«قاراجال بانداسى» اتانعان كوتەرىلىس

اقسۋاتتاعى «قاراجال بانداسى» كو­تەرىلىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, جەتەك­شiسi تɵلەۋباي بەيسەنبi ۇلى بولدى. تɵلەۋباي ارىسى زايسان, بەرiسi اياكɵز, كɵكپەكتi ɵڭiرلەرiنiڭ نارازى جۇرتتارىمەن بايلانىسىپ, ماڭىنا 3 مىڭداي ادامدى توپتاس­تىرىپ, بيلiككە قارسى قارۋلى كɵتەرi­لiس باستايدى. 1929 جىلدىڭ كۇزىندە كوتەرى­لىس شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ جەڭىلىسكە ۇشىراپ, كوتەرىلىسشىلەر قىتاي اسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. (تاريحقا تولى تارباعاتاي. ع.ىرگەباەۆ)

سوڭىندا اڭىزى دا, دەرەگى دە مولىنان قالعان «قاراجال بانداسى» كوتەرى­لىسى بولعان نەگىزگى وشاق ورنى «قيسىق­تىڭ قاراجالى» تاۋ بوكتەرىندەگى قان­دى قىرعىن ءالى دە عىلىمي تۇردە تەرەڭ زەرتتەلىپ, ءوز باعاسىن تولىقتاي الماي وتىرعاندىعى شىندىق. سول وقيعاعا قا­تىستى قولعا تۇسكەن ارحيۆ قۇجاتى نە­گىزىندە جىلدار قويناۋىندا كونەرگەن تاريح بەتتەرىنەن دەرەك كەلتىرۋدى ءجون كوردىك.

«كوشپەلى قازاق حالقىن جەرگە وتى­رىق­شىلاندىرۋ تۋرالى ەرەجە» – 1924 جىلى 17 ساۋىردەگى بۇكىلرەسەيلىك واك مەن ركفسر حك كەڭەسىنىڭ كوشپەلى, جار­تى­لاي كوشپەلى جانە وتىرىقشىلانا باس­تا­عان قازاق شارۋالارىن جەرگە ورنالاستىرۋ ءتارتىبىن دايەكتەپ كورسەتكەن قۇجاتى. «ەرەجە» بويىنشا قازاقتىڭ كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى شارۋالارىن جەرگە جاپپاي ورنالاستىرۋ, ولارعا جايىلىم, مالعا قاجەتتى ءشوپ بولماي قال­عان جاعدايدا پايدالاناتىن ساقتىق پىشەن جەر تەلىمدەرىن بەرۋ, وتىرىقشىلاندىرۋ­دى مەملەكەت ەسەبىنەن جۇرگىزۋ كوزدەلدى. وتى­رىقشىلاناتىن قوجالىقتار ءۇشىن ­10 جىلدىق مەرزىمگە نەسيە بەرۋ, ولاردى بەس جىلعا دەيىن سالىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن بوساتۋ, ولارعا تۇقىم, قۇرال-سايمان جانە مال شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارى مەن مەكەنجاي سالۋعا قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن تەگىن بەرۋ ەسكەرىلدى. الايدا «ەرەجە» شارتتارى بۇرمالانىپ, ءىس جۇ­زىندە دۇرىس ورىندالمادى. كەرىسىنشە, 1925 جىلى اۋىل ىشىنە تاپتىق سىنا قاعۋ, اۋىلدا «كىشى قازان» توڭكەرىسىن جاساۋ ناۋقاندارىنا باعدار الىندى. بايلاردى كامپەسكەلەۋ, كەدەي-كەپشىكتى ۇجىمدىق شارۋاشىلىققا كۇشتەپ ەنگىزۋ جۇرگىزىلدى. بۇل ساياسي ناۋقانداردىڭ ءماجبۇر ەتۋ سيپاتى باسىم ەدى. قازاقستانداعى كەڭەستىك وزبىرلىققا قارسىلىق بىلدىرگەن حالىق قوزعالىستارى اياۋسىز باسىپ-جانشىلدى. ەل-جۇرتتىڭ شىنايى مۇددەسىنە جاۋاپ بەرمەيتىن وسىناۋ ۇدەرىستەر قازاق حالقىنىڭ 1931-1933 جىلدارى الاپات اشارشىلىققا ۇشىراۋىنا سوقتىردى...» (قازاق كوتەرىلىستەرى. ەنتسيكلوپەديا. الماتى 2014, 302 بەت.)

