سارىالا ەدى, اتان وگىزدەي اربيعان الپاۋىت ەدى. مىناسىنىڭ ءتۇسى قاراقوڭىر, تۇرپاتى دا كىشىلەۋ مە, قالاي؟ بايقاۋىنشا, ءۇش قىستاعان مايماق تابان... مەيلى عوي, سارىسى نە, قاراسى نە – ايىرما جوق, جاپون ىزدەگەن ءوت ايۋ اتاۋلىنىڭ بارىندە بار.
ايۋ بايپاڭداپ ۇيىسقان شوق بۇتانى اينالىپ كەتىپ, كوپ كۇتتىرمەي شىر اينالىپ ءبۇيىر تۇستان قايتا شىقتى. ءساتىن سالعاندا جەل الماس جاقتا ەكەن, ازىرگە ەشتەڭە سەزەر ەمەس. توڭقاڭداپ جەر قوپارىپ, تامىر قازىپ تاماعىمەن اۋرە.
قار ۇشقىنى قويۋلانىپ بارادى. ورىكباي كوز قيىعىمەن جوعارىنى بولجاعان – تاۋدىڭ تاز باسى اپپاق كەپەش كيىپ ۇلگەرىپتى. قارسىداعى قارا جون دا الاشۇبار كەيىپكە ەنگەن. ۋاعى دا تايادى, ۇشقىنداپ جاۋعان وسى قار ەندى قايتىپ ەري قويماس تەگى.
بۇلار تومەندەگى مۇك باسقان قوجىر تاستى سىرتتان اينالىپ, ورمان جيەگىنە ىلديلاپ ەدى, ايۋدان ءجۇز ەلۋ مەتردەي جەردەن شىعا كەلىستى. نۇرسان مەن مەرحاتتى ورىكباي وسى ارادا قالدىردى دا, مۋراساكي ەكەۋى جامباستاي جىلجىپ, تومەندەگى قىزىل توبىلعىنىڭ ءتۇبىن بارىپ پانالادى.
ەندى ايۋمەن ەكى ارا ءارى كەتسە ءجۇز مەتردەي عانا جەر ەدى. كوزدەمەي اتساڭ دا قاپى قالماس جاقىن ارالىق. ازۋلى جىرتقىشقا بۇلايشا تىم جاقىنداۋدىڭ ءوزى دە زور قاۋىپ. سودان با, قۇرعىردىڭ سۇسى مىسىن باسىپ, جون ارقاسى مۇزداعانىن سەزدى. ءوزىن ءوزى سابىرعا شاقىرسا دا, دەمالىسى جيىلەپ, جۇرەگى كەۋدەسىن جارىپ شىعارداي-اق دۇرسىلدەيدى. جاپون جىگىتىنىڭ دە جىپسىك كوزى جىپىلىقتاپ, ۇكىدەي ۇرپيەدى. موينىن ىشكە تارتىپ, باسىن بۇعا بەرەدى. «قورقاتىن دانەڭە جوق» دەگەندەي, ورىكباي وعان بۇرىلىپ ىرجيعان بولدى, جىگەرىن جانىپ ارقاسىنان قاقتى. ىمداپ, ىڭعايلانا جاتقىزدى دا, اتۋعا دايىندادى. اڭشىلىق ونەردەن حابارى بار عوي, ءۇن شىعارماي, ۆينچەستەردىڭ زاتۆورىن شىقىلداتپاي جايىمەن تارتتى دا, اسىقپاي كوزدەي باستادى. ءساتىن سالسا, ازاماتتىڭ جولى بولادى, ەگەردە وعى قاپى كەتىپ, «وسەچكا» بەرىپ قالسا – ساقاداي-ساي ورىكباي جاتىر قاسىندا.
ايۋ باسىن كوتەرىپ, تۇمسىعىمەن جەل الدى دا, كولدەنەڭدەي بۇرىلىپ قۇلاعىن تىكشيتتى. بىردەڭەنى سەزگەن سىڭايدا. ەندى كىدىرۋگە بولماس... ورىكباي جاپوندىققا بەلگى بەرىپ, جايلاپ يىعىنان ءتۇرتتى. مۋراساكي دە وسى وڭتايلى ءساتتى پايدالانىپ, تاتىر قولتىقتى نىساناعا الا اتىپ جىبەرگەن. ايۋ وزانداي اقىرىپ, ايعۇلاقتانا اتىپ تۇردى. مىلتىق داۋسىنىڭ قاي جاقتان شىققانىن بىلە الماي اتالاقتادى. ەكى اياقپەن تۇرا كەلگەن مەزەتتە, تىلەۋىڭ بەرگىر مۋراساكي, تاعى ءبىر اتىپ جىبەرسىن... بۇل جولعى وق قىلاڭ توسكە ءدوپ ءتيىپ, بۇرق ەتىپ شاپشىعان قاپ-قارا قان كورىندى. تاۋ ءىشى مىلتىق داۋسىمەن جاڭعىرىعىپ, وعان ايۋدىڭ قۇلاق تۇندىرا باقىرعانى قوسىلىپ, توڭىرەك ازان-قازان بولدى دا كەتتى. ىلە ورىكباي دا ايۋدىڭ جۇرەك تۇسىن قاراۋىلعا الىپ, بەساتاردىڭ شۇرىپپەسىن باسىپ ۇلگەردى. ەكەۋى دە جاندى جەر, تالما تۇستان تيگىزگەن سياقتى. ويتكەنى, ايۋ وگىزدەي وكىرىپ بارىپ وماقاسا قۇلادى دا, قورقىراي سۇلاپ سىلق ءتۇستى. سول بويدا تىرپ ەتپەي قيمىلسىز قالدى.
بۇلار بىردەن تۇرىپ كەتۋگە جۇرەكتەرى داۋالاماي, ورىندارىنان تاپجىلماي ءبىرشاما ۋاقىت باقىلاپ جاتتى. ايۋ قيمىلسىز, ەشقانداي قوزعالىس بايقالمادى. جاڭاعى ءۇش وق باتىرىڭدى سەسپەي قاتىرعان ءتارىزدى.
ورىكباي جايلاپ ورنىنان تۇرىپ, ءۇستى-باسىنا جابىسقان قار مەن ءشوپ-شالامدى قاقتى دا, قوشەمەت ءبىلدىرىپ مۋراساكيدىڭ قولىن قىستى.
– مالادەس-س-س! – دەدى جىلى جىميىپ.
جاپوندىق تا بالاشا ءماز, قوس قولىن قۋسىرىپ, ءيىلىپ تاعزىم ەتىپ جاتىر. ءوز تىلىندە شۇلدىرلەپ بىردەڭە دەيدى. جوعارىدان ىرجاڭ قاعىپ ارسالاڭداپ نۇرسان مەن مەرحات جەتتى. ولار ءبارىن سىرتتان باقىلاپ تۇرعان ەكەن, باس بارماقتارىن قايقايتىپ, قوناقتى ماقتاپ كەزەك-كەزەك قۇشاقتاۋمەن بولدى.
اڭشىلىق ونەردىڭ بارشا باقىتى دا, ماعىناسى مەن ماڭىزى دا وسىنداي قۋانىشتى ساتتەر عوي!
دابىرلاي سويلەسىپ تورتەۋى دە ولگەن ايۋعا قاراي جىلجىدى. نۇرسان ءوز الدىنا بىردەڭەنى ايتىپ, قارقىلداپ ءماز بولىپ كەلەدى. مۋراساكي مىلتىعىن يىعىنا اسىپ العان, ەكى جىگىتتىڭ الدى-ارتىنا شىعىپ, سىرتىلداتىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ ءجۇر. قولىن وڭدى-سولدى سىلتەپ قويىپ, ول دا وزىنشە سوزگە ارالاسقان بولادى.
