قازاق ادەبيەتى قارا جامىلدى: فاريزا وڭعارسىنوۆا دۇنيە سالدى

فاريزا وڭعارسىنوۆا 1939 جىلى 25 جەلتوقساندا قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ نوۆوبوگات اۋدانىنداعى ماناش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.

1961 جىلى گۋرەۆ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن اۋەلى مەكتەپتە مۇعالىم, كەيىن وبلىستىق «كوممۋنيستىك ەڭبەك» گازەتىنىڭ ادەبي قىزمەتكەرى بولىپ ەڭبەك ەتتى.

1968-1970 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ اقتوبە, گۋرەۆ, ورال وبلىستارى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى, ال 1970-1978 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان») گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, 1978-2000 جىلدارى «پيونەر» (قازىرگى «اق جەلكەن») جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 2000-2004 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى.

تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى – «ساندۋعاش» 1966 جىلى جارىق كوردى. «ماڭعىستاۋ مارجاندارى» (1969), «مازاسىز شاق» (1972), «اساۋ تولقىن» (1973), «مەن سەنىڭ جۇرەگىڭدەمىن» (1975), «شىلدە» (1978), «سەنىڭ ماحابباتىڭ» (1979), «سۇحبات» (1983), «داۋا» (1985) ت.ب. ولەڭ كىتاپتارىمەن قاتار كۇرەسكەر اقىن ماحامبەت وتەمىس ۇلى تۋرالى «الماس قىلىش», قازاقتىڭ ونەرلى قىزدارى مايرا, سارا جايىندا «تارتادى بوزبالانى ماگنيتىم», «سايراعان جەتىسۋدىڭ بۇلب ۇلىمىن», «قارعىس», «قاسىرەت پەن ەرلىك جىرى», سونداي-اق, «دالا تاعدىرى», «اقبوبەك جىرلارى», «جانتولىنىڭ مونولوگى», ء«مۇشايرا», «مەن ءومىردى سەن دەۋشى ەم», «ينتەرۆيۋ», «قىرداعى ايقاس», ت.ب. پوەمالارى جاريالاندى. فاريزا وڭعارسىنوۆا – ايەل تاقىرىبىن شىعارمالارىنا نەگىز ەتكەن اقىنداردىڭ ءبىرى, ونىڭ «دىبىستار الەمى» داستانى قازاقتىڭ كومپوزيتور قىزى ع.جۇبانوۆاعا, كۇيشى د.نۇرپەيىسوۆاعا, «بيبىگۇل-ءان» جىرى ءانشى ب.تولەگەنوۆاعا, «نازقوڭىر» ر.باعلانوۆاعا, «جىر اناسى» م.حاكىمجانوۆاعا, «تىڭداڭدار, ءتىرى ادامدار!» توپتاما ولەڭدەرى قوس باتىر ءاليا مەن مانشۇككە ارنالعان. سونداي-اق, «قىز ماحابباتى», «قىز ءسوزى», «شىعىستاعى ارۋ قىز», «پارسىنىڭ سۇلۋلارى», «ايەل تىلەگى», «ايەلدىڭ مونولوگى», «قىزىل تىماقتى قىز», «قىز-عۇمىر» اتتى جىرلارى اقىندى ايەل ادامىنىڭ جيىنتىق بەينەسىن سومداۋشى قالامگەر رەتىندە تانىتادى.

فاريزا وڭعارسىنوۆا قازاقتىڭ ءسوز ونەرىن بيىك بەلەسكە شىعارىپ, پوەزياعا جاڭا لەپ اكەلدى. ماحامبەت جىرلارىنان ءنار العان اقىن ءور مىنەزىمەن, ءورشىل جىرلارىمەن دارالاندى. ول ەرەكشە دارىنى مەن ۇزدىكسىز ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا بۇكىلحالىقتىق شىعارماشىلىق تۇلعاعا اينالدى.

اقىننىڭ ك.دونەنتاەۆا جونىندەگى ء«بىزدىڭ كامشات» اتتى دەرەكتى پوۆەسى (1966) مەن «شاشى اعارعان قىز» (1990) جانە «سىر سۇحبات» (2013) اتتى پروزالىق تۋىندىلارى ءسوز ونەرىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسىلدى. ونىڭ كوپتەگەن شىعارمالارى شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلدى جانە اقىننىڭ ءوزى دە الەم كلاسسيكتەرىنىڭ بىرقاتار تۋىندىلارىن قازاق تىلىنە اۋداردى.

ول «قۇرمەت بەلگىسى», ءى دارەجەلى «دوستىق», «پاراسات» وردەندەرىمەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.

فاريزا وڭعارسىنوۆا حالىق قالاۋلىسى, قوعام قايراتكەرى رەتىندە مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتىپ, تاۋەلسىزدىك مۇراتتارىن ورنىقتىرۋ ىسىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى.