1928 جىلدىڭ تامىزىندا قابىلدان­عان ء«ىرى باي شارۋاشىلىقتاردىڭ جا­نە جارتىلاي فەودالداردىڭ مال-م ۇلىك­تەرىن تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ تۋرا­لى» اتقارۋشى بيلىكتىڭ قاۋلىسى «اسى­را سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قال­ما­سىن!»-عا ۇلاسقان زۇلمات زاماندا, قول­دان ۇيىمداستىرىلعان وزبىرلىقتان حالىقتىڭ جاعدايى كۇرت اۋىرلاپ, قا­بىرعاسى قايىسقان تۇستا «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەگەندەي, قىزىلدار ۇكىمە­تىنىڭ ايتاعىنا ەرىپ ۇرە جونەلگەن ساناسىز, «شاش ال دەسە, باس الۋعا» دايىن تۇراتىن, كەڭەستىك يدەولوگيا شىرماۋىنا ماتاسىپ, ءوزىنىڭ قانداس تۋىستارىن قان قاقساتىپ, زار يلەتە كورسەتىندىگە ۇشىراتىپ, قولىنداعى بار-جوعىن تىنتكىزىپ تاركىلەۋگە ات سالىسىپ, كامپەسكەلەۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىل­عان توپتاردىڭ قولشوقپارلارى بولىپ, تۋىستارىنان ۇرپاقتىق قارعىس العان وزىمىزدەن شىققان شولاق بەلسەندىلەر كەزىكتى. وسى ازعىندار, جازىقسىز جاپا شەككەندىكتەن جان ساۋعالاپ «ارعى بەت» اسپاققا استىرتىن دايىندالىپ, كىشىرەك توپتارعا بىرىگىپ جاتقان اعايىندارى­نىڭ ارەكەتتەرىن استىرتىن باقىلاپ, جوس­پار­لارىن اسىرۋ جولدارىندا ورنالاسقان توسقاۋىل وترياد باسشىلارىنا جەتكى­زىپ, قانشاما رۋلاستارىنىڭ وققا ۇشىپ قىرىلۋىنا سەبەپكەر بولعان-دى.

«قاراجال بويىنداعى قالىڭ ەل سول كەزدەگى ۇكىمەت ساياساتىنا نارازىلىعىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ باسى بولىپ, سەمەي ءوڭىرىن ءدۇر سىلكىنتكەن «قاراجال بانداسى» كوتەرىلىسىنە شىققان. شىن­دىعىندا قاراجالدا بولعان وقيعانى ۇكىمەتتىڭ كامپەسكەلەۋ مەن جاپپاي وتى­رىقشىلاندىرۋ جانە ەلدى ەرىكسىز كول­حوزدارعا ۇيىمداستىرۋ ساياساتىنا قار­سى شىققان كوتەرىلىس دەۋگە بولادى. ويت­كەنى بۇل كوتەرىلىسكە مىڭنان اسا ادام قاتىسىپتى. تەك قانا جاۋاپقا تارتىلعان ادام 300-دەن اسا ەكەن. كوتەرىلىس كۇش­پەن باسىلىپ-جانشىلعان سوڭ وكپەتى, قىزىل­تاس, قاراجال ايماعىندا تۇراتىن ەركەك كىندىكتىلەردىڭ بارلىعىن شەتى­نەن ۇستاپ تۇرمەگە توعىتىپ, تەرگەۋگە العان ەكەن». (تورتاەۆ قابدىسىلام (1928–2004), ء«ومىر بەلەستەرى» ەستەلىكتەر جيناعىنان).

شىندىعىندا, اتالعان كوتەرىلىس اياكوز­دىك جانە كوكپەكتىلىك نامىستى ازامات­تار بىرىگىپ, باس كوتەرگەن ءىرى قارۋلى قاق­تىعىس بولعاندىعى بەلگىلى. بالا كەزى­مىزدەن ۇلكەندەر اۋزىنان وسى وقيعاعا قاتىستى ەستىپ وسكەن ولەڭ شۋماقتارى بار. قاراجال كوتەرىلىسى 1930 جىلدىڭ قىسىندا باستالىپ, 1931 جىلدىڭ جازىندا جەڭىلىس تابادى. باسشىلارىنىڭ ءبىرازى قۇتىلىپ, ۇستالعانداردىڭ ءبارى اتىلادى. سول اتىلعانداردىڭ ءبىرى ءمارۋا دەگەن قىزدىڭ اعاسى ەكەن. الدەكىمدەر وسى مارۋاعا جازىپ بەرىپ ايتتىرعان جوقتاۋ:

 «تولەۋباي باسشى, قاتىران,

ماقاتاي زالىم انتۇرعان.

مومىنعا ءتيىپ زالالىڭ,

ناقاقتان اعام اتىلعان.

وترياد كەتتى توقتاماي,

جۇرە مە مىلتىق وقتاماي.

اكەمدى ۇستاپ اتقىزعان,

تىلەۋىڭ قۇرعىر توقتاباي.

قابدىردىڭ ۇلى جۇماجان,

شىقپايمىن دەگەن دۇعادان

قىزىلدار قاپتاپ كەتكەندە,

ۇشىپ تا كەتكەن قيادان.

اقانعالي, سەرىكباي,

كوزىم كوردى شەرىكتى-اي.

وسىلارعا وكىمەت,

نە قىلسا دا ەرىكتى-اي.

قاسىمنىڭ ۇلى ءالىپبي,

قاراجالعا تىككەن ءۇي.

وكىمەتكە وق اتقان,

وسىلاردا بار ما مي.

سىباننان كەلگەن قىزىلباي,

قايعىمەن كوڭىلىم بۇزىلدى-اي.

قولعا تۇسپەي كەتەر مە,

مىڭ جاساعان قۇزعىنداي.

اقانعالي مۇعالىم,

حالىققا ءتيدى زالالىڭ.

جازاڭدى بەرىپ اياماي,

ءادىل سوت ايتار ادالىن.»

وسىنداعى كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى ءالىپبي – كەنجە كوشىمباي رۋىنىڭ داۋلەتتى ادامى. قاسىمنىڭ سەگىز ۇلىنىڭ ۇلكەنى... (تۋعانوۆ جولداسجان, «پەندە» ولەڭدەر جيناعى. سەمەي, 2015 ج., 220 بەت.)

وسى جوقتاۋ ولەڭدە اتتارى اتالاتىن تۇلعالار مەن سول كوتەرىلىسكە قاتىسىپ ءىستى بولعان ازاماتتار جايلى, اتالعان كوتەرىلىس قۇرباندارىنىڭ ءبىرى بوعاس بولىسى قاراجال تاۋى تۇرعىنى رۋى كەنجە – كو­شىمباي اجىعوجا ۇلى مۇساعۇل (1892-1931) نەمەرەسى الماس بولسىنبەك ۇلى (1958) ىزدەنىسى ناتيجەسىندە تابىلعان ارحيۆ قۇجاتتارى دەرەكتەرىنەن ناقتىلانا ءتۇستى:

 «قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك ساياسي باسقارۋ ورتالىعىنا قاراستى (پپ وگپۋ) ءىس-تەرگەۋشى توپ «ۇشتىك» وتىرىسى حاتتاماسىنىڭ كوشىرمەسى. 1931 جىل, 15 مامىر».

