99 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزعان حالقىمىزدىڭ قازىنا قارتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بايان جانعالوۆ ءومىرىنىڭ عيبراتى مەن ۇلاعاتى جايلى بىرەر ءسوز
99 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزعان حالقىمىزدىڭ قازىنا قارتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بايان جانعالوۆ ءومىرىنىڭ عيبراتى مەن ۇلاعاتى جايلى بىرەر ءسوز
كەيدە كوڭىلدى ءبىر مۇڭ باساتىنى بار!
جانىڭدى تۇمشالاعان سول ءبىر مۇڭ تۇماننىڭ اراسىنان كۇن ساناپ, اراعا جىلدار سالىپ ۇزاپ بارا جاتقان ءوز ءومىرىڭنىڭ قيلى-قيلى كەزەڭدەرىنىڭ ەلەس بولىپ تۇرىپ الارىن دا قايتەرسىز؟! الدە ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن سول ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ءوزى ەلەس پە ەكەن؟! ءوتىپ جاتىر ءبارى دە ەلەس بولىپ! سول ءومىر ەلەستىڭ ارىدەگى. . . ءتىپتى, تىم-تىم ارىدەگى تۇڭعيىق تەرەڭىنە ۇڭىلەر بولساڭىز, كۇرسىنەرىڭىز جانە دە بار. كۇرسىنەسىڭ! كۇرسىنەسىڭ دە كەۋدەڭنەن جالىن بولىپ شىققان ساعىنىشتىڭ اپتابىنان جانىڭ جاي تاپپاي, شولىركەگەندەي كۇيگە تۇسەسىڭ. شولىركەي وتىرىپ, ءوز ومىرىڭدەگى ارداقتى دا ابزال ءبىر جانداردى ويلايسىڭ. قايدا ەكەن؟ قايدا كەتتى ەكەن؟ بىلەسىڭ ونى دا! قايدا ەكەنىن دە, قايدا كەتكەنىن دە بىلەسىڭ! «ءولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى؟!» دەگەن اباي حاكىمنىڭ ويىمەن ساباقتاسا وتىرىپ, سول ءبىر جانداردى ءوز اۋزىڭمەن «ءولدى» دەپ تە ايتا المايتىنىڭ دا بولادى ەكەن.
وسى ءبىر كوڭىل اۋانىمەن مەن دە جانى جاز, ءومىرى عيبرات, ءجۇرىس-تۇرىسى ونەگە, ءسوزى ساليقالى, ويى كەمەل, پەيىلى ادال, نيەتى تازا, ءاردايىم تىلەۋى دە, تىلەگى دە ەل ۇستىندەگى, ايتار وسيەتى مەن بەرەر باتاسى دا جانىڭا قۋات بولار قازىنا قارتىم, ابىزىم, جارىقتىق بايان اعام جانعالوۆتى دا «ءولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى؟!» دەپ جەر الەمىنەن ىزدەگەندەي كۇيگە تۇسەمىن.
ساعىنىپ ءجۇرمىن. ەركەلەپ بارعانىمدا, ومىراۋىن كۇمىس ساقالى جاپقان قارتىمنىڭ كەڭ قۇشاعىن جايىپ, «اينالايىن» دەپ باۋىرىنا باسار ساتتەرى دە اڭساتا بەرەدى. جانىنا وتىرعىزىپ قويىپ, ءۇي-ءىشىڭنىڭ, بالا-شاعاڭنىڭ اماندىعىن سۇراپ, «جارايدى ەكەن, امان جۇرىڭدەر, جاقسى جۇرىڭدەر» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىمەن بويىڭا قۋات بەرەتىن. «جاقسى جۇرىڭدەر» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىمەن جاماندىققا جولاماڭدار, ادال ەڭبەك ەتىڭدەر دەگەن نيەتىن تانۋشى ەدىم.
جەكە اڭگىمەلەسكەن ساتتەرىمىزدە دە, داستارقان باسىنداعى ءسوزى مەن بەرەر باتاسىندا دا, ۇلكەن ءبىر جيىنداردا سويلەر سوزىندە دە «شىراقتارىم, سەندەر ءبىر تاماشا كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرسىڭدار. مىنا تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا بىتكەن باق قوي! سونىڭ قادىرىن بىلىڭدەر! اينالايىن, نۇرسۇلتانىم, قيىننان جول تاۋىپ, قازاقستاندى الەمگە تانىتىپ كەلە جاتىر عوي. ەلباسىنا كومەكتەسىڭدەر! ەلباسىمەن بىرگە بولىڭدار! قازاقتىڭ باعىنا تۋعان ۇل عوي ول!» دەپ ايتۋدان ءبىر جاڭىلماي كەتكەن بايان اعامنىڭ وسى ءبىر سوزدەرىن ەندى كەلىپ امانات پەن وسيەت ەسەبىندە قابىلدايتىنىمىز بار. «وسى شال وسى ءبىر ءسوزىن قايدا جۇرسە دە, قايدا سويلەسە دە ايتا بەرەتىن بولدى-اۋ», دەگەن تالاي ءبىر كۇڭكىلبايلاردى دا ەستىدىك. الايدا, ابىز قارت وسى ءبىر وسيەتىن ايتۋدان جالىققان دا ەمەس, جاڭىلعان دا ەمەس.
«اينالايىن, نۇرسۇلتانىم!» دەي وتىرىپ, ەلباسىنىڭ ءار سويلەگەن سوزدەرىن مىسالعا كەلتىرىپ, نە بولماسا ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى سوزدەرىنىڭ استىن سىزىپ قويىپ, سول توڭىرەكتە اتالىق اقىلىن, اتالىق تىلەۋقورلىعىن ءبىلدىرىپ وتىرار بايان جانعالوۆتاي قارتتار قازاق حالقىنىڭ اسىل قازىناسى, ەلدىڭ قۇتى مەن بەرەكە-بىرلىگىن ۇيىستىرۋشى داناگويلەرى ەكەن-اۋ! ءار اڭگىمەسىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەڭ العاش قالاي جولىقتىرعانىنىڭ ءوزىن تاماشا ءبىر سۇيىسپەنشىلىك كوڭىلمەن ايتاتىن دا, «اينالايىن, نۇرسۇلتانىم!» دەپ تاعى دا سول ءسۇيسىنىسىن جاسىرا المايتىن.
– قازاقستان كومپارتياسىنىڭ كەزەكتى ءبىر سەزىنە كوكشەتاۋدان شىعىپ الماتىعا بارا جاتقان پويىزدىڭ ءبىز وتىرعان ۆاگونىنا «اسسالاۋماعالەيكۋم, اعالار!» دەپ تەمىرتاۋدان مىنگەن ءبىر جاس جىگىتتىڭ وسى سالەم بەرىسىنىڭ وزىنەن اۋەلدە تىكسىنىپ قالدىق. ول كەزدە «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ سالەم بەرۋ قايدا؟! ونىڭ ۇستىنە سەزگە بارا جاتقان وڭكەي كوممۋنيستەرگە بۇلاي سالەم بەرۋ دەگەندى قويىپ, ءبىر-بىرىمىزبەن قازاقشالاپ بايقاپ سويلەسەتىن زامان ەدى عوي ول, – دەپ ەلباسى جايلى اڭگىمەسىن ارىدەن تاراتار قارتىم سول ساتتە قىرانداي سىلكىنىپ شىعا كەلەتىن دە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن وسى ءبىر جول ۇستىندە تۇڭعىش كەزدەسۋى مەن ودان كەيىنگى دە سان مارتە جولىعىپ, سۇحباتتاسقان ساتتەرىن ەرەكشە ءبىر جان تولعانىسىمەن اڭگىمەلەيتىن. ەندى ويلاپ وتىرسام, بايان اعامنىڭ جان جۇرەگىندە ەلگە دەگەن, ەلباسىنا دەگەن ۇلكەن ءبىر سۇيىسپەنشىلىگى مەن قۇرمەتى جاتىر ەكەن عوي. ەلباسىنىڭ تىلەكشىسى بولۋدى ءوز ەلىڭنىڭ تىلەكشىسى مەن تىرەكشىسى بولۋ ەكەندىگىن ءوز باسىم وسى بايان اعامنىڭ عيبراتتى ءومىرى مەن ۇلاعاتتى سوزدەرىنەن ۇعىنعاندايمىن.
ءوز كەزەگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا حالقىمىزدىڭ وسى ءبىر قازىنا قارتىنا دەگەن كوڭىلى مەن پەيىلى دە, ىقىلاسى مەن قۇرمەتى دە ايرىقشا بولدى. وسى ءبىر ويىمىزدى ءوزىمىز كۋا بولعان مىنا جايلاردان تارقاتىپ كورەيىك. 2004 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كيەلى كوكشەنىڭ بۋرابايىنداعى ابىلاي حان الاڭىنداعى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, ءارى-بەرىدەن تولعاي تارتىپ, تەرەڭ ءسوز سويلەدى.