ورىكباي ماڭايدان تاياقتىق اعاش ىزدەپ ەدى, كوزىنە ەشتەڭە شالىنبادى. بۇل توڭىرەكتە تاس تا جوق ەكەن, ۇيىسقان كوك شالعىن, شىمداۋىت ۇلتان. ونىڭ ۇستىنە ەرىنە جاۋعان كوبەلەك قار دا قۇيقالى شيىردى شۇبارلاپ تاستاپتى. «ە, جارايدى, ولەر ايۋ ءولدى عوي» دەگەن ويمەن اينالىپ, ءتورت اياعى ءتورت جاقتا جاربيىپ جاتقان ايۋدىڭ الدىنا شىقتى. التايدىڭ الىبى ەتپەتىنەن ءتۇسىپ, باقاشا جەرگە جابىسىپ قالىپتى. ءوزى جۇنتتاي بولىپ سەمىرگەن ەكەن, كۇدىس جونى كۇدىرەيىپ, قىلشىق ءجۇنى جاۋعان قارمەن شاعىلىسىپ جىلت-جىلت ەتەدى. شۇكىرشىلىك, ات ارىتىپ الىستان كەلگەن ازاماتتىڭ جولى بولدى, مىنا قوڭىر ايۋ ماقتاۋعا دا, ماقتانۋعا دا لايىق ولجا!
ورىكباي ايۋعا تاقاي ءتۇسىپ, ەتىگىنىڭ باسىمەن تۇمسىقتان ءتۇرتىپ قالدى. سول-اق ەكەن, تاربيىپ ءولىپ جاتقان ايۋ سىعىرايىپ كوزىن اشسىن... اشتى دا, باسىن انتەك كوتەرىپ كۇركىرەي گۇر-ر ەتە ءتۇستى. ورىكباي شوشىنا ىرشىپ, شەگىنە بەرگەندە, شالقاسىنان شالىنا قۇلادى. قولىنداعى مىلتىعى ۇشىپ بىلاي كەتتى. جارالى ايۋ سۇيرەتىلە ۇمتىلىپ بارىپ, ورىكبايدى اياقتان باس سالدى. تىرناعى قىزىل اسىقتان ءىلىنىپ, ەتىگىنىڭ وكشەسىن جانشىپ قالدى. سوياۋداي تىرناق شەڭگەلدەپ جىبەرەر ەمەس. ءتىلى قۇرعىر بايلانىپ, ايعايلاۋعا دا مۇرشاسىن كەلتىرمەدى. ايتەۋىر, ايۋ ازۋىن اقسيتىپ, اقىرا ۇمتىلعان ساتتە اۋزىنا توبىلعى ساپتى دويىر قامشىسىن بويلاتا تىعىپ جىبەردى.
– ويباي, ءولدىم! – دەدى قارلىعىپ. اۋزى قۇرعاپ, ءۇنى وزىنەن اسپاي قالدى.
– اتىڭدار, ويباي! – دەپ ارتىنشا بار داۋسىمەن شىڭعىرىپ جىبەردى.
انا ۇشەۋى كوزدەرى اتىزداي اينالىپ, اۋىزدارىن اشىپ انادايدا باقشيىپ قاپتى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا اپاي-توپاي نە بولعانىن ۇقپاي تۇرعان سەكىلدى. مۋراساكي مىلتىعى يىعىندا, فوتواپپاراتىن قۇشاقتاپ شەگىنشەكتەپ بارادى. وسى مەزەتتە جوعارىدا قالعان توبەت ارسىلداپ شاۋىپ كەلىپ, ايۋدى اينالىپ ابالاي جونەلدى. توبەتتىڭ كەلگەنى ورىكبايعا كۇش بەرگەندەي بولىپ, جان داۋىسى شىعا ويبايعا باستى:
– اتىڭدار, سىبولىشتار, نەعىپ تۇرسىڭدار!
نۇرسان مەن مەرحات ەندى عانا ۇيقىلارىنان ويانعانداي سەرپىلىپ, جالما-جان مىلتىقتارىنا جارماستى... قۇلاقتى تۇندىرا تارسىلداتىپ اتقىلاپ جاتىر. ايۋ ورىكبايدى بوساتا بەرە, وگىزدەي وكىرىپ اۋناپ ءتۇستى دە, سول قالپى قيمىلسىز قالدى. ورىكباي ءتورت اياقتاپ جەر باۋىرلاي قاشىپ, انادايدان اقساڭداي تۇرىپ كەتتى.
قاراسا – ايۋ ەتىگىنىڭ وكشەسىن ج ۇلىپ, ۇلتانىن ايىرىپ جىبەرىپتى. قونىشى دا سۇيەم قارىس جىرتىلىپ, بەلتىرى ىرسيىپ قاپتى. ءبىر اجالدان قۇداي ساقتاعان سياقتى. الماس تۇياق بالتىردان ىلىنگەندە قارا ساندى ج ۇلىپ العانداي ەكەن.
اڭقاسى كەۋىپ, شولدەگەنىن سەزدى. ءتىلى تاڭدايىنا جابىسىپ قالعانداي... بۋىن-بۋىنى بوساپ, تىرسەگى دىرىلدەيدى, دەنەسى قالتىرايدى. باسى ماڭگىرىپ, بىلايىراق بارىپ سارعايعان شالعىن ۇستىنە جانتايا كەتتى. قۇرعىردىڭ ايبارى وسىنشالىق ءزارلى بولار ما, كوزى جورتاقتاپ توقتاماي, ايۋ جاققا بەت بۇرۋدان دا جاسقانا بەردى.
مۋراساكي ورىكبايدىڭ پارشە-پارشەسى شىققان ەتىگىنە ءۇڭىلىپ, سيپالاپ كوردى دە, قايران قالىپ بىردەڭە دەپ سويلەپ تاستادى. نۇرسان ونى قولىنان جەتەلەپ تەڭكيىپ جاتقان ايۋدىڭ قاسىنا اپاردى. تىزە بۇكتىرە وتىرعىزىپ, مىلتىعىن قولىنا ۇستاتتى دا, جان-جاعىنان سۋرەتكە ءتۇسىردى. ەسكەرتكىش ءۇشىن دەپ, شەتتەن كەلگەن اڭشىلاردىڭ ءبارى ءوستيدى.
ورىكباي اياعىنىڭ قاقساپ اۋىرعانىن ەندى سەزە باستادى.
– ايۋدى سويىڭدار! – دەدى نۇرسانعا. – تەرىسىن سىپىر, وتىنە اباي بولىڭدار, بولەك كەسىپ الىڭدار... كوتەرگەنشە ەتتى ەكى اتقا وڭگەرىپ, سەليۆان شالعا اپارىپ بەرىڭدەر!
نۇرسان جارىم ساعاتتاي جوعالىپ, تومەندەگى اتتاردى جەتەلەپ الىپ كەلدى. ايۋدى مەرحات ەكەۋى شالقاسىنان جاتقىزدى دا, بىلەك سىبانىپ ەكى جاقتاپ سويۋعا كىرىستى. مۋراساكي دە شىر اينالىپ, ايۋدىڭ اياق-قولىن ۇستاپ, كومەكتەسكەن بولىپ ءجۇر. وقتا-تەكتە ورىكباي جاققا قاباق استىنان قايمىعا قاراپ قويادى. ءولىم اۋزىنان قالعان جاڭاعى جانتالاسقا ءوزىن كىنالى سەزىنەتىندەي.
ارادا ساعاتقا جۋىق ۋاقىت وتكەندە جىگىتتەر بۋىن بۇرقىراتىپ ايۋدىڭ تەرىسىن ىرەپ سىپىرىپ-اق تاستاعان. كەۋدەسىن جارىپ, ىشەك-قارنىن اقتارىپ جاتقاندا, نۇرسان الدەنەگە تاڭدانعان كەيىپتە سىلەيىپ تۇرىپ قالدى.
– ءوتى جوق! – دەدى داۋىستاپ, ءسويتتى دە بوزارعان جۇزبەن ورىكبايعا ودىرايا قارادى.
بۇل كەزدە ەتەكتەگى قويناۋ-قولاتتى كولەڭكە جاۋىپ, اسپان دا جەر دە اپپاق مۇنار استىندا كومىلىپ بارا جاتقان ەدى.
***
ورىكبايدى ەكى جىگىت سۇيەمەلدەپ, قولتىعىنان دەمەپ اتقا مىنگىزدى. سودان ءىلبىپ باسىپ قاس قارايا ەتەكتەگى كوردونعا جەتكەن. وسى ارادا تاعى ءبىر تۇنەدى دە, ەرتەڭىندە تاڭسارىدەن ءبارى ارتىنىپ-تارتىنىپ اۋىلعا قاراي جىلجىدى.
جول بويى ورىكباي ەرەن باستىعىنا قاي بەتىمەن كورىنەرىن بىلمەي, نەندەي ءۋاج, قانداي سىلتاۋ ايتارىن ويلاپ باسى قاتتى. اياعىنىڭ اقساپ, شويناڭداپ قالعانى مىناۋ... تىرناعى تيگەن جوق سياقتى ەدى, ءبارىبىر قىزىل اسىقتى مىتىپ جىبەرىپتى, قاقساپ قيناپ كەلەدى. تاجىريبەسى مولىنان جەتەتىن كاسىبي اڭشىنىڭ وسىنشالىق بىلمەستىك جاساعانى, جاڭساقتىق جىبەرگەنى ەستىگەن جاننان ۇيات ەكەن!
جالپى ايۋدى اتىپ ءولتىردىم دەگەننىڭ وزىندە اڭشىلار ونى الىستا تۇرىپ, ونىڭ وزىندە شوشاڭداپ الدىنا شىقپاي, ارت جاعىنان ۇزىن شىبىقپەن ارقاسىنان ءتۇرتىپ بايقايدى. نەمەسە جاسىرىن تۇستان كەسەك تاس لاقتىرادى. سول كەزدە ايۋدىڭ جەلكە ءجۇنى قىبىرلاپ, شۇيدەسى جىبىرلاپ, جىميعان قۇلاعى تىكشيە قالسا – ايۋ ءالى ءتىرى, بويىندا ءالى جانى بار دەگەن بەلگى. جارالى ايۋ قاشاندا كەكشىل, جىنىن شاشقان اشۋلى, سوندىقتان ورەسكەل قاۋىپتى. ال اشۋلى ايۋ بويىنان جانى شىعىپ ءولىپ بارا جاتقان ساتتە دە قايىرا اتىپ تۇرۋعا قۋات تابادى. اتىپ تۇرىپ اڭشىنى پارشەلەپ تاستاۋعا قايراتى دا, كۇشى دە جەتەدى.
باياعىدا ەنەسىن براكونەرلەر اتىپ كەتكەن جەتىم قونجىقتى ۇيگە اكەلىپ اسىراعانى ەسىندە. ماۋسىمنىڭ باسى ەدى, قونجىق كىشكەنتاي, ءارى كەتسە ءۇش ايلىق بولار. سونىڭ وزىندە قىزىقتاپ قۇشاقتاعان كەزدە قۇشاعىڭدى جازىپ جىبەرەتىن. قارشاداي قونجىقتىڭ وزىنە ەرەسەك ادامنىڭ كۇشى جەتپەي قالاتىن. وعان قاراعاندا مىناۋ تارلان تايىنشا عوي. بۇلاردىڭ بۇلشىقتارى ەتتەن ەمەس, قۇيعان قۇرىشتان دەرسىڭ.
ورىكباي سونىڭ ءبارىن بىلەدى. بىلە تۇرا جازا باسقانى ماسقارا بولدى. سول ءۇشىن دە ىشتەي كۇيزەلىپ, قاباعى ءتۇسىپ, ءتىلىن تىستەپ كەلە جاتتى.
***
كەرزى ەتىگىن تارپىلداتىپ ەسىكتەن شويناڭداي كىرگەن ورىكبايدى ەرەن باستىعى جادىراي قارسى الدى. اقساق اياعىنا ءبىر قارادى دا:
– اتتان جىعىلدىڭ با, تاستان قۇلادىڭ با, اياققا نە بولعان؟ – دەپ ەمەن-جارقىن امانداسىپ جاتىر. ورىكباي ورىندىققا جايلاپ جايعاسىپ, اڭگىمەنى نەدەن باستارىن بىلمەي تۇتىقتى.
– ءيا, سونىمەن... ايۋ الدىڭدار ما؟ – دەدى ەرەن.
– الدىق... بىراق ءوتى جوق! – دەدى ورىكباي تومەن تۇقىرايىپ.
– ءوتى جوق دەيدى... ءوتى جوق ايۋ بولۋشى ما ەدى؟ – ەرەن ورىكبايدىڭ بەت-جۇزىنە كۇدىكتەنە كوز جۇگىرتىپ ءوتتى. – سەندەر ءوزى جىلقى اتىپ جۇرگەن جوقسىڭدار ما؟
ورىكباي كوزىن جەردەن الىپ, باسىن كوتەردى.
– ولاي ەمەس... ءوتى بار, بىراق ءوتىنە وق ءتيىپ, اعىزىپ جىبەرىپتى! – دەدى.
– قالايشا؟ بايقامادىڭدار ما!
– ايۋدى ءۇش وقپەن جىققان سياقتى ەدىك... ءولدى ەكەن دەپ جەتىپ بارسام – مەنى سيراعىمنان باس سالعانى... ەتىگىمدى ج ۇلىپ الدى, جازىم ەتە جازدادى. ءبىزدىڭ ەكى جىگىت ساسقان جەردە بۇكىل وبويمالارىن اتىپ جىبەرىپتى.
– «بۇكىل وبويمانى» دەدىڭ بە؟
– ءيا, بۇكىلىن...
– سوندا قانشا؟
– نۇرساننىڭ كاۆالەريالىق كارابينى – بەس وق, مەرحاتتىڭ سكس كارابينى – ون وق. الدىندا اتىلعان ءۇش وقتى قوسقاندا - ون سەگىز وق اتىلىپ كەتىپتى.
– ماسساعان... مايدان اشقان ەكەنسىڭدەر عوي؟ ويتكەنشە پۋلەمەت الا شىقپادىڭدار ما! – ەرەن مىرس ەتە ءتۇستى, ورىكبايدىڭ ءجۇزى نارتتاي قىزاردى.
– باسەكە, سولاي بولدى... ۇيات... تەرىسى شۇرىق-تەسىك, تۇككە جاراماي قالدى... كەشىرىم سۇرايمىز؟
ەرەننىڭ ءتۇسى سۋىڭقىراپ, ويعا باتىپ, ورىندىقتىڭ ارقاسىنا شالقالاي سەرپىلدى.
– سونىمەن, جاپوندىق ازامات بوس كەتەتىن بولدى ما؟
– جاعدايدى ءوز كوزىمەن كوردى عوي. ايۋدى ءبىرىنشى بوپ اتقان ءوزى... رەنىشى بولا قويماس! – دەپ ورىكباي ەرنىن تىرجيتىپ, يىعىن كوتەردى.
***
ەرەن ءار اۋىلداعى اڭشى ءارىپتەستەرىمەن حابارلاسىپ, ايۋدىڭ وتىنە سۇراۋ سالعان.
كوروبيحا پوسەلكەسىندە نازار پانكراتوۆ دەگەن قورباڭداعان كەرجاق شال تۇرۋشى ەدى. جاسى جەتپىستىڭ بەسىنەن اسسا دا تاۋ مەن تايگانى كەزىپ, ءتۇز تەنتىرەۋىن قويماعان سۇڭعىلا اڭشىنىڭ ءبىرى-ءتىن. ءساتىن سالعاندا, كەپتىرىلىپ, سالقىن جەردە ساقتالعان ايۋ ءوتى سول كىسىدەن تابىلا كەتتى.
نازار شالدى كوروبيحاعا ەرەننىڭ ءوزى ارنايى ىزدەپ بارىپ, ايۋدىڭ ءوتىن اتتاي قالاپ الىپ كەلدى. سوڭىنان ونى قۇنداقتاپ وراپ, جاپوندىق ازاماتتى ريزا ەتىپ, جولىنا سالىپ بەرگەن
ەدى.
الىبەك اسقاروۆ.