ركفسر قىلمىستىق ىستەر كودەكسىنىڭ № 4752 ءىس, 58/2-بابى بويىنشا ايىپتالۋشىلار: بايتايلاقوۆ مەدەلبەكپەن (رۋى كەنجە – كوشىمباي) بىرگە ايىپتالعان 106 ادام تىڭدالىپ, ولارعا ۇكىمەت تاراپىنان شىعارىلعان قورىتىندى ۇكىم تومەندەگىدەي:

قوزىباەۆ قاسىم. 65 جاستا

   (رۋى كەنجە – كوشىمباي)

ساعيتوۆ ماقاتاي. 29 جاستا

    (رۋى كەنجە – كوشىمباي)

اڭكەجانوۆ قىرىقباي

    (رۋى مالتۇگەل)

ەبىجانوۆ جۇماعۇل. 39 جاستا تاۋكەباەۆ ءومىرباي. 40 جاستا تولەڭگىتوۆ اقانعالي. 27 جاستا شالوۆ سەيىتقازى. 45 جاستا تويكين سالحان. 45 جاستا نازاربەكوۆ دىڭعالي. 47 جاستا ناۋرىزباەۆ قابدوللا. 35 جاستا

      (رۋى كەنجە – لەپەس)

مەكەباەۆ مۇستافا. 41 جاستا كوكىموۆ قاراباس بەلگين ءادىلحان. 32 جاستا تۇرلىبەكوۆ بەكەتاي نەمەسە

       شەگەباەۆ

ومىربەكوۆ قالي. 61 جاستا بەيسەنبين سادىق قاسەنوۆ جانىسباي مايلاقوۆ ءابىش اجىعوجين مۇساعۇل. 39 جاستا

     (رۋى كەنجە – كوشىمباي)

(تەك ساعيتوۆ م, اڭكەجانوۆ ق, تو­لەڭگىتوۆ ا, نازاربەكوۆ دىڭعاليدىڭ دۇ­نيە-م ۇلىكتەرى تاركىلەنبەسىن). قالعان­دارىنىكى تولىقتاي تاركىلەنىپ, بارلىعى اتىلسىن!»

تومەندەگى تىزىمدە كورسەتىلگەندەر قىل­­­مىستىق ءىستىڭ 58/2-تارماعى بويىنشا 10 جىلعا باس بوستاندىقتارىنان ايىرى­لىپ, كونتسلاگەرگە قامالعاندار:

باي­تاي­لاقوۆ م., قۇسايىنوۆ م., بوتار­بەكوۆ و., قارامەسوۆ و., تەكەمە­سوۆ ي., ­ەسەنعوجين س., ىبىراەۆ ا., اپسەيىتوۆ م., ساعىموۆ ك., ساعىموۆ ر., يسين گ., كۇن­بوسىنوۆ ك., مۇقاماديەۆ م., ءتۇسىپ­جانوۆ و., قاراتاەۆ د., كەزدىك-­ باەۆ د.,­ ­وتىنشينوۆ ك., وتەجانوۆ س., ايتو­لا­قوۆ ۋ., مايىلقانوۆ ك., سەرىشەۆ ك., ورىسباەۆ ا..

تومەندەگى تىزىمدە كورسەتىلگەندەر قىل­­­­­­مىستىق ءىستىڭ 58/2-تارماعى بويىنشا باس بو­س­­تاندىقتارىنان ايىرىلىپ, 5 جىل­­عا كونتس­لاگەرگە قامالعاندار:

تەر­لىكباەۆ ت., جۇماتاەۆ ب., جەكسەن­باەۆ ج., سىدىقوۆ ا., نازاربەكوۆ س., جاڭساباەۆ م., دۇيسەنباەۆ ج., نۇر­سەيىتوۆ ن., قاي­شانوۆ س., تولەگەنوۆ م., دۇيسەنباەۆ ن.

تومەندەگى تىزىمدەگىلەر اتالعان ءىس بو­­يىنشا 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, كونتسلاگەرگە قامالعاندار:

جولدىباەۆ ب., قۇدايبەرگەنوۆ ب., يشانوۆ م., مۇقاشەۆ م., ءجۇمادىلوۆ ك., ­ جاماناەۆ م., توقباەۆ م., قابىشەۆ ب., شاعىلوۆ ك., قاسەنوۆ ب., يتاياقوۆ ا., راحيموۆ ا., تىلەباەۆ م., قاسىمقانوۆ ب., دامەنوۆ و., الەپيەۆ س., بازاربەكوۆ م., جىلداسوۆ و., قۋماشەۆ ن., بازاروۆ م., ءامرين ب., ءجۇنىسوۆ ب., تۇرساعۇلوۆ ت., ءابىلحانوۆ ق., قوجامبەتوۆ م., توق- باەۆ ج., بايبولوۆ س..

ال قومىتاەۆ ش., اكەجانوۆ س., اق­شالوۆ د., قاراجانوۆ و., قالبانوۆ ا., ءال­حانوۆ ش., بەلگين م. قازاقستاننان تىس­قارى ايماققا 5 جىلعا جەر اۋدارىلسىن.

ەبىجانوۆ د., جۇندىباەۆ, بايبولوۆ ق., دورتۋىلباەۆ ءا., سەركين, نازاروۆ م., يمانبەكوۆ ك., نۇعىمانوۆ ك., امىرقانوۆ, امانباەۆتاردى 3 جىلعا كونتسلاگەرگە قا­ماۋعا ۇكىم شىعارىلعان.

105) بايبولوۆ سۇلەيمەن 36 جاستا. كوكپەكتى اۋدانىنا قاراستى №3 اۋىل تۇر­عىنى, نادان, ۇيلەنگەن, سوتتالماعان, كەدەي, پارتياعا وتپەگەن. اعاسى كوتەرىلىس باسشىسى قاتىران بايبولوۆتىڭ سوڭىنان ەرىكتى تۇردە ەرىپ, كوكپەكتى باندىلارىمەن اياكوزدىكتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى جەتكىزىپ تۇرۋدى ۇيىمداستىرعان. وزىنە تاعىلعان ايىپتى تولىقتاي مويىندادى.

106) اجىعوجين مۇساعۇل 39 جاستا. №6 اۋىل تۇرعىنى, ساۋاتتى, ۇيلەنگەن, الەۋمەتتىك جاعدايى باي قاتارىنا جاتادى.

ول تومەندەگى ىستەر بويىنشا كىنالى بولىپ تابىلادى.

اۋىلداردى ارالاپ ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ, باندى قۇرامىنا قوسىلۋعا ەلدى جۇمىلدىرعان. قارۋلى قاقتىعىس باستالعان تۇس­تا بان­دىلارعا اسكەري كەڭەس بەرىپ, باسشى­لىق ءرولىن اتقارعان.

وزىنە تاعىلعان ايىپپەن كەلىسىپ, كىنا­سىن مويىندادى».

جوقتاۋدا ەسىمى ايتىلعان قاتىران بايبول ۇلى باسىندا اۋىلدىق ۋچاسكەلىك ىشكى ىستەر ءبولىمى ساقشىسى قىزمەتىن اتقارعان. باندىلار قۇرامىنا ەنگەن تۇستا قۋعىننان قاشىپ قاراجال تاۋى ىرگەسىندەگى بوعاس وزەنىنىڭ وڭ جاعىندا­عى «قوس قىزىل» اتالاتىن قاباقتىڭ ءبىر سايىنداعى ۇڭگىردىڭ قابىرعاسىن جارتىلاي تاسپەن قالاپ, بەكىنىس جاساپ جاسىرىنىپ, ۇزاق ۋاقىت قولعا تۇسپەگەن. قا­پىدا ەل اراسىنداعى قىزىلدار­­دىڭ جانسىزى قولعا ءتۇسىرىپ, ورتالىق­قا تاپ­­سىرعان. ءىنىسى سۇلەيمەن ەكەۋىنىڭ 3 جىل­­­عا سوتتالعاندىقتارى جوعارىداعى تى­­زىم­دە كورسەتىلگەن.

