ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ كەڭەستىك بيلىكتىڭ كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ, قازاق حالقىن تاركىلەۋ, توناۋ جانە باسقا دا ساياسي ناۋقاندار, قازاقستان جەرىنە كۇشتەپ جەر اۋدارۋ (دەپورتاتسيالاۋ) كەزىندە, سونداي-اق اسكەري تۇتقىندا بولعاندارى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, اقتالماعانداردىڭ ەسىمدەرىن انىقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ جانە تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ماماندارى بىرقاتار ىستەردىڭ باسىن قايىردى.
ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدى قۇجاتتىق اقپارات بولۋى مۇمكىن دەرەككوزدەردى انىقتاۋدان باستادىق. پاۆلودار وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى بويىنشا وسىنداي اقپارات بولۋى مۇمكىن 57 قور ەسەپكە الىندى. بۇل قورلاردا 1928-1930, 1933, 1935-1960 جىلدارداعى قىلمىستىق ىستەر جيناقتالعان.
بۇگىنگى تاڭدا جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى بارلىعى 1 077 ءىستى قاراپ, زەردەلەدى. ناتيجەسىندە, ركفسر-ءدىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ ايگىلى 58-ءىنشى بابى جانە باسقا دا باپتارى نەگىزىندە ايىپتالىپ, سوتتالعان 2 423 ادام تۋرالى مالىمەت تابىلدى. بۇل قىلمىستىق ىستەردە ايىپتالۋشىلاردىڭ اقتالۋى جونىندە قانداي دا ءبىر قۇقىقتىق قۇجات بولماعاندىقتان, ءبىز ولاردى اقتالماعان قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار ساناتىنا جاتقىزدىق. الايدا بۇل قىلمىستىق ىستەردى قۇقىق سالاسىنىڭ ماماندارى كاسىبي تۇرعىدا ءجىتى قاراپ, وزدەرىنىڭ ناقتى قۇقىقتىق باعاسىن بەرۋلەرى كەرەك.
مىسالعا, وسىنداي قىلمىستىق ىستەردىڭ كەيبىرىن اتاپ وتسەك, ول لوزوۆ (قازىرگى – ۋسپەن) اۋدانى «ستەنكا رازين» كولحوزىنىڭ ەسەپشىسى ي.گ.ريابتسەۆتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-7-(ديۆەرسيا) بابى بويىنشا ايىپتاۋ ءىسى. بۇل ادام تۇقىمنىڭ سورتتارىن كونتررەۆوليۋتسيالىق ماقساتپەن اۋىستىردى دەپ ايىپتالعان. نەمەسە تسيۋرۋپين (قازىرگى شارباقتى) اۋدانى كيروۆ اتىنداعى كولحوزدىڭ 6 جۇمىسكەرىن مال باسىن قۇرتتى جانە ساتتى دەگەن ايىپپەن 1932 جىلعى 7 تامىزداعى قاۋلىعا سايكەس ايىپتاۋ قىلمىستىق ءىسى. تسيۋرۋپين اۋدانى كالينين اتىنداعى كولحوزدىڭ ەسەپشىسى ر.باتاحاەۆتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-10-بابى بويىنشا ايىپتاۋ ءىسى. ول استىق دايىنداۋ ناۋقانىنا قارسى شىعىپ, كولحوز جينالىسىنىڭ وتۋىنە كەدەرگى جاسادى دەپ ايىپتالعان. ۋرليۋتيۋب (قازىرگى جەلەزين) اۋدانى پۋشكين اتىنداعى كولحوزدىڭ كولحوزشىسى ت.شۇكىمباەۆتى قىلمىستىق كودەكستىڭ, 58-10-بابىنا سايكەس ايىپتاۋ ءىسى. ول كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋعا شاقىرعانى, كاپيتاليستىك قۇرىلىستى ماداقتاعانى, پارتيا جانە وكىمەت ساياساتىنا نارازىلىق بىلدىرگەنى ءۇشىن ايىپتالىپ, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان.
قازىرگى ۋاقىتتا پاۆلودار وكرۋگتىك جانە وبلىستىق سوتتارى ارحيۆتىك قورلارىنان جۇمىس توبى مۇشەلەرى انىقتاعان 1 077 قىلمىستىق ءىستى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى, ياعني اقتالماعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بازاسى ازىرلەنۋدە. الداعى ۋاقىتتا جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى پاۆلودار وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە جۇمىستارىن جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ ماماندارى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبى بويىنشا زەرتتەۋ, ىزدەستىرۋ جۇمىستارىمەن 1990 جىلداردان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. ماسەلەن, ۇزاق جىلدار «قۇپيا», «اسا قۇپيا» تارتىبىندە ساقتالىپ كەلگەن ارحيۆتىك قۇجاتتار اشىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى. بۇل قۇجاتتاردىڭ نەگىزگى مازمۇنى 1920-1930 جىلدارداعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كۇشتەۋ, زورلىق, زومبىلىق مەحانيزىمىنە نەگىزدەلگەن, شۇعىل دا دورەكى تۇردە جۇرگىزىلگەن جاپپاي ۇجىمداستىرۋ, عاسىرلار بويى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان قازاق حالقىن كۇشتەپ وتىرىقشىلاندىرۋ, يندۋستريالاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىنداعى شەكتەن شىققان اۋىل شارۋاشىلىعى سالىعى ساياساتى, سونىڭ سالدارىنان ەلدى جايلاعان اشارشىلىق, بوسقىنعا اينالعان حالىق تۋرالى. بۇل ارحيۆتىك قۇجاتتاردا 1930 جىلداردىڭ اياعى مەن ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى ەرتىستىڭ پاۆلودار وڭىرىنە كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان, دەپورتاتسياعا ۇشىراعان تۇتاستاي حالىقتار مەن ولاردىڭ وكىلدەرىنىڭ اسا اۋىر تۇرمىس-تىرشىلىگى, شارۋاشىلىق جاعدايلارى, ورنالاسۋى جونىندە دە اسا قۇندى تاريحي دەرەكتەر بار.
