وزبەكالى سىندى تۇلعانى ەسكە تۇسىرگەندە الدىمەن ويعا قاسيەتتى تايقازان ورالادى. ويتكەنى تايقازان حالقىمىزدىڭ قۇتىنا اينالعان, تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولىنداي جادىگەر بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى. ال وسى تايقازاننىڭ قۇت بولىپ قۇيىلعانىنا 622 جىلدان اسىپتى. تايقازان تۋرالى از-كەم مالىمەتكە كوز جۇگىرتسەك, الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قازاننىڭ جالپى سالماعى 2 توننا, سىيىمدىلىعى 3 مىڭ ليتر بولادى. وعان بەيسەنبى كۇنى سۋ تولتىرىلىپ, ءتاتتى ارالاستىرىلىپ قويادى ەكەن. كەلەسى كۇنى, ياعني جۇما نامازدان كەيىن ءتاتتى سۋ جۇرتقا تاراتىلعان. ودان كەيىن بوس قازانعا اركىم ءوزىنىڭ اكەلگەنىن, ياعني ساۋداگەر – تيىنىن, قاساپشى – ەتىن, اڭشى – تەرىسىن, شارۋا بيدايىن سالاتىن بولعان.
ونى شىراقشىلار مۇقتاج ادامدارعا تاراتىپ بەرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. مىنە, وسى اسا قۇندى جادىگەر ەلىمىزگە, قاسيەتتى تۇركىستانعا قايتا ورالعانىنا 32 جىل تولىپ وتىر. تايقازان 1935 جىلى لەنينگراد, قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتەتىن يران شەبەرلەرىنىڭ III حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنا ءۇش ايعا جىبەرىلگەنىمەن, تەك 54 جىلدان كەيىن, ياعني 1989 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگىندە تاريحي وتانىنا قايتا ورالدى. بۇل ىسكە, ياعني كونە جادىگەردىڭ تۇركىستانعا اكەلىنۋىنە كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, عالىم-ەتنوگراف وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ قوسقان ۇلەسى زور.
حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, ايتۋلى تۇلعا وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەلىمىزگە جاساعان وزگە دە قىرۋار ەڭبەگىن حالقى ۇمىتپايدى. وزەكەڭنىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلسەك, اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلعان, سويتسە دە بار قيىندىققا توتەپ بەرىپ, سوعىستان كەيىنگى اۋىر جاعدايعا مويىماي, جاستايىنان قارا جۇمىسقا ارالاسىپ, شىمىر بولىپ شىنىعىپ وسكەن, ءبىلىمىن دە شىڭداپ, الدىنا ۇلكەن ماقسات قويىپ, ءوزىن ءوزى قامشىلاپ, ءوزىن ءوزى جەتىلدىرگەن ازامات ەكەنىن كورەمىز.
كەڭەس داۋىرىندە ءتۇرلى دەڭگەيدە بيلىكتە بولعان, قازاقستان كومسومولىنا جەتەكشىلىك ەتكەن, كەيىن مادەنيەت سالاسىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ءومىربايانى ۇلگى تۇتارلىق. وزەكەڭ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مادەنيەتى مەن ونەرىن بۇكىل الەمگە تانىتا ءبىلدى. وسى جولدا ايانباي تەر توكتى. ەلىمىزدەگى كوپتەگەن مۋزەيلەردى ءوز قولىمەن جاساتتى. وزبەكالى اعامىز مۋزەي ءىسىنىڭ جاناشىرى, ءارى بىلگىرى ەدى. ءاز ناۋرىز سەكىلدى بۇرىن تىيىم سالىنعان مەرەكەنى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى قوعامدىق باستامالاردى باتىل قولداعان قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى.
اسىرەسە, اۋليە كەسەنەسى نەگىزىندە قۇرىلعان «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيىنىڭ قۇرىلۋىنا ابزال اعامىزدىڭ جاساعان ەڭبەگى وراسان. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان شاقتا كەسەنەدە جەرلەنگەن حاندار مەن سۇلتاندار, بيلەر جانە باتىرلاردىڭ قۇلپىتاستارىن مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنا قويدى. مۇندا جەرلەنگەندەر حالقىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارى ەدى. ءوزىنىڭ باتىلدىعىنىڭ ارقاسىندا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن جاساپ شىقتى. بۇل ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن شارۋا. سونداي-اق اتەيستىك قوعامدا ەڭ الدىمەن ەلىمىزدە اۋليە بابامىز – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ مۇراسى مەن ىلىمىنە بەتبۇرىستى باستاعان دا وسى وزبەكالى جانىبەكوۆ بولاتىن.
حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ وزىندە-اق قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋىنە ۇيىتقى بولدى. وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن قالاسىندا ەتنوگرافيالىق مۋزەيلەر اشىلدى. ول كىسى «شەرتەر», «ادىرنا», «التىناي» جانە باسقا كوپتەگەن فولكلورلىق ونەر انسامبلدەرىن ۇيىمداستىردى. ناۋرىز مەيرامىن, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, شاكارىم قۇدايبەرديەۆ ەسىمدەرىنىڭ حالقىنا قايتا ورالۋىنا بەلسەنە اتسالىستى. انا ءتىلىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ مەملەكەتتىك تۇجىرىمداماسىن جاساۋعا قاتىستى. ءو.جانىبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن قالالارىندا ەتنوگرافيالىق مۋزەيلەر اشىلدى. قازاقستاننىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىن ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىن كوزدەگەن «ارقاس» قوعامى قۇرىلدى.
ءو.جانىبەكوۆ – «قازاقتىڭ ۇلتتىق قول ونەرى», «جاڭعىرىق», «ۋاقىت كەرۋەنى», «جولايرىقتا», «قازاق كيىمى», «ەجەلگى وتىرار», «تاعدىر تاعىلىمى» ەڭبەكتەرىنىڭ اۆتورى.
ءالى ەسىمىزدە, جەتپىسىنشى جىلدارى وزەكەڭ تورعاي وبلىسى جاڭادان قۇرىلىپ, سول وڭىرگە جاستار جاپپاي بەت الىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىم, جاسامپازدىق سەزىم كۇشەيىپ تۇرعان شاق بولاتىن. وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەسىمى ءجيى ەستىلىپ, ونىڭ باستاماسى رەسپۋبليكاعا تاراپ جاتقان كەز ەدى. ول كىسىنىڭ مادەنيەتكە قامقورلىعى, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق داستۇرىنە دەگەن ەرەكشە كوزقاراسى, جاستار تەاترىنىڭ جالىنداپ, دۇركىرەپ شىعۋى وسى تورعاي وبلىسىنان باستاۋ الدى.
كەزىندە تورعاي وبلىسىندا قىزمەت اتقارعان تۇستا ارقالىقتاعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ قابىرعالارىن ءوز قولىمەن اكتەپ, بوياپ-سىرلاعانىن ەستىگەندە, بۇل كىسىنىڭ ۇلىق بولساڭ-كىشىك بول دەگەن قاراپايىم بولمىسىمەن ناعىز تۇلعا ەكەنىن تانىپ, سۇيسىنە تۇسەتىنبىز.
ارقاداعى كونە ءداۋىر جادىگەرلەرى تۋرالى سونشالىق بىلگىرلىكپەن ايتىلعان اڭگىمە تاريح بىلگىرىنىڭ, ۇلتتىق ساۋلەت عۇلاماسىنىڭ تۇتاس اكادەميالىق ءدارىسى ءتارىزدى: قاي ەسكەرتكىش قاي ءداۋىردىڭ مۇراسى, قاي ەسكەرتكىش قاي كەڭشاردىڭ اۋماعىندا تۇر, ونىڭ ولشەمدەرى قانداي؟ مىنە, وزەكەڭ وسىنداي كوپ دەرەكتى باسىندا ساقتاي بەرۋشى ەدى. ول كىسى ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنداعى مادەني ورىنداردى, تاريحي قۇندى دۇنيەلەردى, بالبالتاستاردى, نەبىر جادىگەرلەردى جاتقا بىلەتىن, كوبىن ارالاپ كورگەن. وكىنىشكە قاراي, قازىر سونىڭ ءبىرازى قولدى بولۋدا.
بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار تۇسىندا كونە تاريحتان سىر شەرتەتىن بالبالتاستار كوپ ەدى. بۇگىندە سونىڭ كوبى جويىلىپ كەتكەن, دەپ كۇيىنەتىن وزەكەڭ. اركىم تاسىپ اكەتىپ, تاعىلىقپەن قۇرتىلۋدا. ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز توناپ جاتىرمىز. مادەنيەتتەگى دۇمشەلەر – ەڭ قاتەرلى جاۋ. سولاردى كورگەندە كۇيىنىپ كەتەتىن.
حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن تۇعىرى بيىك تۇلعا تۋرالى ايگىلى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ: «ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ قايتادان قالپىنا كەلتىرىلىپ, تاۋەلسىز دامۋ جولىنا تۇسۋىنە دە وزاعانىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە» دەسە, حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا «وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ حالقىنا سىڭىرگەن ەرەكشە ەڭبەگىن تىزبەلەپ شىعۋ ءۇشىن عانا ۇلكەن كىتاپ جازۋ كەرەك. ول – كيەلى ادام» دەپ باعالادى. ول بۇكىل سانالى ومىرىندە قازاق حالقىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن دالەلدەۋمەن ءوتتى», – دەپ, باعاسىن بەردى. عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ وزبەكالى جانىبەكوۆ جايىندا: «ول ەل تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ بىلگىرى, قاسيەتتىڭ تۇنىپ تۇرعان تۇنباسى, ويدىڭ تەرەڭى, حالقىمىزدىڭ كەسكىنى مەن كەلبەتى, قايراتى مەن ايباتى ەدى, ارىسى ەدى, دارا تۇلعاسى ەدى, ەلىنىڭ اسىلى, بارشانىڭ جاقىنى ەدى, قايىسپايتىن قارا نارى, شالىس باسپايتىن كەرجورعاسى ەدى, بويىن جاسىرعان تۇلپار ەدى. زامانىمىزدىڭ بۇقار جىراۋى, تولە ءبيى ەدى» دەپ, ەرەكشە باعالاعان ەكەن.
ول 1986 جىلى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن عانا مادەنيەت ءمينيسترى, سودان كەيىن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. كەزىندە وعان ميحايل ەسەناليەۆ: «جانىبەكوۆ ءوز بەتىنشە ويلاي بىلەتىن, بىرەۋگە جاعىنۋ دەگەندى بىلمەيتىن تۇلعا ەدى, جاعىمپازدىعى جوق تۋراشىل ادام بولدى. ول مانساپ ىزدەمەگەن ادام ەدى», دەگەن سيپاتتاما بەرگەن.
ەلىمىزدىڭ استاناسى بولعان الماتىدا قازاق تىلدىلەردىڭ ازدىعىن, سول از قازاقتىڭ ءبىرازى انا تىلىندە وقىمايتىنىن سىلتاۋ ەتىپ, قازاق تىلىندە كەشكىلىك گازەت شىعارۋعا كەدەرگى كەلتىرۋشىلەر جەتكىلىكتى بولعان. مىنە, وسى كەزدە جۇرتشىلىقتىڭ تالاپ-تىلەگىن باتىل قولداپ, قازىرگى «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ شىعۋىنا تىكەلەي كومەك كورسەتكەن دە وزبەكالى جانىبەكوۆ بولاتىن.
وزەكەڭ قاي جەردە, قاي سالادا جۇرسە دە جاستارعا جىگەر بەرىپ, جۇمىسقا جىگەرلەندىرىپ, ءاربىر ءىس-ارەكەتىنە نازار اۋدارىپ, قىزمەتكەرلەرىن قاناتتاندىرىپ وتىراتىن. وزبەكالى جانىبەكوۆ – قازاقتىڭ ماڭدايالدى, اسا كورنەكتى قايراتكەرى. ول كىسىنى ءارى ساياسي, ءارى مەملەكەتتىك, ءارى مادەني قايراتكەر دەسە بولادى. اسىرەسە, ول – ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن, مادەني مۇراسىن, ونەرىن, وتكەن ادەبيەتىمىزدى زەرتتەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ادام. ول كىسى ءجاي عانا زەرتتەپ قويعان جوق, كوپتەگەن جادىگەرلەردى ىزدەپ ءجۇرىپ اشىپ, ولاردى ناسيحاتتاپ, زەرتتەۋگە بارىنشا كۇش سالدى. حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىن, ادەت-عۇرىپتارىن, اسقاقتاعان ءانى مەن كۇمبىرلەگەن كۇيىن, مىڭ بۇرالعان ءبيىن, تالعامى مول قول ونەرىن تانىتىپ, ناسيحاتتاۋعا جول اشتى.
وزەكەڭ جۇمىستا تالاپشىل بولعان-دى. قاراپايىم كيىنەتىن, تاپ-تۇيناقتاي تازا جۇرەتىن. كونفەرەنتسيالار مەن ءتۇرلى جينالىستارعا جان-جاقتى دايىندالىپ, ءمان-جايدى مەيلىنشە زەرتتەپ, باياندامانى ءوزى جازىپ وتىراتىن. ول كىسى قانداي لاۋازىمدى قىزمەت اتقارسا دا, ءتىپتى مينيستر, ورتالىق كوميتەت حاتشىسى بولسا دا وسى قاسيەتىنەن اينىعان ەمەس.
دارىندى تۇلعا, ۇلتىن جان-تانىمەن سۇيگەن, سول ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ىستەگەن ازامات ءوزىنىڭ وسيەتى بويىنشا تۋعان توپىراعى وتىرار جەرىندە – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇستازى, باپتاردىڭ بابى ارىستانباب اۋليەنىڭ كەسەنەسى جانىنداعى قورىمعا جەرلەندى. ال بۇگىن وزبەكالى جانىبەكوۆتەي تۇلعادان ءتالىم العان تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاقتارى ونىڭ ونەگەلى ەڭبەكتەرىن ودان ءارى جالعاستىرۋدا.
ۇلتتىق رۋح, ءداستۇر مەن سالت, ءتىل مەن ادەبيەت جونىندە ۇزاق كەڭەس قۇراتىن. تولىپ جاتقان ءىش پىستىرار ۇزاق-سونار باسقوسۋلاردا ەل ەسىنەپ, قالعىپ-مۇلگىپ وتىرار قۇلاقتى جاۋىر ەتكەن قىسىر كەڭەس ەمەس, وزاعاڭ وتكىزگەن جيىنداردا حالىقتىڭ, ۇرپاقتىڭ قامىن جەپ, بولاشاعىن بولجاعان كەمەل ويلار, كورەگەن پىكىرلەر ورتاعا تۇسەتىن. كوپ سويلەمەيتىن, قاتاڭداۋ كورىنەتىن كىسى الىستى اڭعاراتىن اقىلگوي اعا كەيپىندە اشىلىپ سويلەيتىن.
قازاقستان مادەنيەتىن باسقارعان ازاماتتاردىڭ اراسىندا تەمىربەك جۇرگەنوۆ پەن ءىلياس وماروۆتىڭ داڭقى مەن اڭىزى ەل اراسىنا كەڭىنەن تاراعان. سول تۇلعالار سىندى الاشقا اتاعى جايىلىپ, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى كوسەمگە اينالعان تۇلعا وسى وزبەكالى جانىبەكوۆ بولدى. ايتۋلى تۇلعا تولىپ جاتقان يگى ىستەرىمەن قوسا, ايتىستىڭ اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە دە ۇلكەن ۇلەس قوسقان.
وزەكەڭدى قۇرمەت تۇتاتىن ازاماتتار جولى تۇسكەندە ارىستانباب كەسەنەسىنە بارىپ, ارنايى باسىنا ءتاۋ ەتىپ, قۇران باعىشتاپ, قۇرمەت كورسەتۋدەن جالىقپايدى.
بۇگىندە دارا تۇلعانىڭ تۋعانىنا توقسان جىل بولادى. وسىنداي حالىق قۇرمەتىنە بولەنگەن ازاماتتى ۇمىتۋعا بولا ما؟ ءولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىنا ءىس قالدىرعان.
سەرىك سەيدۋمانوۆ,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى