جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلى

 ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيس­ترلىگى ازىرلەگەن بۇل تۇجىرىم­داما جوباسى – الدىڭعى جىلدا­رى ىسكە اسىرىلعان جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ جو­نىندەگى رەفورمالاردىڭ قيسىن­دى جالعاسى. جاڭارتىلعان تۇجى­رىم­دامادا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­قارۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا مودەلى ەنگىزىلگەن, ول شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسىنە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋى مەن ءرولىن كەڭەيتۋدى, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن سايلاۋدى, ۇيىمدىق, ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى اۋىل اكىمدىكتەرىنىڭ دەربەستىگىن باعامدايدى. بۇدان باسقا, وندا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ قىزمەتىنىڭ ناقتى فۋنكتسيونالدىق شەكارالارى, سونداي-اق جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ تۇرعىندار الدىنداعى اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگىن كۇشەيتۋ جونىندەگى نورمالار جازىلعان.

اتالعان قۇجاتقا سايكەس, جەر­گى­لىكتى جەرلەردە مەملەكەتتىك باس­قارۋ ۇدەرىستەرىندە ازامات­تار­دىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ءۇشىن اكىمدەردى تىكە­لەي سايلاۋ ەنگىزىلۋدە. وسى جىل­دىڭ شىلدەسىندە اۋىل اكىم­دەرىن تىكەلەي سايلاۋ باستالدى. وسى باعىت شەڭبەرىندەگى كەلەسى قا­دام – 2024 جىلدان باستاپ اۋدان اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋدى ەنگىزۋ.

سونىمەن قاتار ۇلتتىق ەكو­نو­­­ميكا مينيسترلىگى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى جاڭا زاڭ ازىر­­لەۋدە, وندا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­­قا­رۋ ورگاندارىنىڭ قۇرىلى­مى, قا­لىپتاستىرۋ ءتارتىبى جانە وكى­­لەت­­تىكتەرى ايقىندالادى.

بۇل جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقا­­رۋ­دىڭ پارمەندى جۇيەسىن ورتا­لىق­­سىز­داندىرۋعا جانە قۇرۋعا, باس­قارۋ دەڭگەيلەرى اراسىن­داعى فۋنك­تسيالار مەن وكىلەت­تىكتەر­دىڭ قاي­تا­لانۋىن قايتا بولۋگە جانە بول­دىرماۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى.

سونداي-اق اۋىلدىق وكىلدى ورگان – «كەڭەس» قۇرىلادى. كەڭەسكە جەرگىلىكتى قوعامداستىقتى دامىتۋ جوسپارى مەن بيۋدجەتتى بەكىتۋ جانە ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ, اۋىلدىق دەڭگەيدە سالىق مولشەرلەمەلەرىنىڭ كولەمىن رەتتەۋ, سونداي-اق اۋىلداردى اباتتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وكىلەتتىكتەر بەرىلەدى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر تىزبەسى, قىزمەتكەرلەردى جالداۋ جانە ەڭبەكاقى مولشەرىن ايقىنداۋ ماسەلەلەرى وسى كەڭەس ارقىلى رەتتەلەدى.

ايتا كەتۋ كەرەك, قازىر ۇدايى ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتىڭ جەتكىلىكتى قارجىلاندىرىلماۋى بايقالادى. مەنشىكتى كىرىستەر بيۋدجەتتىڭ وسى دەڭگەيىندەگى شى­عىستاردىڭ تەك 13,4%-ىن جابۋدا. وسىعان بايلانىستى, 2022 جىلدان باستاپ اۋىل دەڭگەيىنە سالىقتار مەن تولەمدەردىڭ قوسىمشا ءتورت ءتۇرىن بەرۋ كوزدەلگەن: بىرىڭعاي جەر سالىعى, جەر ۋچاسكەلەرىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەم, ولاردى ساتۋدان تۇسەتىن تۇسىمدەر جانە ولاردى جالداۋ قۇقىعىن ساتقانى ءۇشىن تولەم.

2023 جىلى تاعى دا بىرقاتار سا­لىقتار مەن تولەمدەردى بەرۋ جوس­پارلانىپ وتىر. اتاپ ايت­قان­دا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس­تەن تۇسەتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن وبلىس, اۋدان جانە اۋىل اراسىندا ءبولۋ كوزدەلەدى. فيسكالدىق ورتالىقسىزداندىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ ناتيجەسىندە 2025 جىلى اۋىلدىق وكرۋگتەر بيۋدجەتىنىڭ ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋىنىڭ 35%-عا دەيىن ءوسۋى كۇتىلۋدە.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى جەر­گى­لىكتى ينفراقۇرىلىم نىساندارى­نىڭ كوپ بولىگى, ياعني جولدار, سۋمەن جابدىقتاۋ, سۋ بۇرۋ جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جەلى­لەرى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ بالانسىنا ءتيىستى تۇردە قويىل­ماعان. بۇل اكىمدىكتەر اتالعان نى­سان­دارعا اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن ءاردايىم جەدەل جۇرگىزە المايتىندىعىنا الىپ كەلەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل ازا­­مات­تاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقا­تى­نا تىكەلەي اسەر ەتەدى. وسى ماسەلە­لەردى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشۋ ءۇشىن تۇجىرىمداما جوباسىن­دا جەرگىلىكتى بيۋدجەت شىعىس­تارىن ۇتىمدى ءبولۋدى ارتتى­رۋعا جانە كوممۋنالدىق مەنشىك نى­ساندارىن ءتيىمدى پايدالا­نۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار كوز­دەلگەن.

ايتىلعان ءىس-شارالاردى ساپالى ىسكە اسىرۋ 2025 جىلعا قا­راي ۋاقىت سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجى­رىم­داماسىنا سايكەس ءبىزدىڭ ازامات­تارىمىزدىڭ مۇددەلەرىن تولىق­قاندى ىسكە اسىرۋعا باعىت­تالعان جەر­گىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­قارۋدىڭ جاڭا مودەلىن قالىپ­تاس­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.