1989 جىلدان باستاپ وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامداردىڭ جەكە تەكتىك قۇجاتتارىن جيناي باستادى. بۇلار – ەستەلىكتەر, حاتتار, انىقتامالار, فوتوسۋرەتتەر, پارتيا ۇيىمدارىنىڭ حاتتامالارى, ومىرباياندىق, قىزمەت بابىندا جاسالعان قۇجاتتار, تەرگەۋ حاتتامالارى, پروكۋراتۋرا, سوت ورگاندارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى اقتاۋ جونىندەگى قۇجاتتارى جانە ت.ب. وسى قۇجاتتاردىڭ كەيبىرى قايعى-قاسىرەتكە تولى جىلداردا جەندەتتەر قولىنان تاڭعالارلىق جاعدايلاردا امان قالىپ, سول زۇلمات زامان كۋاسىندەي بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر.
وسى قۇجاتتارعا عىلىمي سيپاتتاما جاسالىپ, وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە XX عاسىردىڭ 30-40-شى جانە 50-ءشى جىلدارىنىڭ باسىندا نەگىزسىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ىستەرى مەن قۇجاتتارىنىڭ كوللەكتسياسى جاسالدى. بۇل كوللەكتسياعا 2 مىڭنان اسا نەگىزسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامدار جونىندە اسا قۇندى تاريحي دەرەكتەر ەنگىزىلىپ وتىر.
1999 جىلى «ازالى كىتاپ (اتىلعاندار ءتىزىمى)» (اۆتورلارى – ۆ.د.بولتينا, ل.ۆ.شەۆەلەۆا) اتتى كىتاپ جارىققا شىقتى. بۇل كىتاپتى دايىنداۋ بارىسىندا قۇراستىرۋشىلار پاۆلودار وبلىسى بويىنشا ۇقك دەپارتامەنتىنىڭ ۆەدومستۆولىق ارحيۆىندە ساقتالعان تەرگەۋ ىستەرىمەن تانىسىپ, ولاردى جان-جاقتى, تەرەڭ زەرتتەدى. اۆتورلار جۇزدەگەن ادامداردىڭ – باي-كۋلاكتاردىڭ, جەكە شارۋالاردىڭ, كولحوزشى-جۇمىسشىلاردىڭ, ءدىن وكىلدەرىنىڭ, پارتيا, كومسومول ۇيىمدارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, قوعامنىڭ الدىڭعى قاتارلى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ, جەر اۋدارىلعانداردىڭ, دەپورتاتسياعا ۇشىراعانداردىڭ ت.ب. قايعىلى دا اۋىر تاعدىرلارىنىڭ كۋاسى بولىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن جان-جۇرەگىمەن سەزىندى. بۇل ازالى كىتاپقا 810 ادام تۋرالى مالىمەت ەندى. اتىلعانداردىڭ ەڭ جاسى 18-دە, ال ەڭ ۇلكەنى 82 جاستا بولعان ەكەن.
2014 جىلى «مەموريال» حالىقارالىق تاريحي-اعارتۋ, قۇقىق قورعاۋ جانە قايىرىمدىلىق قوعامىنان (ماسكەۋ ق.) وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆكە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار جايلى بىرقاتار تاريحي دەرەكتەر – حاتتار, انىقتامالار, انكەتالار, ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان ماقالالار, فوتوسۋرەتتەر, ەستەلىكتەر جانە ت.ب. اسا قۇندى قۇجاتتار تابىستالدى. وسى قۇجاتتاردىڭ ىشىندە اتاقتى جەرلەسىمىز ج.ايماۋىتوۆتىڭ قاماۋدا بولعان كەزدەگى فوتوسۋرەتى دە بار.
بۇگىنگى تاڭدا وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ «XX عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارىنداعى ەرتىستىڭ پاۆلودار وڭىرىندەگى اشارشىلىق تاريحىنان» قۇجاتتار جيناعىن ازىرلەپ, باسپاعا ۇسىنىپ وتىر.
قانشايىم ماقاجانوۆا,
پاۆلودار وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى