جامبىل وبلىسىنداعى قازاقستان حالقى كىشى اسسامبلەياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىلىعى ورنالاسقان شاڭىراق – “دوستىق ءۇيى” دەپ اتالادى. جۇرەگى كەڭ جانداي ەسىگى ۇنەمى ايقارا اشىق تۇراتىن ءاز ۇيانىڭ تابالدىرىعىنان وسى وڭىردەگى ءار ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى ءوز ۇيىنە ەنگەندەي ەمىن-ەركىن اتتايدى. ءدۇڭگەن, تۇرىك, قىرعىز, ورىس, وزبەك دەيسىز بە, ءبارى وسىندا.
بەرەكە مەن بىرلىك ۇيىعان وسى بوساعادا ءبىر تۇرىك تۋعانىمىزبەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعانمىن. حيكايامىز ورتا تۇسىنا جاقىنداپ قالعان كەزدە عوي دەيمىن, “دوستىق ءۇيىنىڭ” قىزمەتكەرى ءزۇبايرا سەمبينا:
– بۇ كىسىنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەمىز ورىستىڭ قىزى, – دەپ قالدى.
ادام جانىنا ادەمى ءازىل دە مىڭ داۋا. سوناۋ الاساپىران جىلدارى گۇرجى ەلىندەگى ادىگەن اۋدانىنان جەر اۋىپ كەلگەن اتا-انالارىنىڭ كورگەن ازابىن ايتامىن دەپ جانى كۇيزەلىڭكىرەپ قالعان مەحيانىڭ كوڭىلىن سەرپەيىن دەپ:
– ە-ە, وندا جەڭگەمىز ءوزىمىزدىڭ “اققويلى” رۋىنان دەسەڭىزشى, – دەپ ەدىم, تۇرىك تۋعانىمنان بۇرىن انانداي جەردە وتىرعان ەكى دۇڭگەننىڭ ءبىرى ەزۋ تارتتى.
قازاقشانى دا, قازاقى قالجىڭدى دا تۇسىنەتىنى تۇرىنەن كورىنىپ تۇر. ءتىپتى:
– ال مەنىڭ كەلىنىم قازاق, – دەپ اڭگىمەگە ارالاسا كەتتى.
– قازاق بولعاندا قاي ەلدىڭ قىزى, – دەدىم مەن دە قالجىڭنىڭ قىزىل شوعىن ودان ارى ۇرلەي تۇسكىم كەلىپ.
– ءى-ءىم, قالاي ەدى الىگى... “كونوكراد” دەۋشى ەدى عوي.
– جاڭابايلار ما؟
– يە, يە, كەلىنىمنىڭ رۋى جاڭاباي بولادى. مەن ەزۋ تارتىپ ۇلگەرگەنىم جوق ەكىنشى دۇڭگەن:
– قاياقتىڭ ۇرىسى, نورمالنىە ليۋدي وني, – دەپ, ەجىرەيىپ شىعا كەلدى.
سويتسەك, مۇنىڭ اۋىلداستارى شەتىنەن جاڭابايلار ەكەن. مىناۋسى “كورشىنىڭ اقىسى – قۇدايدىڭ حاقىسى” دەگەنگە باسىپ, اۋىلداستارىن قورعاعان ءتۇرى.
وتىرعاندار ەندى دۋ كۇلدىك. ازاپتى جىلدار تۋرالى اۋىر اڭگىمە ۇستىندە بۇل ءبارىمىزدى جاقسى اسەرگە بولەپ, ءبىر جەلپىنىپ قالدىق.
مەحيا ءسوزىن ارى قاراي ساباقتادى...
ايتىپ وتىرسا, 1944 جىلى جەلتوقسان ايىندا قارۋلى اسكەرلەر كەلەدى-داعى حالىقتى قويشا ءيىرىپ: “سەندەردى بۇل جەردەن كوشىرەمىز, بىراق ءبىر اپتا, ارى كەتسە ءبىر ايدىڭ ىشىندە قايتىپ اكەلەمىز”, دەپ ءبىر كۇندە ماشينەگە وتىرعىزىپ, تەمىر جول بەكەتىنە جەتكىزەدى. ودان ارى مال ارتاتىن ۆاگونعا 10-11 وتباسىدان قاماپتى. تۇرىكتەر بالا سانىن شەكتەمەيتىن ءوسىمتال حالىق قوي, ءار وتباسىندا كەمىندە 7-8 نەمەسە 9-10 بالا بار. سونىڭ ءبىرى مەحيا سول كەزدە نەبارى 2 جاستا عانا ەكەن. كورەتىن جارىعى بار دا, ءبۇگىندە, مىنە, 68 جاسقا كەلىپ, قازاقتاردىڭ ارقاسىندا ءوسىپ-ءونىپ وتىر.
ۇلكەندەردەن ەستىگەنى, سول ۇركىنشىلىكتە اركىم قولىنا ىلىككەن زاتتارىن الۋعا عانا ۇلگەرگەن. قارسىلىق بىلدىرگەندەردى الدەقايدا الىپ كەتكەن. ولارعا سودان كەيىن نە بولعانىن ەشكىم بىلمەيدى. ء“ۇي-جايىم, مال-جانىم, دۇنيە-مۇلكىم قالىپ بارادى”, دەگەندەردىڭ قولىنا جەرگىلىكتى بيلىك قاعاز ۇستاتىپ, قول قويىپ بەرگەن. “بارعان جەرلەرىڭدە وسىنى كورسەتسەڭدەر, دۇنيە-م ۇلىكتەرىڭنىڭ ەسەسىن قايتارىپ بەرەدى”, دەپتى. ساۋاتسىز شال-كەمپىرلەر الگى ءبىر جاپىراق قاعازدى مۇنداعا دەيىن ساقتاپتى. ونداي قاعازدىڭ بىرەۋىن مەحيانىڭ دا كورگەنى بار, ەشقانداي قاۋلى, قارارسىز شيمايلاي سالعان قۇنسىز بىردەڭە.
العاشىندا ويلانۋعا دا مۇرشالارى بولماي, دۇرلىگە كوتەرىلگەن حالىق كارى-جاس دەمەي, جۇك ۆاگونعا قويشا توپىرلاتىپ قاماعاننان كەيىن عانا جۇرەكتەرى ءبىر جامانشىلىقتى سەزگەندەي, ۋلاپ-شۋلاپ جىلاي باستايدى. اسىرەسە, كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسى قالاعان قارت انالار ارتتا قالىپ بارا جاتقان تۋعان جەرىن قيماي ەڭىرەگەندە ەتەكتەرى كوز جاسىنا تولادى. وعان اۋرۋ-سىرقاۋ جانداردىڭ ىڭىرسىعان ۇندەرى مەن بالالاردىڭ شوشىنا شىڭعىرعان داۋىستارىن قوسىڭىز.
جۇك تيەۋگە ارنالعان ۆاگونداردا تەرەزە دەگەن بولمايدى. ەسىكتەرى تارس جابىق. وت جاعىپ, تاماق ازىرلەۋگە دە مۇمكىندىك جوق. سۋ دا قات. كۇن 45 گرادۋس سۋىق, كوپ ۇزاماي ءبىر-ءبىر جارىم جاسار بالالار شەتىنەي باستايدى. قىستىڭ قاقاعان سۋىعىندا وسى ازاپپەن ارىپ-اشىپ جيىرما كۇندەي جول جۇرەدى. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, سول شۇبىرىندىدا 17 مىڭ ادام جول-جونەكەي قايتىس بولىپتى. ال امان-ەسەن جەتكەندەردىڭ 10-15 پايىزى قازاق ەلىنە كەلگەن سوڭ ءبىر جارىم جىلدىڭ ىشىندە كوز جۇمعان.
