«قايىرىمدىلىق جاساساڭ, قايىرىن ءوزىڭ كورەسىڭ», – دەيدى قازاق. ءيا, جوق-جىتىككە قاراسۋ, جىلاعاندى جۇباتۋ, سۇرىنگەندى سۇيەۋ, مۇقتاجداردىڭ تالعان وزەگىنە تالعاجاۋ تابۋ – حالقىمىزدىڭ بويىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان قاسيەت. ادام بار جەردە تۇرمىستىق تۇيتكىلدەردىڭ تۋماۋى مۇمكىن ەمەس.
اتا-بابامىز وسىنداي قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسىلتاياڭ شاقتاردا اۋىزبىرشىلىكتى, ادالدىقتى, ىنتىماقتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن. اسىرەسە, كوپتىڭ ماسەلەسىن قارا باستىڭ قامىنان جوعارى قويعان. ء«بىر ءۇي اش بولسا, ءبىر اۋىل اش, ءبىر اۋىل اش بولسا, بۇكىل ەل اش» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانىپ, ادام تاعدىرى ۇلىس تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن قاپىسىز تانىعان. «قىران جەمىن شاشىپ جەيدى, قۇزعىن جەمىن باسىپ جەيدى» دەگەن ماقالدىڭ مانىنە تەرەڭ بويلاپ, جالعىز ءوزى تويعانشا جۇرتپەن بىرگە قينالۋدى ءجون كورگەن.
مىسالى, باياعىدا قازاقتىڭ بايلارى جان-جاعىنىڭ جاعدايىن ويلاپ وتىراتىن مەنەدجەر ىسپەتتى بولعان. ولار مال-دۇنيەسىمەن عانا ەمەس, اقىل-پاراساتىمەن, جومارتتىعىمەن, ساقيلىعىمەن دە سىي-قۇرمەتكە بولەنگەن. «جەمەسەڭ دە ماي جاقسى, بەرمەسە دە باي جاقسى» دەگەن قازاق ءبىر اۋىز سوزبەن-اق اۋقاتتى ادامنىڭ قوعامداعى ءرولىن انىقتاعان. سەبەبى حالقىمىز ىرىس-نەسىبەنى اللا تاعالانىكى دەپ بىلگەن. سوندىقتان بايلار دا قۇدايدىڭ سۇيىكتى ق ۇلى اتانۋ ءۇشىن تۋعان-تۋىس, مالشى-جالشىسىنا قول ۇشىن سوزىپ, بارىنشا كومەكتەسۋگە تىرىسقان. بۇل كوبىنە-كوپ رۋلىق قاتىناستاردىڭ نەگىزىندە ورىن الدى. وسىلاي ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرگەندىكتەن, قازاق قوعامىندا قۇل دەگەن بولماعان. بايدىڭ مالىن باققاندار ونى ءوز مالىم دەپ ەسەپتەگەن. ويتكەنى ەرتەڭ ءوز باسىنا كۇن تۋسا, بايدىڭ شاراپاتى تيەتىنىن كامىل تۇسىنگەن. ال ساراڭ بايدىڭ قاشان دا حالىق اراسىندا قادىرى قاشقان. وندايلاردى «ساسىق باي» دەپ اتاعان. ءتىپتى, اۋىل-اۋىلدى ارالاپ جۇرەتىن سال-سەرىلەر دە شىقبەرمەستەردىڭ ۇيىنە اتتاپ باسپاعان. اتاقتى اقتامبەردى جىراۋدىڭ «قايىرلى بولسا باياجان, ايدىن شالقار كولمەن تەڭ, قايىرسىز بولسا جامان باي, تارتىلىپ قالعان شولمەن تەڭ» دەيتىنى دە سول.
بايلارعا دەگەن كوزقاراستى كەڭەس وكىمەتى وزگەرتتى. قارىنباي, شىعايباي سىندى ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن جاعىمسىز وبرازدارعا باسا نازار اۋدارعان «قىزىلدار» داۋلەتتى جانداردىڭ ءبىر اۋىلدى, ءبىر رۋلى قاۋىمدى اسىراعانىن قاساقانا ەسكەرمەدى.
امال قانشا, قايىرىمدىلىق سىندى قايىرلى قاسيەت بارىنە بىردەي ءتان ەمەس. «قازىرگى زاماندا ونىڭ قاجەتى جوق» دەگەن پىكىرلەردى دە كەيدە ەستىپ قالامىز. الايدا ولاي دەيتىندەر قاتتى قاتەلەسەدى. مەيىرىمدى, باۋىرمال, كومەككە دايىن تۇراتىن الترۋيست ادامدار كەز-كەلگەن قوعامنىڭ نەگىزگى تىرەگى سانالادى. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, ەلىمىز كىلەڭ ەنجار, ءوزىمشىل ازاماتتاردان قۇرالسا, قايتەر ەدىڭىز؟ مۇنداي ورتادا ءومىر سۇرگىڭىز كەلەر مە ەدى؟ البەتتە, جوق دەيسىز. راس, «تابيعاتتا تەك مىقتىلار ءتىرى قالادى» دەيتىن زاڭ بار. بىراق ادام سانالى تىرشىلىك يەسى عوي. Homo sapiens-ءتىڭ حايۋاننان ايىرماسى جاقىنىنا جاناشىرلىعىمەن ولشەنەدى. ءبىر دانىشپان: «وركەنيەتتى قوعامدى ونىڭ بالالار مەن قارتتارعا, ياعني قورعانسىز جاندارعا دەگەن قارىم-قاتىناسىنا قاراپ باعالاۋعا بولادى» دەپتى. كەلىسپەسكە امال جوق.
السىزدەرگە, كەدەيلەرگە جاردەمدەسكەن ادام ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىگىن ايعاقتايدى. بىرەۋدىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسۋ ارقىلى ءوز ومىرىنە باسقاشا قاراي باستايدى, قۇندىلىقتارىن قايتا زەردەلەيدى. كەزىندە ماڭىزدى كورىنگەن, كوڭىلگە مازا بەرمەگەن ماسەلەلەردىڭ تۇككە تۇرعىسىز ەكەنىن تۇيسىنەدى. قايىرىمدىلىق جۇرەكتى نۇرلاندىرادى, ومىرگە ءمان دارىتادى.
اعا بۋىننىڭ ەسىندە شىعار, كسرو داۋىرىندە «ەرلىك جاساۋعا ءاردايىم جاعداي تابىلادى» دەگەن ۇران بولاتىن. ءبىز وسى ۇراننىڭ ماعىناسىن ءسال-ءپال وزگەرتىپ: «ومىردە جاقسىلىق جاساۋعا ءاردايىم جاعداي تابىلادى» دەر ەدىك. سەبەبى اينالاعا كوز سالساق, كومەككە مۇقتاج ادامدى وڭاي كەزدەستىرەمىز. قارت كورشىمىز, جالعىزباستى انا, بالە-جالاعا ۇشىراعان دوسىمىز, تانىسىمىز, تاعىسىن تاعىلار...
«ادام – الەۋمەتتىك جاراتىلىس» دەپ تۇجىرىمدايدى عالىمدار. اعىلشىن اقىنى دجون دونن: ء«بىر دە ءبىر ادام جەكە ارال ەمەس, ول – قۇرلىقتىڭ ءبىر بولىگى, ۇلكەننىڭ ءبىر بولشەگى» دەيدى. دامىعان الەمدەگى ءبىر تاماشا ءداستۇر كاسىپكەرلەردىڭ قايىرىمدىلىق قورىن قۇرىپ, تۋعان حالقىنان باستاپ اتاسى باسقا ادامزاتتىڭ بالاسىنا دەيىن كومەكتەسۋى. جاسىراتىنى جوق, بۇدان بۇرىنعى جىلدارى كەيبىر قازاق بايلارى قايىرىمدىلىق دەيتىن قاستەرلى ۇعىمدى ارزان اتاق شىعارۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىردى. اتا-باباسىنا اس بەردى, تاس ورناتتى, ايتىس وتكىزىپ, ات شاپتىردى, مانساپ قۋدى. دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە ارقيلى جوبالار مەن اكتسيالاردى قولداپ, قايىرىمدىلىقتى ماقسات تۇتقان جومارت كىسىلەردىڭ كوبەيگەنى بايقالادى. اپات بولعان ورىندارعا قوماقتى اقشا اتاۋ, ايىقپاس دەرتكە شالدىققان بالاعا جىلۋ جيناۋ سەكىلدى داعدىلار – شىن مانىندەگى ىزگىلىكتىڭ, بيىك مادەنيەتتىڭ بەلگىسى. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەمەكشى, ولارعا اقپاراتتىق قولداۋ ءبىلدىرىپ, ءاربىر ارەكەتىن ۇلگى رەتىندە ناسيحاتتاۋ كەرەك.
قايبىر جىلى عالىمدار ءتۇرلى مەملەكەت تۇرعىندارىنا «تانىمايتىن ادامدارعا قانشالىقتى كومەكتەسەسىز؟», «قايىرىمدىلىق قورلارىنا اقشا اۋداراسىز با؟», «ەرىكتىلەر جۇمىسىنا قاتىساسىز با؟» دەگەن سۇراق قويىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزدى. Charities Aid Foundation دەپ اتالاتىن بريتاندىق ۇيىم دۇنيەجۇزىلىك قايىرىمدىلىق يندەكسىن جاساپ, قازاقستاندى 78-ورىنعا قويىپتى. بىراق ساۋالناما ناتيجەسى مەنىڭ كوڭىلىمە قونبادى. ءبىر كۇدىك جانىما جاي تاپتىرمادى. نەگە دەسەڭىز, جاڭاعى زەرتتەۋدە ەكىنشى ورىن روحيندجا مۇسىلماندارىن باسىپ جانشىعان ميانماعا بۇيىرىپتى. ال مادەنيەتى مەن مەنتاليتەتى بىزگە ۇقسايتىن وزبەكستان 25-ورىنعا ورنىققان. مەنىڭشە, زەرتتەۋشىلەر قازاقتاردىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جىلۋ جينايتىنىن, بانك كارتاسىنا اۋىستىرا سالاتىنىن, ءار جۇمادا ساداقا بەرەتىنىن ەسكەرمەگەن سياقتى.
اقيقاتىندا, قازاق – تابيعاتىنان قايىرىمدى حالىق. 2020 جىلدى پرەزيدەنتىمىز «ۆولونتەر جىلى» دەپ جاريالادى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەرىكتىلەر قىزمەتىنە ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلاردىڭ قاتىسۋ اياسىن كەڭەيتۋدى اسا ماڭىزدى مىندەت دەپ اتادى.
قازاقستان سەكىلدى ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك مودەلى قالىپتاسقان كوپ ۇلتتى مەملەكەتتە قايىرىمدىلىق جاساۋعا بارلىق نەگىز بار. بۇعان بىرلىك, بەيبىتشىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى تۋ ەتكەن ەلىمىزدەگى دىندەر مەن كونفەسسيالار دا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
بۇل از دەسەڭىز, كونستيتۋتسيامىزىڭ 1-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. الەۋمەتتىك مەملەكەت دەگەنىمىز – ەل بايلىعىن تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا, ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جوعارى دەڭگەيدە قولداۋعا ارنايتىن مەملەكەت. ءبىر عانا مىسال: 2020 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالدى. بىلتىر شامامەن بيۋدجەتتىڭ 46 پايىزى, ياعني 6 ترلن تەڭگەدەن استام سوما تۇرمىسى ناشار حالىقتى قولداۋعا ءبولىندى. بۇل – شىن مانىندە وراسان زور قاراجات. جوسپار بويىنشا 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 54 پايىزعا جەتپەك. سالىستىرساق, سوتسياليزم باعىتىن تەمىرقازىقتاي ۇستانىم ەتكەن سوۆەت وداعىنىڭ ءوزى ەڭ ءبىر دۇركىرەگەن شاعىندا الەۋمەتتىك سالاعا جالپى شىعىستارىنىڭ تەك 30 پايىزىن ارناي العان ەكەن.
بىراق, سولاي ەكەن دەپ بار سالماقتى ۇكىمەتتىڭ مويىنىنا ارتىپ قويۋعا بولمايدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پرەزيدەنتىمىز ق.ك.توقاەۆ ارقاشان القالى جيىنداردا بيزنەس وكىلدەرىنە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى ارتىپ وتىرادى. ويتكەنى, بۇل ءبىر جاعىنان بيزنەستىڭ قاراپايىم بۇقارادان اجىراپ كەتپەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە 2020 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن «Birgemiz» قوعامدىق قورى قۇرىلدى. قوردى قۇرۋداعى ىلكى ماقسات – تۇرعىندارعا, ونىڭ ىشىندە COVID-19 ىندەتىنەن زارداپ شەككەندەرگە اتاۋلى جانە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدە جۇمىس جۇرگىزۋ بولاتىن. يگى باستاماعا ەلدەگى ءىرى كومپانيالار, تانىمال كاسىپكەرلەر قولداۋ كورسەتتى. قورعا تۇسكەن قاراجات اسا مۇقتاج وتباسىلارعا بەلگىلى مولشەردە تاراتىلىپ بەرىلدى. جاھاندى جايلاعان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ورتتەي ورشىگەن سىندارلى ساعاتتا بيزنەسمەندەر عانا ەمەس, نيەتى ءتۇزۋ, جۇرەگى كەڭ قاتارداعى قازاقستاندىقتار مەن ەرىكتىلەردىڭ دە ەڭبەگى زور. قور جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن كورسەتۋ ماقساتىندا «Birgemiz» قوعامدىق قورى وزىنە تۇسكەن قاراجات پەن ايماقتار بويىنشا كورسەتىلگەن كومەك تۋرالى بارلىق اقپارات تۇراقتى تۇردە جاريالاناتىن birgemiz2020.kz رەسمي سايتىن ىسكە قوسىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە پاراقشالارىن اشتى.
تاعى دا تاريحتان تارتىپ, قارعا بويلى قازتۋعان جىراۋدىڭ ولەڭىمەن ورسەك:
«جاباعىلى جاس تايلاق,
جارداي اتان بولعان جەر.
جاتىپ قالىپ ءبىر توقتى,
جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جەر.
جارلىسى مەن بايى تەڭ,
جابىسى مەن تايى تەڭ,
جارى مەنەن سايى تەڭ»...
وسىناۋ تولعاۋدا سۋرەتتەلگەن جەرۇيىق مەكەن – قازاقى تانىمداعى قايىرىمدى قوعام. مىنە, بىزگە وسىنداي قوعام قاجەت. ونى قۇرۋ ءوز قولىمىزدا.
ن. نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, «Birgemiz» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى رۋسلان ساكەەۆ