– ءبىز بۇگىن قازاق جەرىنىڭ ءجانناتى سانالاتىن كوكشەدە, حان ابىلايدىڭ ورداسى تىگىلگەن الاڭدا تاعى ءبىر ادەمى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا كۋا بولىپ وتىرمىز, – دەپ باستادى ءوز ءسوزىن ەلباسى. – بەيبىتشىل ساياساتىمىزدىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا كەتەر بەلگىسىندەي كۇن ارقالاعان التىن قىران كوكشە جەرىندە كوككە ورلەگەن بيىك تۇعىرعا كوتەرىلدى. بۇل ەسكەرتكىش ابىلاي بابامىزدىڭ ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى تىنىمسىز كۇرەسىنە قويىلعان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تاعزىمى ىسپەتتەس. وعان كەلگەن ءار ادام ەڭسەلى ەلدىگىمىزدىڭ بەلگىسىندەي بولعان شاڭىراققا, بەرەكە-بىرلىگىمىزدى بەينەلەيتىن ۋىقتارعا, ال ۇشار بيىگىندەگى ۇلت سيمۆولىنا اينالعان التىن قىرانعا قاراپ, ءبىز ءۇشىن ەڭ قىمبات, ەڭ بيىك ۇعىم ەلدىك, تاۋەلسىزدىك, بىرلىك ەكەنىن ۇمىتپاسىن! – دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق ءۇشىن قاسيەتتى الاڭدا ايتىلعان وسى ءبىر ءسوزى كوكەيىمىزدە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورنىعىپ قالدى.
ەلباسىنىڭ وسىدان ون جىل بۇرىن, ياعني 2004 جىلى كوكشەنىڭ بيىگىندە تۇرىپ ايتقان وسى ءبىر ءسوزىن بۇگىنگى ماڭگىلىك ەل بولۋ ۇستانىمىمەن قاتار سويلەتەر بولساق, ءبىز اۋەلدەن ماقساتتى بيىكتەرگە بەت العان ەل ەكەنىمىزدى اڭدايمىز. 2014 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ 17-ءسى كۇنى استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا ەلباسىنىڭ: «ماڭگىلىك ەل – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى. ول ارمان – الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ قاتىناس قۇرىپ, الەم كارتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تاۋەلسىز مەملەكەت اتانۋ ەدى. ول ارمان – تۇرمىسى باقۋاتتى, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, ۇرپاعى ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن باقىتتى ەل بولۋ ەدى. ءبىز ارمانداردى اقيقاتقا اينالدىردىق. ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالادىق!» دەگەنى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىزدى تاۋەلسىز ەلدەن ماڭگىلىك ەل بولۋ سياقتى ۇلى مۇراتقا جەتەلەپ تە, باستاپ تا كەلە جاتقاندىعى دەپ باعالار ەدىك.
كوكەيىنە وسى ءبىر ۇلى مۇراتتار قونعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تاعى دا قولداعىسى كەلدى مە ەكەن, ابىلاي الاڭىنداعى وسى سالتاناتتاعى سوزىندە بايان اعام: «سىزگە ريزا بولعاننان, ءسىزدىڭ ساياساتىڭىزدى قولداۋ ءۇشىن توقسانعا كەلگەن جاسىمدا مەن دە «وتان» (قازىرگى «نۇر وتان» – ج.ە.) پارتياسىنا ءوتتىم. ابىلاي حانعا جاسالعان قۇرمەتىڭىز كەيىن وزىڭىزگە دە جاسالسىن», – دەپ ابىز قارت تا باتاسىن بەردى.
سونان كەيىنگى ءبىر ءسات, 2011 جىلى استانادا وتكەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتقا كوكشەنىڭ زەرەندىسىندە جاتقان قارت بايان جانعالوۆ تا شاقىرىلعان بولاتىن, ءارى ءسوز سويلەۋى دە كەرەك. ەلباسى ءوز بايانداماسىن جاساپ بولعاننان كەيىن مىنبەردەن ءتۇستى دە, القالى جيىن ءوتىپ جاتقان تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارىندا وتىرعان بايان اقساقالعا قاراي ءجۇردى. تىنا قالدىق. بايان اعام دا ورنىنان تۇرىپ, قۇشاعىن جايىپ ەلباسىعا قارسى اياڭدادى. سول ءبىر قوس قۇشاق ايقاسقان ءساتتى « ۇلىلىقپەن قاۋىشۋ» دەپ ويعا ءتۇيىپ, كەيىن سونى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستانعا» (14 شىلدە, 2012 جىل) جازىپ تا, ايتقان دا بولاتىنمىن.
زەرەندىدە تۇرىپ جاتقان ابىز قارتقا سوعىپ, سالەم بەرۋ داعدىلى ءبىر بورىشىمداي بولعانى بار. سونداي تاعى دا ءبىر سۇحبات قۇرعانىمىزدا بايان اعامنىڭ: «اينالايىن, نۇرسۇلتانىم كىسى سىيلاۋدى بىلەدى عوي! قاي ەلدىڭ پاتشاسى مىنبەردەن ءتۇسىپ, توپتىڭ ورتاسىندا وتىرعان قارتىنا كەلىپ سالەم بەرەر ەدى؟! بۇل – بۇكىل ەلگە ونەگە عوي! بۇل – ۇلىلىق قوي! بۇل – دانالىق قوي!» – دەپ ەلباسىنىڭ سول جولعى سول ءبىر قادامىن قارتتىق جۇرەگىمەن تەبىرەنە ايتىپ, تولعانعان بايان اعا جانعالوۆتىڭ وسى ءبىر جان سىرى ەستەن كەتپەي, ەندى كەلىپ جانىمدى ءاردايىم جىلىتىپ تۇراتىنى دا بار.
وتكەن جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا 99-عا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزعان بايان جانعالوۆتىڭ قازاسىنا وراي ەلباسى جەدەلحات جولداپ, قالىڭ ەلگە, قارتتىڭ وتباسى مەن اعايىن-تۋىستارىنا كوڭىل ايتىپ, ءوزىنىڭ وسى ءبىر ابىز قارتقا دەگەن قۇرمەتىن دە بىلدىرگەن بولاتىن. بۇل سول بايان اعام ايتىپ وتىراتىن ەلباسىنىڭ بۇكىل ەلگە كورسەتكەن ونەگەسى عوي!
ءار ساناعا ۇعارلىق ءسوز قالدىرۋ ءۇشىن دە ءوزىڭنىڭ تال بويىڭ مەن ويىڭ دا, جان دۇنيەڭ دە تازا بولۋى كەرەك شىعار اۋەلى! سول بوي مەن وي تازالىعى ءبىز ىزدەپ جۇرگەن يماندىلىق تا بولار, بالكىم! تاعى دا سول بوي مەن وي تازالىعى شىعار, ابىز قارتىم بايان اعا جانعالوۆتىڭ وسى ءبىر يماندىلىعى نارتتاي بولىپ ەكى بەتىندە, شۋاق شاشىپ قوس جانارىندا تۇرۋشى ەدى.
وتكەن كۇننىڭ ءبارى ساعىنىش. بالكىم, كۇندەگى كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن ءجۇرىپ ءبىز ادام بالاسى دەگەنىڭىز مىنا ومىرگە ءوزىمىزدىڭ دە ساعىنىش بولىپ كەلىپ, ساعىنىش بولىپ كەتەرىمىزدى دە ءالى تولىق باعامداي الماي جۇرگەن شىعارمىز. وتپەلى ءومىردىڭ كوش كەرۋەنىمەن حالقىمىزدىڭ قازىنا قارتى بايان اعا جانعالوۆتىڭ دا ماڭگىلىككە اتتانىپ كەتە بارعانىنا دا جىل بولدى. از جاساعان جوق. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ەلىنىڭ ورتاسىندا بولدى. شارشى توپتىڭ الدىنا شىعىپ ءسوز سويلەپ ءجۇردى, ەلىنىڭ تورىندە وتىردى. ەندى ورنى ويسىراپ تۇر. اسىرەسە, جۇرەكتەگى ورنى! وتپەلى ومىردەن وتكەندەردى ءبىز دە ساعىنارمىز, ءبىزدى دە ساعىنار ءالى تالايلار!
كەيدە كوڭىلدى ءبىر مۇڭ باساتىنى بار!. .
جابال ەرعاليەۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.