جوقتاۋداعى «ماقاتاي زالىم» – ماقا­تاي ساعيت ۇلى 29 جاسىندا اتىل­عاندىعى جوعارىداعى تىزىمدە كورسەتىلگەن.

«اقانعالي مۇعالىم» اقانعالي تولەڭ­گىتوۆ. 27 جاسىندا اتىلعاندىعى جوعا­رىداعى تىزىمدە كورسەتىلگەن.

«قاسىمنىڭ ۇلى ءالىپبي, قاراجالعا تىككەن ءۇي». نەگىزگى قارۋلى قارسىلىق كور­سەتۋشىلەردىڭ ءبىرى. قولعا تۇسپەي, قىتاي­عا ءوتىپ كەتۋ سەبەپتى 65 جاستاعى اكەسى قا­سىم قوزىباي ۇلى اتىلعاندىعى جوعارى­دا­عى تىزىمدە كورسەتىلگەن.

«سىباننان كەلگەن قىزىلباي» – اياكوز ايماعىنان كەلگەن توپ باسشىسى.

ا.مۇساعۇلوۆ جەكە ارحيۆ قورىنداعى «قاراجال بانداسىنا» قاتىسىپ, ءىستى بول­عان 106 كوتەرىلىسشىگە قاتىستى دەرەكتى ساراپتاعاندا ۇرىس دالاسىندا وققا ۇشىپ ولگەندەردەن بولەك, تۇتقىنعا ءتۇسىپ, قا­تاڭ تەرگەۋلەردەن كەيىن اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, جەر اۋدارىلىپ, كونتسلاگەرگە قامالعانداردىڭ كوپشىلىگى زايسان ۋەزىنە قاراستى بوعاس, وكپەتى بولىستارى تۇر­عىندارى مەن اياكوز اۋدانىنان كەلگەن كوتەرىلىسشىلەر ەكەندىگى ناقتىلان­دى. ونىڭ ىشىندە ءىستى بولعانداردىڭ باسىم بولىگى قاراجال تاۋى ساي-سالاسىمەن با­زار وزەنىن بويلاي قونىستان­عان بوعاس بو­لىسىنا قاراستى كەنجە اتاسى ۇرپاق­تارى ەكەندىگى بايقالادى. اتالعان رۋ­دىڭ كونەكوز قاريالارى قاراجال كوتە­رى­لىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى تولە­باي مىقاۋ ۇلى (1901-1969) كوتەرىلىس قۇ­رىقتالعان تۇستا ەبىن تاۋىپ, ءۇرجار ولكە­سىنە ءىزىن جاسىرىپ ۇلگەرۋى سەبەپتى امان قالعاندىعىن ايتادى.

الداعى ۋاقىتتا اتالعان كوتەرىلىسكە قاتىستى جان-جاقتى ەتنوگرافيالىق جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, «قاراجال بانداسى» كوتەرىلىسى تاريحي وقيعا رەتىندە ولكە تاريحىنان وزىندىك ورنىن تابارى ءسوزسىز.

 

سەرىكبوسىن سادىقوۆ,

ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى

ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ

عىلىمي ىزدەنۋشىسى

 

الماتى

 

سۋرەتتە: «قاتىران باندى» بەكى­نىسىنىڭ قازىرگى كورىنىسى. ۇڭگىردىڭ ۇزىندى­عى 4 مەتر; بيىكتىگى 1,7 م; ۇڭگىر قۋىسى 2 مەتر شاماسىندا.