قازاقتىڭ ءور مىنەزدى, اسقاق رۋحتى اقىن قىزى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ جارقىن بەينەسى حالقىمىزدىڭ جۇرەگىندە ماڭگى ساقتالادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى.

 

 

حالقىنىڭ جۇرەگىندە

قايعىدان كۇرەڭىتىپ عاسىر ءجۇزى,

شاتتىقتى قاسىرەتتىڭ جاسىردى ءىزى.

داريعا, فاريزا دا ءوتتى ومىردەن,

قازاقتىڭ قايتا تۋماس اسىل قىزى.

ۇقسايتىن ماحامبەتكە وتكىرلىگى,

جاسقانعان, جابىرقاعان جوق ءبىر كۇنى.

تۋعاندا تاڭدايىنا ولەڭ تامعان,

قونعان جان كوكىرەگىنە حاقتىڭ نۇرى!

ايتقانى – ەلدىڭ مۇڭى, ەلدىڭ جىرى,

زاتى قىز دەمەسەڭىز – ەردىڭ ءبىرى!

تانىلىپ تۇراتۇعىن تۇرپاتىنان,

قىرعيداي قاعىپ تۇسەر العىرلىعى.

بۇيرىققا بوي ۇسىنىپ حاقتان كەلگەن,

ول كەتتى بابالارى كەتكەن جولمەن.

ماڭگىلىك مەكەندەۋگە ورىن الىپ,

قاھارمان ەر قابانباي جاتقان جەردەن.

تۇبىندە ءبىر اجال بار ءتىرى جانعا,

ءولىم جوق الايداعى ۇلىلارعا!

سۇرىنبەس شاپقان اتى جىرى باردا,

سونبەيدى جاققان وتى ۇلى باردا!

قازاقتىڭ اياۋلىسى, پەريزاتى,

وشپەيدى ەشقاشان دا فاريزا اتى!

حالقىنىڭ جۇرەگىندە جۇرەر ماڭگى,

ولەڭمەن جازىپ كەتكەن شاريعاتى!..

 

نەسىپبەك ايت ۇلى,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.

 

فاريزا وڭعارسىنوۆامەن قوشتاسۋ استانا قالاسىندا 2014 جىل­دىڭ 27 قاڭتارى كۇنى ساع.10.00-دە «كورمە» ورتالىعىندا (دوستىق كوشەسى, 3) وتەدى.

 

داڭقىنا باس يەمىز

ۇلتتىق رۋحانياتىمىز ورنى تولماس اۋىر قازاعا ۇشىرادى. ۇزىن-ىرعاسى ەكى جىلداي ۋاقىتقا سوزىلعان داۋاسىز اجالمەن مىگىرسىز ايقاس ءبىرجولاتا تىندى. پەرىشتە اۋەزدى پەرەن اقىن ماڭگىلىككە كوز جۇمدى. قازاقتىڭ جۇلدىزى بىجىناعان جازعى اسپانىنداي زەڭگىر كوگىنە جارىق سامالا ماڭگىلىككە ورنادى.

ءوتىپ بارا جاتقان داۋرەن-اي دەسەڭىزشى. فاريزا ەكەۋمىز ءبىر جىلدىڭ, ءبىر ايدىڭ ءتولى ەدىك. ادەبيەتكە بىرگە كەلىپ, جارىسا جازىپ ەدىك. ونىڭ جازعاندارىنا ءوز جازعانىمنان بەتەر قۋانۋشى ەدىم. العان اسۋلارىنا, شىققان شىڭدارىنا ەرىكسىز ءسۇيسىنىپ, ەرەكشە تامساناتىنمىن. شىنىندا دا, ول تال بويىندا ءبىر ءمىنى جوق ۇلى اقىن ەدى. سوندىقتان دا ونىڭ تۋىندىلارى جارىق كورگەن بويدا قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ جۇرەگىنە جول تاباتىن. ۇلكەن دە, كىشى دە, ايەل دە, ەركەك تە بىردەي قادىرلەپ, توبەلەرىنە كوتەرەتىن. قازاق ەلىنىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساڭىز دا ونى ءوز پەرزەنتىندەي ايالاپ, الپەشتەيتىن. ول ەل اراسىندا اقىلمان ابايداي, الداسپان ماحامبەتتەي, ايتقىر قاسىمداي, اقيىق مۇقاعاليداي ايرىقشا قاستەرلەنەتىن. ناعىز بۇكىلحالىقتىق ماحابباتقا يە ەدى. جۇرت ونى الماس­تاي ءتىلىپ تۇسەر وتكىرلىگى ءۇشىن, قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگى ءۇشىن, بەت قاراتپاس الاپات باتىلدىعى ءۇشىن ءولىپ-ءوشىپ جاقسى كورەتىن.

ونىڭ اۋىرىپ جاتقانىن ەستىپ بۇكىل وقىرمان قاۋىم ءدۇر كوتەرىلىپ, تەبىرەنىپ-تەڭسەلىپ كەتكەن-ءدى. شەتەلدەن تەزىرەك ايىعىپ كەلۋىن تىلەدى. جولىن كۇتىپ سارىلدى. كەزەكتى جىل كىتابى دەپ اقىننىڭ «داۋا» اتتى جيناعى اتالدى. سوعان ارنالىپ جەر-جەردە ۇلى دۋمان تويلار, جىر كەشتەرى وتكىزىلدى. اۋرۋحانادا جاتقانىندا ونىڭ شىعارماشىلىعىنا باسپاسوزدە ارنايى بەتتەر بەرىلدى. شىنايى تىلەۋلەستىك لەبىزدەر ايتىلدى. مۇنداي ءار سوزىنەن وت شارپىعان ىستىق ماحابباتتى ءوز تۇسىندا اباي دا, ماحامبەت تە, قاسىم دا, مۇقاعالي دا كورە الماي كەتكەن-ءدى. ولار ءومىر سۇرگەن وگەي ءداۋىر وتە قىتىمىر ەدى. ال فاريزا كورىپ كەتتى. بۇلاي بولۋى دا ابدەن زاڭدى ەدى. ويتكەنى, ونىڭ تۇسىندا حالىق ماحابباتىنىڭ جارقىراي كورىنۋىنە ايدىن جول اشىلدى. ونىڭ ۇستىنە فاريزانىڭ ءوزى دە سوعان لايىق ەدى. «سۇيەر ۇلىڭ بولسا سەن ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول» دەگەن وسى ەدى.

حالىق ماحابباتىنىڭ ايدىنىندا جۇزگەن اقىن داڭقى ءوزىنىڭ جەڭىمپازدىق جولىن جالعاستىرا بەرمەكشى. ەل سۇيىسپەنشىلىگى ەسەلەنە تۇسپەكشى. ويتكەنى, فاريزا سوڭىنا ولمەس, وشپەس مۇرا قالدىرىپ كەتتى. ءارلى دە ءنارلى ولەڭدەرىن قالدىردى. ايار اجال ءبارىبىر دەگەنىنە جەتە المادى. اق سەمسەردەي جارقىلداعان جاسىن جىر ءالى دە ءوز دەگەنىن ىستەي بەرمەكشى. اياۋلى اقىنعا دەگەن ەل ماحابباتى ۇستەگەن ۇستىنە ۇستەي بەرمەكشى. ماڭگىلىك عۇمىرىن باستاعان اقىن داڭقىنا ءبارىمىز باس يەمىز.

باقۇل بول, فاريزا.

ءابىش كەكىلباي ۇلى.      

 

پەيىشتە نۇرى شالقىعاي

قاڭتاردىڭ قارا سۋىعىنان دا بەتەر مىنا قارالى حابار جانىمىزدى جاۋراتتى, جاناردى جاساۋراتتى. اللانىڭ ىسىنە ادام اراشا تۇرماس...

دەسە دە, ۇزىلمەس ءۇمىتتىڭ جەتەگىندە ساۋىعىپ ورتامىزعا ورالار دەپ تىلەۋشى ەدىك... امال نە؟

بۇگىندە تەك اتىراۋ جۇرتشىلىعى ەمەس, كۇللى قازاق دالاسى فاريزاسىنان ايىرىلىپ, ازا تۇتۋدا. ويتكەنى, اپامىز كىشكەنتاي ماناشتا تۋىپ, بارشا الاشتىڭ اقبەرەن اقىنىنا اينالعان ايتۋلى تۇلعا ەدى.

كەشەگى داۋىلپاز دوسپامبەت, شامىرقانعان شالكيىز, كارى­ جورعا قازتۋعان, الداسپان اقتامبەردى, جالاۋگەر ما­حام­بەتتەردەن قالعان ارۋاقتى دا ارىندى جىردىڭ جالعاسى ەدى.

پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان جىلدارى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بايىپتى دامۋىنا, باياندى بولاشاققا سۇبەلى ۇلەس قوستى. ادەبيەت پەن مادەنيەتكە, ۇلت تاربيەسىنە, انا مەن بالا تاعدىرىنا ايرىقشا قامقور بولعانىنا كۋامىز.

ىرىلىك پەن كەڭدىكتى, پاراسات پەن پارىزدى, مىندەت پەن ءمىناجاتتى تەڭ ۇستاعان, قاي كەزدە دە قازاقتىڭ قانى, ازاماتتىڭ ارى ءۇشىن كۇرەسكە دايىن ۇلكەن قوعام قايراتكەرى ەدى اپامىز.

اساۋ عاسىر! ءىرىنى ۇگىپ دەمىڭ

بارا جاتسا سونەردەي ۇمىتتەرىم.

مەن تىلەيمىن: كۇڭكىل مەن ۇساقتىقتان

ساقتاعاي دەپ دالامنىڭ جىگىتتەرىن, – دەپ جىرلاعان ۇلى دا ۇلت تىلەۋقورىنان قاپيادا كوز جازىپ قالدىق.

شۇكىرلىك ەتەرىمىز سول, اپامىزدىڭ سوڭىندا ۋاقىتتىڭ توزاڭى قونباس عاجايىپ مول مۇراسى قالدى. ول – ماڭگىلىك!

عاسىردان عاسىرعا وتكەن سايىن جاڭا قىرىمەن جارقىراي تۇسەر, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ جاس ۇرپاعىنىڭ جاتتاپ وسەر جاسامپاز جىرىنا اينالار.

پەيىشتە نۇرىڭ شالقىعاي, فاريزا اپا!

باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ,

اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى.

 

دارا تۇلعا

ومىردەن فاريزا وڭعارسىنوۆا وزدى. اياۋسىز تاعدىر دەگەن وسى. حالقىنىڭ ارداقتىسى بولىپ, وقىرماننىڭ جىلى الاقانىنىڭ لەبىنەن باسقانى سەزىنە بىلمەگەن اقىنىن تاعدىر الدى دا كەتتى. ەلىن ەڭىرەتىپ, قايعىسىن قالىڭداتىپ, ەڭ قىمباتىن تارتىپ اكەتتى. وعان بۇگىن قازاقتار عانا ەمەس, فاريزا جىرىن وقىعان, وزىمەن كورىسىپ جۇرگەن تۋىس حالىقتار دا دەن قويادى.

فاريزا جىرى العاشقى كورىنگەننەن-اق ءابدىلدا اقىن باستاتقان قازاقتىڭ ولەڭ سۇيەر قاۋىمىن بىردەن قۋانىشقا بولەپ ەدى. ويتكەنى, ول ءوز بۋىنىنىڭ, جاس قۇرداستارىنىڭ جان سىرىن جەتكىزە بىلۋمەن شەكتەلمەي, اعا ۇرپاقتىڭ, جالپى ادام بالاسىنىڭ قۋانىشى مەن سىرىن, قايعىسى مەن مۇڭىن تۇگەل قامتىپ ايتا الدى. ءوزى تۇيىقتاۋ بولعانمەن, ولەڭىندە وي مەن سەزىم مول ەدى. شىنشىلدىقتى, ادىلەتتىلىكتى تۋ ەتىپ ۇستادى. ونىڭ ولەڭدەرىن ۇلكەندەر دە, جاستار دا, ءوز زامانداستارى دا جاتقا ايتتى.

ءومىر دەگەن كۇردەلى عوي. كەيدە وقيعالار دا, ايتىلار ءسوز دە قايتالانىپ جاتادى. ال ادەبيەت تابيعاتىنا قايتالاۋ جات. فاريزا, ءتىپتى, ەشكىمگە ۇقسامايتىن دارا تالانتىمەن تانىلدى. ول جانى سۇيگەندى, سۇيسىنگەنىن, تۇيسىنگەنىن, كوڭىلى قالىپ جەرىنگەنىن جازدى. ونىڭ وتانشىلدىعى, پاتريوتتىعى جالاڭ پاتەتيكادان ەمەس, جەر مەن ەل تۋرالى ويىنان, سەزىمىنەن تۋدى. ول قازاق تاريحىن جۇرەك كوزىمەن سارالادى.

ول بيىك رۋحتىڭ اقىنى بولدى. ونىڭ رۋحتىلىعى دا, تۋعان توپىراعى مەن وتانىنا دەگەن شىنايى سەزىمنەن جارالعان. تابيعات ونىڭ ەگىزى ەدى. سوندىقتان دا اشىق كۇنگە قۋانىپ, جاڭبىرعا قاراپ قامىعىپ, كوكتەمدە شالقىپ, داۋىلعا قاراپ بۇرقانىپ ءومىر ءسۇردى. ول تابيعات پەن ادامنىڭ قۇپيا سىرلارىن جاقسى ءتۇسىندى. ولاردىڭ تازالىعىن, پاكتىگىن ارداقتادى. سونى بويىنا, جىرىنا دارىتا ءبىلدى.

فاريزا ادام ەسەبىندە دە, دارىن-تالانت ەسەبىندە دە ءىرى, كەسەك مىنەزدى, جىگىتتىڭ سويى دەرلىك, ەركە, باتىر قىز ەدى. ول ءومىردىڭ ۇساق-تۇيەگىنە الاڭدامادى. ىرىلىكتى, مارتتىكتى ءسۇيدى. ونىڭ استارىندا ايەلدىك سەزىمنىڭ بايلىعى جاتادى. ول ماحابباتتى ۇلى سەزىم سانادى. وعان باس ءيدى. ونى سۇيە ءبىلۋدىڭ ازابى دەپ ۇقتى. سەزىم نازىكتىگىن پاش ەتتى. وندا جاساندىلىق جوق ەدى. ويشىل بولسا, شىندىقتى تاني بىلۋدەن, مۇڭدى بولسا, اقىندىقتىڭ بولمىسىنان دەرلىك. كەيدە ءوزىن جالعىز سەزىنەتىن كەزدەرى دە از بولمايتىن. بىراق ول اقىننىڭ ورتاسىنان, اينالاسىنان ءبولىنۋى ەمەس. ويلارىنىڭ قولداۋ تاپپاي قينالۋىنان تۋاتىن. سونىڭ وزىندە ول ءومىردى شەكسىز ءسۇيدى. ولە-ولگەنشە ازابىمەن ۇستامدىلىقپەن, تاباندىلىقپەن الىستى. فاريزا ءبىزدىڭ زاماننىڭ, ادامزاتتىڭ بيىك ۇلگىدەگى اقىنى بولىپ قالدى.

قوش, قارىنداسىم, تالانتىم. سەن ءجونىڭ بولەك دارا تۇلعا ەدىڭ. الدىڭ جارىق بولسىن.

سەرىك قيراباەۆ.

 

سەزىمگە سۋارىلعان سۇراپىل جىر

تولقىندار جالقىندانىپ جاعانى ۇردى,

دومبىرا بەبەۋلەتتى قارالى ءۇندى.

قاۋسىرىپ جەل-سىبىزعى تابيعاتتى,

تاۋ – س ۇلىق, ورمان سۋىق, دالا – مۇڭدى.

الەم – بۇل, اقىن سۇيگەن شىن جۇرەكتەن,

بوياۋىن كەستەلەگەن جىر جىبەكپەن.

ۇدەرە كوشكەن بۇلتتاي قايران داۋرەن,

اقىننىڭ باسىنان دا جىلجىپ وتكەن.

ارقانىڭ اق بورانى ۋىلدەگەن,

دۇنيە – ءبىر كۇنشىلىك – دۇرىلدەگەن.

قالامنىڭ يەسىنىڭ ءوزى كەتىپ,

قالادى ادامزاتقا تۇبىندە ولەڭ!

بيىل دا قاڭتار, قارى سالقىن ەرەك,

ايىرىلدى ءور اقىننان حالقى كەنەت.

ەركەلەپ ەل-جۇرتىنا ءجۇرۋشى ەدى-اۋ,

دالانىڭ دارا قىزى داڭقى بولەك.

بار ەدى وندا مۇڭ دا, وتكىرلىك تە,

ارلانىپ قارايتۇعىن كوپ تىرلىككە.

ءوتتى اقىن ماڭگىلىكتىڭ اۋىلىنا,

قويىلدى بۇل فانيگە تەك ءبىر نۇكتە.

جان ەدى عاسىرلاردا تۋاتىن ءبىر,

مۇراتىن, جالعاستىرىپ ءبىر اقىن ءجۇر.

سۇرەدى قازاعىمەن بىرگە عۇمىر

سەزىمگە سۋارىلعان سۇراپىل جىر.

تۇرادى جۇلدىزى ونىڭ ماڭگى جانىپ,

ءبارى دە اقىنداردىڭ جالعىز, انىق.

جىر-دۇعا جازدىم بۇگىن اپاما ارناپ

بولعاي دەپ رۋحى امان, الدى جارىق!

كۇلاش احمەتوۆا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.

 

 

تۇنىق جان ەدى

قازاقتىڭ فاريزاسى دۇنيەدەن ءوتتى مە – جالعان دۇنيە-اي – اۋىر قازا.

فاريزا مەن ءۇشىن قيماس ءبىر قۇربى-قۇرداسىم ەدى. كەزدەسكەندە انادايدان ء«اي, تەنتەك!» دەيتىن وكتەم داۋىسى ماعان جەتىپ جاتاتىن ەدى, قىمبات ەدى, ءبىر-ءبىرىمىزدى ءۇنسىز تۇسىنەتىن ەدىك...

فاريزامەن سان ساپاردا بىرگە بولدىق. سونىڭ ءبىرىن ەسكە الايىن. ەرتەدە گۋرەۆ وڭىرىنە شىقتىق. وقۋشىلارمەن كەزدەسۋ بولدى. زال تولى ادام. كوپشىلىك فاريزانى كورۋگە, جىرىن تىڭداۋعا كەلىپتى. ءبىر كەزدە بىرەۋ ورنىنان كوتەرىلىپ, اقىنعا سۇراق قويدى. فاريزا سۇراق قويعان كىسىگە تەسىلە, جاقتىرماي قاراپ تۇرىپ:

– سەن ءالى ءتىرى مە ەدىڭ, مەن سەنىڭ سۇراعىڭا جاۋاپ بەرمەيمىن! – دەدى قاتقىل داۋىسپەن.