قايتىس بولعانداردى پويىز توقتاعان بەكەتكە تاستاپ كەتە بەرگەن دەيدى. ولاردىڭ جەرلەنگەنىن نەمەسە يت-قۇسقا جەم بولعانىن دا ەشكىم بىلمەيدى. مەحيانىڭ اكەسى مۇعالىم, كوزى اشىق ادام بولعاندىقتان, ءۇركىنشىلىككە ۇشىراعان اعايىندارىنا باس-كوز بولىپتى ايتەۋىر. بىراق... جولداعى سۋىقتان اۋرۋ تاپقان اكە-شەشە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانىنا كەلىپ تۇسكەننەن كەيىن جارتى جىلعا جەتپەي بىرىنەن كەيىن ءبىرى قايتىس بولعان. مەحيا, قازاقشا ايتقاندا, تۇلدىر جەتىم بالا اڭىراپ قالا بەرەدى.
ادىگەننەن اۋىپ كەلگەن اعايىندار ءا دەگەندە ەسىك-تەرەزەسى جوق قاڭىراعان بوس ۇيلەرگە ورنالاسادى. كەيبىرەۋلەرى قازاقتاردىڭ قورجىن تامىنىڭ ءبىر جاعىنا جايعاسادى. بۇلاردىڭ جاعدايلارى الگى جەل ازىناعان بوس ۇيلەرگە كىرگەندەردەن ءسال دە بولسا جوعارى بولىپتى. شىنىندا, قولدا بارىن سوعىسقا جونەلتىپ, ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ وتىرعان ەلدە باسى ارتىق قانداي اس-اۋقات بولسىن. دەگەنمەن, كوپ ۇزاماي داستارقاندارى مەن قازان-وشاقتارى قازاقتارمەن ارالاسىپ, دوستاسىپ كەتەدى.
تۇرىك ۇلتى مىنانداي قاسىرەتتى دە باستان كەشىپتى. “جەر اۋىپ كەلگەن تۇرىكتەر ۇلتىن وزگەرتىپ جازۋى كەرەك” دەگەن پارمەن پايدا بولادى. مىسالى, تولقۇجاتىنا ء“ازىربايجان” دەپ جازعىزسا, اي سايىن كومەنداتۋراعا بارىپ, بەلگىلەنىپ تۇرۋعا ءمىندەتتى ەمەس, ال “تۇرىك” بولىپ قالسا, اي سايىن مىندەتتى تۇردە تۇگەندەۋدەن ءوتۋى كەرەك. مەحيانىڭ اكەسىنىڭ الاساپىراندا كوز جازىپ قالعان اپكەسى بار ەكەن, سول ء“ازىربايجان” بولىپ جازىلىپ كەتىپتى.
– ماكە, مەسحەت تۇرىكتەرى دەگەندى ءتۇسىندىرىپ بەرىڭىزشى؟
– “مەسحەت” دەگەن ۇلت تا, ۇلىس تا جوق. گۇرجى ەلىندە مەسحەت دەگەن جەر بار. سول جەردى جايلاعان نەمەسە سول جەردەن كەلگەن اعايىنداردى “مەسحەتتىك تۇرىكتەر” دەپ اتاپ كەتكەن. ونىڭ بار سىرى وسىندا.
قاپ تاۋىن جايلاعان گۇرجى ەلىنىڭ 5 اۋدانىن تۇرىكتەر مەكەن ەتەدى ەكەن. مەحيانىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى ادىگەن – سول بەس اۋداننىڭ ءبىرى.
بۇگىندە دەپورتاتسيامەن كەلگەن مەحيانىڭ باۋىرلارى, ياعني تۇرىك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارى بولىپ تابىلادى. بارلىعى دا ەگەمەن ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ ءجۇر. ۇلكەندەرىنەن باستاپ بۇگىنگى جاستارىنا شەيىن كەشەگى باستان وتكەرگەن قيىنشىلىقتاردى قازاق حالقىنىڭ دارقان پەيىلى مەن ىستىق قۇشاعىنىڭ ارقاسىندا جەڭگەنىن ايتىپ وتىرادى. قازاقتارمەن قۇدا-جەگجات بولىپ, قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, ميداي ارالاسىپ كەتكەن.
