قازاق ونەرىنىڭ الىبى – ءبىرجان سال بابامىزدىڭ اسقاق «ايبوزىم» ءانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. بۇل ءاندى العاش ساحنادا ورىنداعان – ءدۇلدۇل ءانشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قايرات بايبوسىنوۆ. ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە ءبىر كەزدەرى ۇمىت بولا باستاعان وسى تۋىندىنىڭ قايتا جارىققا شىعۋىنا سەبەپكەر بولعان ءبىر وقيعانى بايانداساق دەيمىز. ونى بىزگە بەلگىلى اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قورعانبەك امانجول ايتىپ بەرگەن ەدى.
– 1981 جىلى كوكشەتاۋعا تالانتتى كومپوزيتور, ونەرتانۋشى, ءىليا جاقانوۆ ات باسىن بۇردى. وعان سەبەپ, 1982 جىلى ءبىرجان سال بابامىزدىڭ 150 جىلدىعى رەسپۋبليكا كولەمىندە تويلاناتىن بولىپ, سوعان وراي ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى شىقتى, – دەپ باستادى ءسوزىن اعامىز.
– ءىليا اعامىزدى سىرتىنان ءبىلىپ, اندەرىن تىڭداعانمەن, العاش كورگەنىم. سابىرلى, بايسالدى كىسى ەكەن. سونداي ارداقتى ازاماتتىڭ كوكشەتاۋعا كەلۋى ۇلكەن ءبىر وقيعا سەكىلدى بولدى. اعامىز ول كەزدە قازاق راديوسىنىڭ مۋزىكالىق رەداكتسياسىن باسقارادى. مەن وبلىستىق گازەتتىڭ مادەنيەت, ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىمىن. باسىلىم رەداكتورى, جازۋشى جانايدار مۋسين مەنى ىلەكەڭنىڭ قاسىنا قوسىپ بەردى. ءسويتىپ, ءىليا اعا ەكەۋمىز الدىمەن كوكشەتاۋدىڭ ءوز باسىندا تۇراتىن بابامىزدىڭ تۋعان كەلىنى, ءبىرجاننىڭ كىشى بالاسى قالكەنىڭ ايەلى راقيا اجەمىزدىڭ ۇيىنە باردىق. بۇل كىسى رەداكتسيانىڭ ءدال ىرگەسىندە, شولپان دەگەن قىزىنىڭ قولىندا تۇرادى. كۇندە سول ءۇيدىڭ قاسىنان وتكەندە ەسىك الدىندا وتىرعانىن ءجيى كورەم. كەيدە امانداسىپ وتەمىن. بىراق اجەمىزدىڭ ءبىرجان سالدىڭ كەلىنى ەكەنىنەن حابارسىزبىن. سول جىلى جاسى جەتپىس بەستى القىمداپ قالعان. ءسوزى دە, ءوزى دە تىڭ. باباسى تۋرالى ءبىراز اڭگىمە ايتتى. مەن ونى كەيىن ء«بىرجاننىڭ بۇرمالارى» دەگەن سەريالىق وچەركىمدە جازدىم.
اجەمىزدىڭ جارى قالكە وتىزىنشى جىلدارى ومىردەن وتسە كەرەك, ول اكەسى ءبىرجان قايتىس بولعاندا قىرقىنان ەندى شىققان ءسابي ەكەن. سوندا راقيا اجە ءبىرجاننىڭ ۇلى اتاسى – اقسارى كەرەي ىشىندەگى الپىس ءۇيلى بەرتىس اۋلەتىنىڭ قىزىلجاردان كوكشەتاۋ توڭىرەگىنە قونىس اۋدارۋىنىڭ جاي-جاپسارىن بىزگە بىلايشا بايانداپ بەردى: «بەرتىس اتامىزدىڭ ءوزى دە بەس-التى اعايىندى بولىپ كەلەدى... اعا-ىنىلەرىنىڭ بىرەۋى بي, ەندى ءبىرى ءدىن جولىن ۇستاعان سوپى, ءبىر-ەكەۋى تىنىشسىز, قامشىگەر, سوتقار, ب ۇلىكشى ەكەن. بەرتىس باۋىرلارىنىڭ ەل اراسىنا ىرىتكى سالعان تەرىس قىلىعىنا رەنجىپ, سول سەبەپتەن كوكشەتاۋعا كوشىپ كەلگەن ەكەن»...ول كەزدە ءمان بەرمەپپىن, ەندى بايىپتاسام, اجەمىز اتىن اتاماي «ەندى ءبىرى ءدىن جولىن ۇستاعان سوپى» دەگەنى مارال يشان ەكەن. كەرەيدىڭ نۇرىمبەت اتاسىنان تارايتىن مارال يشان اتا قونىستان ىعىستىرىپ, تىرشىلىك تىنىسىن تارىلتقان اق پاتشانىڭ وتارشىلدىعىنا قارسى شىعىپ, ەلدى عازاۋات كۇرەسىنە كوتەرەدى. اجەمىز سول جولى اتاسى تۋرالى كوزكورگەندەردەن ەستىگەندەرىن اڭگىمەلەدى. ءبىرجان سال دومبىراسىن بىرەۋ شەرتىپ قالسا, ءبىلىپ قويىپ: ء«اي, اقىقجان, دومبىرامدى بىرەۋ شەرتىپ قويىپتى» دەپ قايتادان قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ الادى. ءانشى قايدا ساپارلاپ بارسا دا ءوزى جونىپ جاساعان دومبىراسىنىڭ تيەگىن ءبىر ۋىس ورامالعا ءتۇيىپ الىپ جۇرەدى. سونداي-اق بىرجەكەڭ ءاندى بەرىلىپ ايتاتىنى سونشالىق, مولداسوقىنى توردەن ەسىككە, ەسىكتەن تورگە وتىرادى ەكەن. ونى ءوزى بايقامايدى.