جۇرت اڭ-تاڭ. ءبىز دە نە دەرىمىزدى بىلمەي قالدىق. كەسىپ ءتۇستى. الگى كىسى ورنىنان بىردەڭە دەپ كەلە جاتىر ەدى, اقىن ونى:

– سەن ەندى بىلجىراما! – دەپ مۇلدەم تىيدى.

شىنىمدى ايتايىن, كەزدەسۋدى مەن جۇرگىزىپ وتىر ەدىم, وسىدان سوڭ ءماجىلىس بىتكەنشە يمانىم ءۇيىرىلىپ, زارەم ۇشىپ وتىردى. ءوزى دە وتكىر, ءسوزى دە وتكىر, جىرى اسىل مەنىڭ فاريزا قۇرداسىم وسىنداي, ءبىر قالىپقا سىيمايتىن ءور اقىن ەدى-اۋ...

قايران, فاريزا-اي... سەن ۇمىتىلارمىسىڭ. بارشا ەركە دە ەستى قىلىعىڭ ەستە...

ەلشىلدىك مىنەزىڭ ۇمىتىلماس. قازاق جۇرتى سەنى ۇمىتپايدى. سەن ۇمىت بولمايتىن اقىنسىڭ!

قوعاباي سارسەكەەۆ,

جازۋشى.

 

ولەڭى ولتىرمەيدى!..

پوەزيا پاديشاسى – فاريزا وڭعارسىنوۆا دۇنيەدەن ءوتىپتى. قانداي جان ەدى! ومىرىمدە ءبىر كورگەننەن باۋىر تارتىپ, ء«ۋاليحانجان» دەپ ايتار ەدى. وسى قوڭىر كۇزدە الماتىدا كەزدەستىك. ىزدەپ باردىم. ءجۇزى مۇڭدى كورىندى.

– مەن سوڭعى كىتابىمدى رەت­تەۋگە كەلدىم, اينالايىن... ۋاقىتىم ساناۋلى...

– و نە دەگەنىڭىز, فاريزا اپاي, ءالى تالاي كىتابىڭىز شىعادى...

– ...بىلمەيمىن, مىنا شىركىن اۋرۋدىڭ بەتى كۇشتى...

– جيعان-تەرگەنىمدى ءوزىم رەتتەپ قويعىم كەلىپ ءجۇر. قاي قاعاز, قاي جازبا قايدا قالارىن كىم ءبىلسىن! سونى تۇگەندەپ قويدىم. كوزىم جۇمىلىپ كەتسە, ونى رەتتەۋ وڭاي ەمەس... كىتاپ ەتىپ باستىرىپ قويدىم.

اپامنىڭ ءبىراز كىتابىن ساتىپ الدىم. سوڭىن ويلايتىن, الدىن بولجايتىن اپام-اي!

اڭگىمەمىز اۋىر بولدى.

بۇل مەنىڭ فاريزا وڭعارسىنوۆا سىندى زاماننىڭ ۇلى تۇلعاسىن, ۇلى اقىنىن سوڭعى رەت كورىپ, قوشتاسقانىم ەكەن... قوش... قوش... پوەزيا تۇنىعى, ەل مەن جەر تۋرالى ەرتە تولعانىپ, شاشى ەرتە اعارعان قىز.

فاريزا اپامنىڭ دا مىناۋ زاماندا ءدام-تۇزى تاۋسىلعان ەكەن. بۇل قازا فاريزا وڭعارسىنوۆا وتباسىنىڭ قازاسى عانا ەمەس, بۇل قازاققا ورتاق قازا. سوندىقتان دا ەكى زاماننىڭ جىرىن جازعان, ءانىن سالعان, ءسوزىن سويلەگەن فاريزا وڭعارسىنوۆا قازاسىنا بۇكىل قازاق قايعىرادى. بار قازاق ءبىر-بىرىنە كوڭىل ايتادى. مەن دە ادەبيەتتەگى ءىنىسى رەتىندە «ەگەمەن» ارقىلى پوە­زيا ازاسىن ايتىپ, ءوزى دە, ولەڭى دە بولەك فاريزا اپاما يمان تىلەيمىن!

ولەڭ ولتىرمەيدى ءسىزدى, فاريزا قىز, فاريزا اقىن!..

ءۋاليحان قاليجانوۆ,

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.

 

قايتالانبايتىن ادام

جالعان-اي! ءومىردىڭ كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا جىپتەي شولاق ەكەنىن, بۇل دۇنيەنىڭ جالعاندىعىن وسىندايدا مويىنداۋ قانداي اۋىر دەسەڭشى... سۋىت حابار جۇرەگىمدى قاڭتاردىڭ ايازىنان بەتەر قارىپ ءوتتى. قارا جەردىڭ بەتىندە قالاتىن ەشكىم كورىنبەيدى, اقىن دا, دارا دا كەتىپ جاتىر. قازاقتىڭ ءبىرتۋار, اسپانداعى ايداي قايتالانبايتىن قۇبىلىس سەكىلدى قىزى فاريزا اپامدى قارا جەردىڭ قوينىنا قالاي قيارسىڭ؟..

سوناۋ 70-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىندا فاريزا اپاي مەن ەڭبەك ەتكەن مەڭدىعارا اۋدانىنداعى «حاركوۆ» شارۋاشىلىعىنا ءبىر ەمەس ەكى رەت كەلگەن ەدى. وسى ەكى ساپارىندا ءبىزدىڭ ۇيدە 5-6 كۇن قوناق بولعان, ەگىستىكتى ارالاپ كورگەن. قۇدىرەتتى اقىن تەكتىلىگىن ءوزىنىڭ قاراپايىمدىلىعىمەن دە ءبىلدىرىپ, مويىنداتىپ كەتكەن ەدى. سول جولعى ساپارلارىنان تۋعان ء«بىزدىڭ كامشات» دەگەن دەرەكتى پوۆەسى جۇرتشىلىققا بەلگىلى. فاريزا اپام ودان كەيىنگى جىلدارى دا قوستانايعا ات ءىزىن سالىپ ءجۇردى. كەزدەسكەندە تۋعان اپالى-ءسىڭلى جاندارداي شۇرقىراسىپ تابىسار ەدىك. شىڭىراۋداي تەرەڭ اقىننىڭ ادامگەرشىلىگى دە تاۋداي ەدى عوي. ءار كەزدەسكەندە وسىدان 30-35 جىل بۇرىن كورگەن بالالاردىڭ اتتارىن اتاپ, بارلىعىمىزدىڭ اماندىعىمىزدى قالدىرماي سۇرار ەدى.

فاريزا اپامدى مەن تۇلعاسى دانالىقتىڭ كەيپىندەي, ءومىردىڭ قانداي جۇگىنە دە بەلى قايىسپاعان, نارىن قۇمىندا ماڭ-ماڭ باسىپ باراتىن اق نارعا تەڭەيتىن ەدىم. مەيىرىمسىز اجالدىڭ قۇرىعى قازاق قىزدارىنىڭ گالەرەياسىن بايىتقان فاريزا اپاما دا ءتۇستى, قۇتقارمادى. الايدا, ارامىزدان اجال الىپ كەتسە دە, «ارتىنا ولمەيتۇعىن ءسوز قالدىرعان» اقىن ولگەن جوق. كوڭىل جۇباتار ءبىر ىلگەك تە وسى. ونىڭ جىرلارى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ نەسىبەسىنە اينالادى. اپامنىڭ الدىنان جارىلقاسىن, يمان بايلىعىن بەرسىن.

كامشات دونەنباەۆا,

سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى,

كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.

قوستاناي.

 

پوەزيا پاتشايىمى

فاكەم, فاريزا وڭعارسىنوۆا دۇنيەدەن وزدى دەگەن حابار كەلگەندە جۇرەگىم قان جوسا بولعانداي كۇي كەشتىم. دەنساۋلىعى سىر بەرگەن سوڭعى جىلدارى بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى تىلەكشى بولىپ ءجۇر ەدى عوي؟! اپىراي, بۇل قالاي بولدى؟ ءولىم بولجاۋسىز دەگەن وسى ەكەن عوي. قازاق پوەزياسىنداعى ۇلى قۇبىلىس فاريزا اقىننىڭ مەن ءۇشىن ورنى بولەك ەدى. مەنىڭ جاناشىر, اقىلشى اپايىم, باتاگوي اپكەم ەدى. جالعىز مەن ەمەس, تالاي قىزدار, اسىرەسە, پوەزيا الەمىنە اياق باسقان اقىن سىڭلىلەرى ارقا سۇيەر قورعانى قۇلاعانداي كۇي كەشىپ قالدى-اۋ. ەندى «قىزدارى-اي قازاعىمنىڭ دارا تۋعان» دەپ كىم جىرلايدى. فاكەڭ وسى بۇگىن ۇزىلگەن ۇلى عۇمىرىندا ولەڭنەن قانشاما قىزداردىڭ پورترەت گالەرەياسىن تۇرعىزىپ كەتتى. بۇل بۇعان دەيىن بولماعان شىعارماشىلىق ەرلىك ەمەس پە؟ قىز تاعدىرى ارقىلى ەل تاعدىرى, جەر تاعدىرى, ۇلت مۇددەسى, ۇلتتىق تاربيە ماسەلەسى تۋرالى تولعادى-اۋ. قىزعۇمىردى جىرلاعان جىرعۇمىرى وزىنە جاراسىمدى ەدى عوي. بىلتىر عانا جارىق كورگەن «سىر-سۇحبات» اتتى جيناعىنداعى ءبىر ماقالاسىندا: «مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ادام بالاسىنىڭ ءار كۇنى مەرەكە. ويتكەنى, ءاربىر كۇن ءوزىنىڭ قۋانىشىمەن, قاتەلىگىمەن, قايتالانباس ساتتەرىمەن, قيماس-ورالماس سەزىمىمەن قىمبات جانە ول ادام ومىرىندە ەندى قايتىپ ورالمايدى» دەگەن سوزدەرىن وقىعاندا جۇرەگىم ءبىر نارسە سەزگەندەي سىزداپ كەتىپ ەدى. بىراق فاكەمنىڭ كوڭىلىن سۇراي بارعانىم سوڭعى كەزدەسۋىم ەكەنىن سەزبەدىم... الدە سەزگىم كەلمەدى مە؟!

قازىر ءىشىم قان جىلاپ تۇر. امال نەشىك؟! اجالعا كىم ارا تۇرا الادى؟ كوڭىلگە مەدەت بولارى: رۋحاني كەڭىستىگىمىزدە فاريزا وڭعارسىنوۆا دەگەن حالىق ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن پوەزيا پاتشايىمى دەپ اتاپ كەتكەن ۇلى اقىننىڭ بولعانى, ەلىنە امانات ەتىپ قالدىرعان باعا جەتپەس مۇراسى, جاقسىلىق پەن ز ۇلىمدىق, ادالدىق پەن جالعاندىق, قاتىگەزدىك پەن قايىرىمدىلىق تارازىعا تۇسەتىن ءورشىل ولەڭدەرى, ويلى سوزدەرى. ال جۇرەگىمىزدە – ءبىر مىسقال دا جاساندىلىعى جوق ەرەكشە بولمىسى, قاراپايىم ادامدارعا, اسىرەسە, جاستارعا دەگەن مەيىرىمدى جۇرەگى, تاپ-تازا كوڭىلى.

قوش بول, قايران مەنىڭ فاكەم, اياۋلى اپكەم. اللا الدىڭنان جارىلقاسىن.

ءشامشا بەركىمباەۆا.

 

بۇگىنمەن بىرگە, ەرتەڭمەن ەتەنە...

ويپىرىم-اي, فاريزا اپامىز­دىڭ دا باقيلىق بولعانى ما؟!

قازاق پوەزياسى كوگىندە ايشىقتى جاساعان, جازارىن داۋىرمەن جاعالاسا داۋىلداتىپ, جاندىرىپ جازىپ, ايتارىن بيلىكپەن تالاسا, تايتالاسا ءجۇرىپ تايساقتاماي ايتقان, ادام جانىنا كىرىپ الىپ, جەكە ادامي سەزىمدى ادامزاتقا ءتان اسقاق بيىككە كوتەرىپ, تولايىم تولعاپ-تولعاپ, ەل-سەلىن شىعارىپ جاۋىندى جىرلاعان, ءوز قاسىرەتىن ىشىنە جۇتىپ قويىپ, ۇلت قاسىرەتىن قۇربان بولا جىرلاعان جۇلدىز اعىپ ءتۇستى-اۋ. ءوزى ءومىر سۇرگەن حح عاسىردىڭ بار قاسىرەتىن عاسىرلار بويى قازاق باستان كەشكەن قاسىرەتكە جالعاي جىرلاعان جامپوزىمىز كەتتى-اۋ ارامىزدان! قازاق قاسىرەتىن عاسىرلاپ تولعاعان, تاۋەلسىزدىكتى اڭساپ اڭسار تولعاقپەن توقتاماي جىرلاعان جىراۋلاردىڭ جاڭا داۋىردەگى جاڭاشا كوزى, باعزىدان جەتىپ, تاريحتان بايان تاپقان تولعاۋدىڭ تۇرلەنگەن جاڭاشا ءسوزى ەدى-اۋ, فاريزا اپام!

ۇلى جىراۋلاردان قالعان اسىل كوزدەيىن فاريزا اپامىزدى ەندى وتكەن شاقپەن اتاۋ دەگەن نە سۇمدىق؟ جوق, فاريزا اتىن بۇگىنمەن بىرگە اتايمىز, قاشاندا بارعا بالايمىز, بولاشاققا سەنە سويلەگەندە ساناتكەر ساپتان كورەرمىز! بيلىككە ايتقان وكتەم ءسوزى ولەرمەن بيلىكتىڭ شەمىرشەك ساناسىنا جەتىپ جىبىتسە, كانەكي؟! ال پوەزياسى؟ قازاق حالقى باردا فاريزا پوەزياسى بار. پوەزياسى باردا فاريزا بار!

قوش, بۇگىنمەن بىرگە, ەرتەڭمەن ەتەنە اياۋلى اقىن!

قۇلبەك ەرگوبەك.

تۇركىستان.

_________________________________________

قازاقتىڭ فاريزاسىنىڭ قازاسىنا قابىرعا قايىستىرعان قوشتاسۋ سوزدەرىنىڭ, ازا تۇتۋ جىرلارىنىڭ بىرقاتارى گازەت سايتىنا (egemen.kz) ورنالاستىرىلعانىن وقىرماندار ەسىنە سالامىز.