جىل باسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى ەربولات دوساەۆ حالىقتىڭ بانكتەر الدىنداعى قارىزى شەكتەن اسىپ بارا جاتقانىن, سونداي-اق ونىڭ كولەمىن ازايتۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرۋعا كىرىسەتىنىن ايتقاندا, ساراپشىلار حالىقتىڭ نەسيەسىز ءومىر سۇرە المايتىنىن جەتكىزىپ, دابىل قاققان ەدى. دەمەك, حالىقتىڭ نەسيەگە تاۋەلدىلىگى ۇكىمەتتىڭ قالاۋىمەن ەمەس, جەكە باسىنىڭ قاجەتتىلىگىنە تاۋەلدى بولىپ قالعانىن اڭعارتادى.
2019 جىلعى نەسيە راقىمشىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قايتارىلۋى كۇماندى نەسيەسى 9,68 پايىزعا ازايسا دا ميكرو قارجى ۇيىمدارى الدىنداعى بەرەشەگى 26,8 پايىزعا كوبەيىپ كەتكەن ەدى. سول سەبەپتى ساراپشىلار حالىقتىڭ بانكتەردەن نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ اينالىپ كەلگەندە پروبلەمالى نەسيە دەڭگەيىن 50 پايىزدان اسىرىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەكەنىن اشىپ ايتتى. باسقا ەلدەرمەن سالىستىرساق, 2017 جىلى رەسەيدە مەرزىمى وتكەن نەسيەلەردىڭ ۇلەسى 8 پايىز بولسا, بيىل 4,65 پايىزعا ازايعان. مامىردا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن باعالاۋ ءۇشىن جىل سايىن اۋديت جۇرگىزەتىنىن, نەسيە بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان پروتسەستەرىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىراتىنىن جانە كەپىل قۇنىن دۇرىس باعالاۋ مەن قارىز الۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن تالداۋعا باسا نازار اۋدارىلاتىنىن ايتقانى ەسىمىزدە. ەندى ساراپشىلار سول اۋديتتە اكتيۆتەردىڭ ساپاسى عانا ەمەس, وتەلمەگەن نەسيە ۇلەسى تۋرالى مالىمەتتەر دە قامتىلاتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.
Moody’s اگەنتتىگىنىڭ قازاقستان بويىنشا بانك سەكتورىنىڭ جەتەكشى تالداۋشىسى سەمەن يساكوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي نەسيەلەردىڭ قازىرگى دەڭگەيى 18 پايىزدان اسادى. جىل اياعىنا دەيىن ول 2 پايىزعا تومەندەپ, 16 پايىزبەن توقتالۋى مۇمكىن. Fitch Ratings رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ تاعى ءبىر باعالاۋىنا سايكەس, 2020 جىلدىڭ اياعىندا قازاقستاندا ءۇشىنشى ساتىداعى (قايتارىمسىز) نەسيەلەردىڭ ورتاشا دەڭگەيى شامامەن 15 پايىزدى قۇراعان بولاتىن. مامىردىڭ سوڭىندا Fitch ۆەبينارىندا اگەنتتىكتىڭ وكىلى دميتري ۆاسيلەۆ «قازاقستاندىق بانكتەردەگى پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ ەداۋىر جوعارى دەڭگەيى پاندەميامەن ەمەس, ۇزاق ۋاقىت بويى جيناقتالعانىمەن بايلانىستى» دەگەن پىكىرىن جەتكىزگەن-ءدى. ونىڭ سوزىنە سەنسەك, پاندەميا جانە ءىجو تومەندەۋى جاعدايىندا بانكتەر, كەرىسىنشە ءوز تەڭگەرىمىندەگى وسى پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ كولەمىن, نەگىزىنەن اكتيۆتەردى ءىشىنارا ساتىپ الۋ ەسەبىنەن ازايتۋعا مۇمكىندىك العان. د.ۆاسيلەۆ ايتقانداي, قازاقستاننىڭ بانك سەكتورىنداعى اكتيۆتەر ساپاسىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى ءدال وسى كورپوراتيۆتىك نەسيەلەرمەن بايلانىستى. زاڭدى تۇلعالاردىڭ العان نەسيەسى دە كەپىلسىز بەرىلگەندىكتەن پروبلەمالى نەسيەلەردىڭ قاتارىندا تۇر.
بيزنەسكە نەسيە الۋ ءالى قالىپتاسا قويعان جوق
ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا سۇيەنەتىنىن ەسكەرسەك, بىزدە بيزنەستىڭ بانكتەردەن نەسيە الۋ جانە بانكتەردىڭ بيزنەستى قارجىلاندىرۋ باسەكەسى ءالى قالىپتاسپاعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ساراپشىلار ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسى كەمىمەي, بۇل قۇبىلىستىڭ قايتالانا بەرەتىنىن ايتادى. مەملەكەت بانكتەردى دە, بيزنەستى دە قاجەت دەپ تاپسا قولداپ, قارجىلاندىرادى. بىراق سوعان قاراماستان نەسيە پايىزى وزگەرگەن جوق. ۇلتتىق بانكتەن 9-10 پايىزبەن نەسيە العان ەدب حالىققا ونى 25 پايىزبەن بەرەدى.
بيىل ەكىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ورتا ەسەپپەن 450 مىڭ تەڭگە كولەمىندە نەسيەسى بار ەكەنى انىقتالدى. نەسيەلەندىرۋدىڭ ەڭ جوعارى ديناميكاسى مامىردا بايقالىپ, جەكە تۇلعالارعا بەرىلگەن جالپى نەسيە پورتفەلىنىڭ (7,9 ترلن تەڭگە) ۇشتەن ءبىرى تۇرعىن ءۇي زاەمدارىنا تيەسىلى بولسا, جارتىسىنان كوبى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردىڭ ۇلەسىنە تيگەن.
قارجىگەر ەرلان يبراگيمنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قوعامدىق پىكىرتالاستارداعى ساياساتكەرلەردىڭ, ەكونوميستەردىڭ, كاسىپكەرلەر مەن قارجىگەرلەردىڭ ادامداردى ءوز قالاۋىن باسقارا الماعانى ءۇشىن ءجيى ايىپتاۋى جالپى الەمدىك ۇردىسكە ءتان. كەيبىر ادامدار ءال-اۋقاتى نەگە جەتەتىنىن باعامداي الماي, نەسيە ارقىلى قىمبات كولىكتى تىزگىندەپ, ءزاۋلىم ۇيلەردە تۇرعىسى كەلەدى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, نەسيەلىك تاۋەلدىلىككە اكەلەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور وسىندا جاتىر.
«دامىعان ەلدەردە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى, اۆتوكولىكتەردى, ەلەكتر ەنەرگياسىن, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساتۋدان جانە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدان تۇسكەن اقشا كاپيتالى قور نارىعىنا قاتىسۋشىلارعا ۇلكەن پايدا اكەلەدى. بۇل حالىقارالىق نارىقتاعى قارجى اينالىمىنىڭ ەسەلەپ كوبەيۋىنە الىپ كەلگەن. 1983 جىلدارعا دەيىن حالىقارالىق نارىقتاعى قارجى اينالىمى 2,3 ملرد دوللار بولسا, 2001 جىلى 130 ملرد دوللار, 2020 جىلدىڭ اياعىندا 72 ترلن دوللارعا دەيىن جەتىپتى. 2007-2021 جىلدار ارالىعىنداعى الەم بويىنشا نەسيەلەندىرۋ 51 ترلن دوللارعا جەتتى. مۇنىڭ 80 پايىزى بانك پەن سالىمشىلار اراسىنداعى نەسيلەندىرۋ ينتەگراتسياسى ارقىلى جۇزەگە استى», دەدى ە.يبراگيم.
نەسيەمەن تۇرمىستى جاقسارتۋعا بولادى دەيتىندەر جەتەرلىك
ە.يبراگيم الەۋمەتتانۋشى, فيلوسوف ماۋريتسيو لاتستساراتتونىڭ: «الەمدىك ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتىپ تۇرعان سالا – قارىز ەكونوميكاسى» تەورياسىن كەلتىرىپ, ادامدار كولىكتى, پاتەردى, تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتاردى بانكتەردەن نەسيە الۋ ارقىلى قول جەتكىزىپ, بۇل قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ دا, سول تەحنولوگيالاردى اينالىمعا شىعارىپ وتىرعان زاۋىتتاردىڭ دا جۇمىسىن جۇرگىزەتىنىن ايتادى. قارىز ەكونوميكاسى قوعامدى نەسيە بەرۋشىلەر مەن قارىز الۋشىلارعا ءبولىپ, الەۋمەتتىك قاتىناستاردىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىردى. ياعني ءبىزدىڭ قارجى ساياساتىنداعى ۇستانىمىمىز م.لاتستساراتتونىڭ تۇجىرىمداماسىمەن ۇيلەسەدى. بىلتىردان باستاپ تولەم قابىلەتى تومەن رەزيدەنتتەردى نەسيە الۋدان شەتتەتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى شەشىم شىعارىلدى.
«قازىر بانك سالاسىنا عانا ەمەس, ەكونوميكاعا جاڭا ساياسات كەرەك ەكەنىن, ونىڭ تۇرعىنداردىڭ تابىسىن كوتەرۋگە باعىتتالۋى ءتيىس ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. بانكتەن نەسيە الۋدان شەتتەتىلگەندەر ميكرو قارجى ۇيىمدارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. ادامداردىڭ نەسيەگە دەگەن تابەتىن ەندى تەجەۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز حالىقتى بۇل دەرتتەن ايلىق تابىسىن كوتەرۋ ارقىلى عانا قۇتقارا الامىز», دەدى قارجىگەر.
ساراپشىنىڭ ويىنا قۇلاق تۇرسەك, ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىنداعى نەسيەلەندىرۋ مادەنيەتى – باتىستاعى تاجىريبەنىڭ ساۋاتسىز جاڭعىرىعى. 90-شى جىلدارداعى باتىس ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە اقش-تاعى قارجى داعدارىسىنا پروبلەمالى نەسيە سەبەپ بولدى. ادامدار تۇرمىسىن جاقسارتىپ, ادەمى ءومىر ءسۇرۋدى ەڭبەگى مەن تابىسى ارقىلى ەمەس, بانكتىڭ نەسيەسىمەن شەشۋگە تاۋەلدى بولىپ قالدى. باتىستىڭ قارجى جۇيەسىن قۇردىمعا الىپ كەلە جازداعان جۇيەنىڭ سەبەپ-سالدارىن زەرتتەمەي, قولدانىسقا ەنگىزىپ جىبەردىك. بۇل جۇيە سىرتتان قاراعاندا جاس بالانى جاساندى بوتەلكەدەگى سۇتپەن تاماقتاندىرۋمەن بىردەي.
الداعى ۋاقىت قارجى سەكتورىنا دا, حالىققا دا سىن بولعالى تۇر. سەبەبى ەلىمىزدە ايلىق تابىسىنىڭ 70 پايىزىن نەسيەگە سالىپ, قالعان 30 پايىزىن كوممۋنالدىق تولەم مەن نان-سۇتىنە جۇمساپ وتىرعان وتباسىلار جەتەرلىك. تاياۋ ارادا ەدب عانا ەمەس, شاعىن قارجى ۇيىمدارى دا پروبلەمالى نەسيەسى ارقىلى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ موينىنا ءمىنىپ الا ما دەگەن قاۋىپ بار دەيدى ساراپشىلار. مەملەكەت ەكونوميكادان دا, بانكتەن دە الداعى ەكى-ءۇش جىل كەتەم دەسە دە كەتە المايدى. نەگە دەسەڭىز, بانك تىعىرىققا تىرەلسە, ەكونوميكا قۇردىمعا كەتەدى.
«مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى ءىجو-گە قانداي اسەر ەتتى؟» دەگەن ساۋال – جەكە-دارا تالداۋدى كەرەك ەتەتىن كۇردەلى ماسەلە. سەبەبى بارلىعى ۇكىمەت كۇتكەندەي بولسا, بانكتەردىڭ ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى, نەسيە پايىزى قازىرگىدەي بولماس ەدى», دەدى ساراپشى.
قارجىگەر حالىقارالىق تاجىريبەدە نەسيەنىڭ ىقپالى كوپ جاعدايدا دامۋدىڭ قوزعالتقىشى سانالاتىنىن ايتتى. ال قازاقستاندا بانكتەر ەكونوميكاعا ەمەس, جەكەلەگەن تۇلعالارعا نەسيە بەرۋگە مۇددەلى. سەبەبى ۇلتتىق بانكتە مونەتارلىق ساياساتتىڭ تۇپقازىعى – باعانى ۇستاپ تۇرۋمەن بايلانىستىراتىن ۇستانىم باسىم.
«ينفلياتسيا شەكتەن تىس تۇتىنۋدان تۋادى» دەگەن ۇستانىمعا باسىمدىق بەرەتىندەردىڭ قاراسى كوپ. مۇنداي كوزقاراستى ۇلتتىق بانك تە قۇپ كورەدى. نەسيەمەن ءومىر ءسۇرۋ كەيبىر زامانداستارىمىز ءۇشىن حوببيگە اينالىپ كەتتى. ءتىپتى ءوزى و دۇنيەلىك بولىپ, ارتىندا قالعان نەسيەسىن ايەلىنە نەمەسە 10 جاستاعى بالاسىنا مۇراعا قالدىرىپ كەتكەندەر دە بار», دەدى ە.يبراگيم.
كەدەيلىك نەسيەگە اكەلىپ سوقتىردى
TeleTrade اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى سەرگەي لىساكوۆتىڭ سوزىنە سەنسەك, وتباسىلىق كىرىستىڭ باسىم بولىگىن نەسيەنى تولەۋگە جۇمساۋ – ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن قالىپتى جاعداي. بۇل قۇبىلىس تەرەڭدەگەن سايىن نەسيەگە دەگەن تاۋەلدىلىك تە ارتىپ, جالقىلىق سيپاتتان جالپىلىق سيپاتقا اينالىپ بارادى. 2020 جىلدىڭ سوڭىندا حالىقتىڭ موينىنداعى نەسيە ءىجو-ءنىڭ 10,9 پايىزىن قۇراعان. بىلاي قاراعاندا بۇل ۇلەس – تىم قورقىنىشتى ەمەس, قالىپتى جاعداي. رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 20,2 پايىز, قىرعىزستاندا 5,7 پايىز, ال وزبەكستاندا 3,2 پايىزبەن شەگەرىلىپ تۇر.
س.لىساكوۆ وسى تۇستا ءىجو-دەگى نەسيەنىڭ ۇلەسىنە ەمەس, وتباسىلىق تابىستىڭ قانشا پايىزىنىڭ نەسيەگە كەتەتىنىنە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى دە ناق وسى كورسەتكىشكە قاراپ باعالانادى. رەسەيدە بۇل كورسەتكىش ورتا ەسەپپەن 22 پايىز بولسا, قىرعىزستاندا – 18 پايىز. دەمەك, كورشىلەس ەلدەر كورپەگە قاراپ كوسىلۋ قاجەتتىگىن بىزدەن بۇرىن ءتۇسىنىپ العان.
ال ەلىمىزدەگى رەسمي دەرەك ءالى ناقتىلانعان جوق. رەسپۋبليكادا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردىڭ ءوسىمى حالىقتىڭ نومينالدى تابىسىنان 15 پايىزعا ارتىق ەكەنىن ەسەپ كوميتەتى اشىق مالىمدەپ وتىر. تۇيىندەپ ايتساق, ءبىز ءالى دە بانك نەسيەسى ارقىلى ادەمى ءومىر ءسۇرۋ يلليۋزياسىنان ارىلىپ بىتكەن جوقپىز.
الماتى