– قانداي قىزمەتتە جۇرسەم دە مەنى “تۇرىك” دەپ ەشكىم كەمسىتكەن ەمەس. قىزمەتىمە ۇلتىم مەن ءتۇر-ءتۇسىمنىڭ دە كەسىرى تيگەن جوق. ايەلىم ورىس قىزى. جوعارى ءبىلىمدى. ۇزاق جىلدار بويى مەكتەپتە حيميا-بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ىستەدى. ال قۇدامنىڭ ايەلى قازاق, ءوزى تۇرىك, بىراق اتى – قازاقباي. ديقان اۋىلىنداعى قازاق باۋىرىمىز كەۋكەمباەۆتىڭ ايەلى تۇرىك قىزى بولعان. مۇنداي مىسالدار بازارباي اۋىلىندا دا بار. قازىر قازاق مەكتەبىندە وقيتىن تۇرىك بالالارى دا كوپ. ول جاقتا جۇرە بەرگەنىمىزدە ءومىرىمىزدىڭ وسى كۇنى قانداي بولاتىنىن بىلمەيمىن. ال وسىندا كەلگەندەردىڭ كوپشىلىگى وقىپ, جوعارى ءبىلىم الدى. ءارتۇرلى ماماندىققا يە بولىپ, ءار سالادا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. مۇنىڭ بارلىعى ەل ىشىندەگى تىنىشتىق پەن ەلباسىمىزدىڭ اقىلمان ساياساتىنىڭ ارقاسى دەپ باعالايمىن, – دەيدى مەحيا.
مەحيانىڭ ەكى ۇل, ەكى قىزى بار. ۇشەۋى جوعارى, بىرەۋى ارناۋلى ورتا ءبىلىمدى. بارلىعى دا قىزمەت ىستەيدى. ءتورت نەمەرەسىنىڭ بىرەۋى قازاق-تۇرىك ليتسەيىندە وقيدى. وقۋ وزاتى.
تۇرىك دەپورتاتسياسىنىڭ تاعى ءبىر قاسىرەتى بار. ول – وتاعاسى سوعىستا قان كەشىپ جۇرگەندە وتباسىلارىنىڭ سۇرگىنگە ۇشىراۋى. ال مايدانداعىلار ەلدەگى جاعدايدان, وتباسى, بالا-شاعاسىنىڭ قايدا كەتكەندىگىنەن مۇلدەم بەيحابار بولعان. سوعىستان امان-ەسەن ورالعاندار ءۇيدىڭ ورنىنا ۇڭىرەيگەن وشاققا تاپ بولىپتى. كوزى اشىق, پىسىقتارى عانا سۇراي-سۇراي وتباسى مەن اعايىن, تۋىستارىن قازاق, قىرعىز, وزبەك ەلدەرىنەن تاپقان. سوعىستان جارالانىپ, جارىمجان بولىپ قايتقاندار بولسا, وتباسىن ىزدەيمىن دەپ ءجۇرىپ مۇلدە جوق بولىپ كەتىپتى. ولاردىڭ قاي جەردە قايتىس بولعانى نەمەسە قاي وڭىرگە تۇراقتاپ قالعانى دا بەلگىسىز...
مىنە, بۇل ۇلى وتان سوعىسىندا 29 پەرزەنتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان تاماشا حالىققا جاسالعان قاراداي قيانات ەدى. ونىڭ كۇناسى سول تۇستاعى “شاش ال دەسە, باس الاتىن” قاتىگەز بيلىكتىڭ موينىندا, ارينە.
“ورنىندا بار وڭالار”. تۇرىك مۇعالىمى مۇسانىڭ ارتىندا قالعان جالعىز تۇياق مەحيا بۇگىندە اكە-شەشەسى كورە الماي كەتكەن قىزىقتى كورىپ وتىر. قازاق ەلىندە ەرجەتىپ, قازاق ەلىندە بىلىكتى باسشى اتانىپ, قازاق ەلىنىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا زەينەتكە شىعىپ, اۋىلدىڭ اقىلمان قاريالارىنىڭ ءبىرى اتانعانىنا تاۋبە دەيدى ول.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى, بايزاق اۋدانى, سارىكەمەر اۋىلى.