ودان كەيىنگى ءىليا اعامىزبەن ساپارىمىز داڭقتى بابامىز تۋعان قازىرگى ءبىرجان سال اۋدانىندا جالعاستى. ءوزىم وسى ساپاردا كوپ نارسەنى كوڭىلىمە ءتۇيدىم. كوكشەنىڭ باۋرايىندا وسكەنىممەن ءبىرجان سالعا قاتىستى ءبىراز دۇنيەنى بىلمەيدى ەكەم. ىلەكەڭ الماتىدان ساپارىنىڭ جوسپارى مەن باعىتىن, اڭگىمەلەسەتىن ادامدارىن ناقتى بەلگىلەپ شىعىپتى.
سول جىلى بۇرىنعى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنداعى جوكەي كولىنىڭ جيەگىندەگى «كازگورودوك» دەگەن اۋىلدا شايمۇقان وماروۆ دەگەن اقساقال تۇردى. ول كىسىگە ءبىزدى بولات بەكەنوۆ دەگەن مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ ىستەيتىن, زيالى ازامات ەرتىپ اپاردى. ول – 1937-جىلى ۇستالىپ, جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن, قازاقتىڭ ءبىر اياۋلى پەرزەنتى, جازۋشى ەلجاس بەكەنوۆتىڭ ۇلى. شايمۇقان اقساقالدىڭ ۇيىنە كەلدىك. سول كەزدە ول كىسىنىڭ جاسى جەتپىستى جاعالاپ قالسا دا ساناسى سەرگەك, جادى مىقتى. قاريا ءبىزدى قۇراق ۇشا قارسى الىپ, ءبىرجان سال تۋرالى ارعى-بەرگى ۇلكەندەردەن ەستىگەندەرى مەن اندەرى جايىندا اڭگىمەلەدى. اڭگىمە ۇستىندە «ايبوزىم» ءانىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, ىڭىلداپ ايتىپ بەردى. ىلەكەڭ ۇلكەن ولجاعا كەنەلگەنىنە قۋانىپ, ءاندى ماگنيتوفونىنا جازىپ الدى.
ءىليا اعامىز قاريادان «ايبوزىم» ءانى قالاي شىقتى, ونى كىمدەر ورىندادى – بارلىعىن سۋىرتپاقتاپ, ەگجەي-تەگجەيلى سۇرادى. شىن مانىندە, بۇعان دەيىن ءبىرجان سالدىڭ «ايبوزىم» دەگەن ءانى بار ەكەنىن ەشكىم بىلگەن ەمەس. كەزىندە تۇعىرلى تۇلعا تۋرالى قۇندى مالىمەتتەر بەرگەن قارتا, ەسىم بايبولوۆ دەگەن قاريالار دا ەشقانداي دەرەك كەلتىرمەگەن. ال ىلەكەڭ ونى قايدان ءبىلدى دەگەندە, وسى ءاندى شايمۇقان قارتتان ون شاقتى جىل بۇرىن كوكشەتاۋلىق جۋرناليست اۋەز وتەەۆ جازىپ العان. ول ءاننىڭ تاسپاسىن ابىلعازى بوقانوۆ دەگەن ءبىر زيالى جان كەيىنىرەك قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى ءىليا جاقانوۆقا اكەپ بەرەدى. بىراق ءاننىڭ تاسپاعا جازىلۋ ساپاسى ناشار بولعاندىقتان, ءىليا اعامىزدىڭ شايمۇقان اقساقالعا ارنايى كەلۋىنىڭ سەبەبى وسى ەكەن.
شايمۇقان قاريا بۇل ءاندى ءبىرجان سالدىڭ جانىندا جۇرگەن وسپان دەگەن ءانشىنىڭ قىزى كاتۋدەن ۇيرەنگەن. وسپاننىڭ ءوزى اقسارى, قاعىلەز, جۇقا كىسى بولعانىمەن, ءان ايتقاندا داۋىسى زور, ءۇيدىڭ توبە تاقتايىن ءتىلىپ جىبەرە جازدايدى ەكەن. قىزى كاتۋ دە اكەسى سەكىلدى عاجايىپ ءانشى بولعان, بىراق ەرتە تۇرمىسقا شىعىپ, جاستاي ومىردەن وتەدى.
الماتىعا كەلگەننەن كەيىن ىلەكەڭ: «ايبوزىم, ايحوي بوزىم, داڭعىل بوزىم» دەپ باستالاتىن انگە ءوزى قايىرما جازىپ, قايرات بايبوسىنوۆقا ورىنداۋعا بەرىپ, ەفيرگە شىعارادى. وسىلاي ۇلى ءانشىنىڭ اسقاق ءانى حالقىمەن قايتا قاۋىشتى. ايتپاشقى, سول ساپاردا ءىليا اعام ەكەۋمىز شايمۇقان اقساقالدى ورتاعا الىپ فوتوعا تۇستىك, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ارقالى اقىن.