قارىمدى مامان بولادى, بىراق تالاپكەرلەردى الالاماي,
پسيحولوگياسىنا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك
بىردە, بۇدان جيىرما جىل بۇرىن بولۋ كەرەك, وسكەمەندەگى العاش اشىلىپ جاتقان قازاق ءتىلىندە وقىتاتىن №3 مەكتەپ ديرەكتورى ەسىم اكىلباەۆ باۋىرىم: «اپاي, مەكتەپتە «دارىن» ورتالىعىن اشسام دەگەن ويىم بار, سول ورتالىق ارقىلى وقۋشىلاردى عىلىمي ىزدەنىسكە باۋلىعىم كەلەدى», دەپ اقىلداسقان ەدى. «ەسىم, اينالايىن, وتە دۇرىس ەكەن بۇل ويىڭ, ەڭ الدىمەن عىلىمي ەڭبەكتەردى باسشىلىققا الىڭدار, دارىندى بالانى, دارىندىلىقتى انىقتاۋ, ولاردى قولداۋ ماسەلەسى وڭاي ەمەس.
قارىمدى مامان بولادى, بىراق تالاپكەرلەردى الالاماي,
پسيحولوگياسىنا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك
بىردە, بۇدان جيىرما جىل بۇرىن بولۋ كەرەك, وسكەمەندەگى العاش اشىلىپ جاتقان قازاق ءتىلىندە وقىتاتىن №3 مەكتەپ ديرەكتورى ەسىم اكىلباەۆ باۋىرىم: «اپاي, مەكتەپتە «دارىن» ورتالىعىن اشسام دەگەن ويىم بار, سول ورتالىق ارقىلى وقۋشىلاردى عىلىمي ىزدەنىسكە باۋلىعىم كەلەدى», دەپ اقىلداسقان ەدى. «ەسىم, اينالايىن, وتە دۇرىس ەكەن بۇل ويىڭ, ەڭ الدىمەن عىلىمي ەڭبەكتەردى باسشىلىققا الىڭدار, دارىندى بالانى, دارىندىلىقتى انىقتاۋ, ولاردى قولداۋ ماسەلەسى وڭاي ەمەس.
ەڭ الدىمەن, ىزدەنىس, زەرتتەۋ جۇمىستارىنان باستاڭدار, ۇجىمىڭ دايىن با؟ سونان سوڭ بالالاردىڭ پسيحولوگياسىنا نازار اۋدارىڭدار. بالا ەمەس پە, «سەن دارىندىسىڭ», «سەن دارىنسىزسىڭ» دەگەن جىكتەۋدەن اۋلاق, ساق بولىڭدار», دەگەن پىكىر ايتتىم. ەسىم جۇمىسىن ءوزى باستاپ, ۇجىمى قوستاپ, عىلىمي ىزدەنىسپەن جۇمىس ىستەي باستادى. العاشقى جەمىسىنىڭ ءدامىن دە تاتتى. قازىر كوپ سالالى گيمنازيا مارتەبەسىن العان بۇل وقۋ ورنىنىڭ قوماقتى جەتىستىكتەرى وتانىمىزعا كەڭىنەن تانىس. كوپ ۇزاماي, رەسپۋبليكالىق عىلىمي پراكتيكالىق «دارىن» ورتالىعى قۇرىلدى. ول قاناتىن كەڭ جايىپ, 1999 جىلى وسكەمەندە دە وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن وڭىرلىك «دارىن» ورتالىعى جۇمىسىن جۇرگىزە باستادى. «دارىننىڭ» ومىرگە كەلۋى بارلىق مەكتەپتەر مەن ونىڭ ۇستازدارىنا ەرەكشە قوزعاۋ سالدى. دارىندى انىقتاۋ, ونى دامىتۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيادان ىزدەنۋ سىندى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر اينالاسىندا ءونىمدى, قىزۋ ەڭبەك باستالدى. عىلىمي-ادىستەمەلىك سەمينارلار, دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى وتىرۋلار ءۇزىلىسسىز ءوتىپ جاتتى.
ەلىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق ەليتاسىن قالىپتاستىرۋ, تاربيەلەۋدەگى «دارىننىڭ» اسا ماڭىزدى رولىنە ەشكىم داۋلاسا قويماس. ونىڭ عىلىمي تۇردە ۇيىمداستىرىپ وتىرعان جۇيەلى جۇمىسى بارلىق وقۋ ورنىن قامتىپ كەلەدى. بالاباقشادان مەكتەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ۇيلەستىرىلگەن جۇمىستار ناتيجەگە جەتەلەدى. وبلىسىمىزدا دارىندى بالالارعا ارنالعان 12 مەكتەپتىڭ ىشىندە اۋىل بالالارىنا ارنالعان ەكى مەكتەپ-ينتەرنات تا بار. سونداي-اق, بىرنەشە اۋدانداردا «دارىن» ورتالىعى جەمىستى جۇمىسىن جۇرگىزۋدە. بۇل مىسالدار «دارىننىڭ» قارقىندى قادامدارىن ءسوزسىز دالەلدەيدى.
«دارىن» وقۋشىلاردىڭ عانا ەمەس, مۇعالىمدەردىڭ دە باعىن اشتى. ول عىلىمي, شىعارماشىلىق ىزدەنىسكە, رەپرودۋكتيۆتىك دەڭگەيدەن, زەرتتەۋشىلىك دەڭگەيگە جەتەلەپ, ەكسپەريمەنتتىك جۇمىستارعا باستاۋ بەردى, اۆتورلىق باعدارلامالار, وقۋ قۇرالدارىن جانە عىلىمي جوبالار جازۋعا جول اشتى. «دارىن» بۇكىل ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ءتۇبىرلى ىقپال, جاڭا تىنىس اكەلدى.
«دارىن», اسىرەسە, اۋىل بالالارىنا ساۋلەلى جول اشتى. وعان ءوزىم ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جامبىل اتىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق وليمپيادالار مەن عىلىمي جوبالارىنداعى تابىسىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى:
ەلىمىزدىڭ ەڭ شەت ايماعى دەپ سانالاتىن تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, ينتەرنات تۇلەگى مەدەلبەك رۋسلان قازىر فرانتسيادا ماگيستراتۋرادا وقىپ ءجۇر. اعىلشىن تىلىمەن قوسا, فرانتسۋز ءتىلىن دە جەتىك مەڭگەرۋدە. ول رەسپۋبليكالىق وليمپيادانىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى بولعان ەدى.
«دارىن» ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى قاجەتتىلىكتەردى دە تۋعىزدى, اسىرەسە, وقۋشىلاردىڭ ءوز بەتىمەن عىلىمي ىزدەنىس, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋى ءۇشىن ادىستەمەلىك قۇرالدار جازۋ كەرەك بولدى. وسى كەزدە مەن دە قالامىمدى جاڭا باعىت, جاڭا ارناعا بۇردىم. رەسپۋبليكالىق «دارىن» ورتالىعىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ءدىلداش بيتۋوۆانىڭ ۇسىنىسىمەن «وقۋشىلاردى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنا باۋلۋ» اتتى كولەمدى ەڭبەك جازدىم. ءبىرىنشى ءبولىم ۇنەمى بالالاردىڭ الدىندا جاتاتىن باعدارشامداي ءرول اتقاراتىن «وقۋلىق داپتەرگە» ارنالدى, ەكىنشى بولىمدە اقىن-جازۋشىلار ەڭبەگىنە نەگىزدەلگەن, عىلىمي-جوبا تاقىرىپتارى ۇسىنىلدى. سونداي-اق, دارىندى بالانى كىم جەتەكتەيدى, ارينە دارىندى ۇستاز. قازىر ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ الدىندا جاڭا فورماتسيا – مۇعالىمىن قالىپتاستىرۋ ماقساتى تۇر. 2009 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن مەنىڭ اتاۋلى زەرتحانام سالتاناتتى تۇردە اشىلعان بولاتىن. قازىر ول استانانىڭ №64 مەكتەبىندە, وبلىسىمىزدىڭ 8 ءبىلىم ۇياسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
وبلىسىمىزداعى وڭىرلىك «دارىننىڭ» قول جەتكىزگەن كەيبىر جەتىستىكتەرىنە كوڭىل قويىپ كورەلىك: جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى تەھراندا وتكەن حالىقارالىق جاراتىلىستانۋ وليمپياداسىندا 1 قولا مەدالعا قول جەتسە, ءو.جولداسبەكوۆ اتىنداعى ماتەماتيكادان وقۋشىلاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ حالىقارالىق كونكۋرسىندا 8 جۇلدەنى يەلەنىپ, ءبىرىنشى, ەكىنشى ورىندارعا شىقتى. حالىقارالىق و.جاۋتىكوۆ وليمپياداسى 1 قولا مەدالدى سىيلاسا, «كومپيۋتەرلىك فيزيكادان» حالىقارالىق وليمپيادادا ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىندارعا كوتەرىلدى.
تاعى دا دالەلدەرگە جۇگىنەيىك. ەندى رەسپۋبليكالىق «دارىن» ورتالىعىنىڭ جەتىستىكتەرىنە ۇڭىلەيىك. 2012 جىلى قازاقستان وقۋشىلارى پاندىك حالىقارالىق وليمپيادالار مەن عىلىمي سايىستاردا 161 التىن, 295 كۇمىس, 397 قولا مەدال, ال 2013 جىلدىڭ توعىز ايىندا 178 التىن, 286 كۇمىس, 423 قولا مەدال الدى.
قازاقستاننىڭ قۇراما كومانداسى 2013 جىلدىڭ 6-13 ماۋسىمى ارالىعىندا بريسبەن قالاسىندا ينفورماتيكادان وتكەن 25 حالىقارالىق وليمپياداعا قاتىسىپ قولا مەدالىنىڭ يەگەرى اتاندى.
وتاندىق قۇراما كوماندا 2013 جىلدىڭ 14-20 شىلدەسى ارالىعىندا برەن قالاسىندا وتكەن بيولوگيادان 24-ءشى حالىقارالىق وليمپيادادا 1 كۇمىس, 1 قولا مەدالمەن ماراپاتتالدى.
ال حيميا ءپانى بويىنشا ءماسكەۋ قالاسىندا وتكەن 45-ءشى حالىقارالىق وليمپيادادا قازاقستان قۇراما كومانداسى 2 التىن, 2 قولا مەدالدىڭ جۇلدەگەرلەرى اتاندى. سانامالاپ ايتۋ ارينە, وڭاي. وسى جوعارىداعى جەتىستىكتەردىڭ استىندا قانشاما تەر, توگىلگەن ەڭبەك, جانتالاسقان ىزدەنىس جاتىر دەسەڭىزشى؟!
ەڭبەك جولىما 45 جىل تولىپ وتىرعان مەنىڭ دە, جوعارىدا جازعانىمداي, تىنىس-تىرشىلىگىم «دارىنمەن» استاسىپ كەتكەن. رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق وليمپيادالاردا قانشاما شەبەرلىك سىنىپتار وتكىزدىم, ءدارىستەر وقىدىم. بالالاردى وليمپيادالارعا, جوبا قورعاۋعا دايىندادىم. ول ەندى بولەك اڭگىمە.
قانيپا بىتىباەۆا,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى,
كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور.