بۇگىن الەم مۇسىلماندارى قۇربان ايت مەيرامىنىڭ العاشقى كۇنىن ەرەكشە ىقىلاسپەن قارسى الۋدا. يسلامداعى ەڭ ۇلىق مەرەكەنىڭ پاندەميا مەن ەلىمىزدەگى قۋاڭشىلىق سالدارىنان تۋىنداعان كۇردەلى جاعدايدا قالاي وتەتىنىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىنان سۇراپ بىلدىك.
– كۇللى مۇسىلمان بالاسى اسىعا كۇتەتىن ۇلىق مەيرام – قۇربان ايت مەرەكەسى كەلىپ جەتتى. اتاۋلى كۇندى بيىل ەكىنشى رەت پاندەميا جاعدايىندا قارسى الىپ وتىرمىز. مەرەكەنى قالاي اتاپ ءوتۋدى ۇسىنار ەدىڭىز؟
– اسا قامقور ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! باعزى زاماننان بەرى حالقىمىز قۇربان ايتتى ەرەكشە دايىندىقپەن قارسى العان. قۇرباندىققا شالاتىن مالدىڭ ەڭ ۇلكەنىن ءارى سەمىزىن كۇن ىلگەرى تاڭداپ, ونى ايتقا ارنايى باپتاپ, ىزگى نيەتپەن قۇربان شالعان. بۇل يگى ءداستۇر عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلەدى.
مەرەكەنى اتاپ ءوتۋ كەزىندە ورىندالاتىن ەڭ ابزال امال – قۇربان شالۋ. جاعدايى بار مۇسىلمان ءۇشىن قۇربان شالۋ – مىندەت. جاعدايى كەلمەيتىن مۇسىلمان ءۇشىن قۇربان شالۋ – مىندەت ەمەس. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءوزىنىڭ وسيەتتى حاديستەرىنىڭ بىرىندە: «ادام بالاسى قۇربان ايت كۇنى قۇربان شالۋدان سۇيىكتى باسقا ىسپەن اللا تاعالاعا جاقىنداعان ەمەس... سوندىقتان قۇرباندارىڭدى كوڭىل ريزاشىلىعىمەن شالىڭدار», دەگەن.
قۇرباندىق شالۋ ادام بالاسىن تاقۋالىققا جەتەلەيدى. ويتكەنى مۇسىلمان ادام قۇرباندىعىن شىنايى نيەتپەن, اللا رازىلىعى ءۇشىن شالادى. اللا تاعالا ادامنىڭ امالىنا ەمەس, نيەتىنە قارايدى. سوندىقتان يسلام دىنىندە ورىندالاتىن كەز كەلگەن امالدىڭ سىرتقى فورماسىنا ەمەس, ىشكى مازمۇنىنا, ياعني نيەتكە ءمان بەرىلەدى. نيەتتى تۇزەتۋدىڭ ءمانى وسىندا. شىن مانىندە بۇكىل الەمنىڭ جاراتۋشىسى بولعان راببىمىز ادامنىڭ شالعان قۇرباندىعىنا مۇقتاج ەمەس. اللا تەك شىنايى نيەتپەن جاسالعان قۇلشىلىقتى قابىل ەتەدى. سوندىقتان قۇراندا مىناداي اياتتار كەلتىرىلگەن: «اللاعا ولاردىڭ ەتتەرى دە, قاندارى دا جەتپەيدى. الايدا وعان سەندەردىڭ تاقۋالىقتارىڭ عانا جەتەدى» («حاج» سۇرەسى, 37-ايات).
قۇربان ايتتى اتاپ ءوتۋ كەزىندە ورىندالاتىن كەلەسى يگى امال – قايىرىمدىلىق جاساۋ. قۇربان ايت كۇندەرى جابىرقاعان جانداردى, قامكوڭىل ادامداردى, مۇگەدەكتەر مەن جەتىمدەردى, جەسىر ايەلدەر مەن قاراۋسىز قالعان قارتتاردى قۋانتۋدىڭ ساۋابى مول. قۇرباندىق ەتىنىڭ مۇقتاج جاندارعا تاراتىلۋىنىڭ ءمانى ۇلكەن. باي مۇسىلمان قۇرباندىق شالعاننان كەيىن ونىڭ ەتىن كومەككە ءزارۋ ادامدارعا تاراتۋ ارقىلى بويىنداعى قاتىگەزدىك, تاكاپپارلىق سەكىلدى جاعىمسىز سيپاتتاردان ارىلا باستايدى. ويتكەنى ساداقا بەرۋ – مۇسىلمانداردىڭ اراسىنا مەيىرىم سىندى سەزىمدى ۇيالاتاتىن ساۋابى مول ءىس.
قاسيەتتى قۇربان ايت تەك قۇربان شالۋمەن شەكتەلمەيدى. ايت كۇنى وتباسىن, تۋعان-تۋىستاردى, كورشى-قولاڭدى, جالپى مۇقتاج جاندى قۋانتىپ, ولارعا مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي سىيلاعان ابزال. سىيلىق بەرىپ, سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىرۋ – پايعامبارىمىزدىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ورىنداعان سۇننەت امالدارىنىڭ ءبىرى. اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «سىيلىق سىيلاڭدار, سوندا ارالارىڭدا سۇيىسپەنشىلىك, ءبىر-بىرىڭە دەگەن قۇرمەت ارتادى», دەگەن. ايت كۇندەرى اتا-انامىزعا, بالا-شاعامىزعا, تۋىستارعا, جەتىمدەرگە سىيلىق بەرۋدى ادەتكە اينالدىرعان دۇرىس. اسىرەسە, ايت كۇنى بالاعا سىيلىق بەرىپ, قۋانتۋدىڭ ءجونى بولەك. ايت كۇنى ەرەكشە سەزىمگە بولەنگەن بالا ۇلىق مەيرامنىڭ قۇندىلىعى مەن ءمان-ماڭىزىن سەزىنىپ وسەدى. ايت مەيرامىن اسىعا كۇتەتىن بولادى.
وكىنىشكە قاراي, وسى جىلى دا قۇربان ايتتى پاندەميالىق جاعدايدا قارسى الىپ وتىرمىز. ءار ءىستىڭ سوڭعى ناتيجەسى اللاعا عانا ايان. سىناق جاعدايدىڭ تەك قايىرىن تىلەيمىز. وسى رەتتە حالىقتى بارىنشا ساقتانىپ, ادام كوپ شوعىرلانعان قوعامدىق ورىندارعا بارماۋعا شاقىرامىن. ساقتىق ءۇشىن قۇربان ايتتى وتباسىلىق دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە ۇندەيمىن.
– ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە قۋاڭشىلىق سالدارىنان قىرۋار مال شەتىنەگەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى كەيبىر ازاماتتار بيىل قۇرباندىققا مال شالماۋ باستاماسىن كوتەرىپ جاتىر ەكەن. وسى ماسەلەگە قاتىستى پىكىرىڭىز قانداي؟
– تاعى دا قايتالاپ ايتىپ كەتەيىن, قۇربان ايت نامازىنان كەيىن ءۇش كۇن ىشىندە ماتەريالدىق مۇمكىندىگى بار, جاعدايى جاقسى مۇسىلمان ادامعا قۇرباندىق شالۋ – مىندەت. شاريعاتىمىز بويىنشا «باي» دەپ مال-دۇنيەسى نيساپ مولشەرىنە جەتكەن ادامعا ايتىلادى. نيساپ مولشەرى – 40 قوي نەمەسە 40 ەشكى, ياكي 30 ءىرى قارا, نەمەسە 5 تۇيە. ول دا بولماسا قاجەتتىلىگىنەن ارتىق 85 گر. التىن, ياعني 1 230 000 تەڭگە قاراجات. مال-دۇنيەسى نيساپ مولشەرىنە جەتپەگەن, ياعني جاعدايى تومەن مۇسىلمانعا قۇربان شالۋ – مىندەت ەمەس. بۇل – اللانىڭ مۇسىلمان بالاسىنا جىبەرگەن ءامىرى ءارى مەيىرىمى. بۇعان قاتىستى قاسيەتتى قۇراندا اللا تاعالا: «راببىڭنىڭ رازىلىعى ءۇشىن ناماز وقى جانە قۇربان شال» («كاۋسار» سۇرەسى, 2-ايات) دەپ بۇيىرعان. اللانىڭ بۇيىرعان امالىن وزگەرتۋگە, ونى بۇرمالاۋعا استە بولمايدى. ال پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ومىرىنە زەر سالساق, اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) قۇرباندىققا ەكى اق قوشقاردى سويعان. ەكى اق قوشقاردى جاتقىزىپ, ونى اياعىمەن تىرەپ, ءبيسميللانى جانە تاكبىردى ايتىپ باۋىزداعان. بۇل – شاريعاتىمىزدىڭ بىزگە بۇيىرعان امالى.
سۇيىكتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «...كىمدە-كىم مۇسىلمان باۋىرىنىڭ قاجەتىنە جاراسا, اللا تاعالا دا ونىڭ قاجەتىن وتەيدى...» دەگەن ءسۇيىنشى حابار جەتكىزگەن. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى قۋاڭشىلىقتان زارداپ شەككەن وڭىرلەردەگى شارۋالارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا «قيىندىقتا ەل بىرگە» قايىرىمدىلىق اكتسياسىن باستادى. اكتسيا اياسىندا قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنا جەمشوپ جىبەرىلەدى. وسى يگى ىسكە ۇلەس قوسىپ, سىناقتى ساتتەردى باستان كەشىپ وتىرعان وتانداستارىمىزعا قول ۇشىن سوزۋعا شاقىرامىن. ادامعا جاقسىلىق جاساۋ ءۇشىن اللانىڭ ءامىرىن «وزگەرتۋ» شارت ەمەس. اللا تاعالا ادام بالاسى ءۇشىن قايىر-جاقسىلىعى بولعانى ءۇشىن بەلگىلى امالداردى پارىز ەتەدى. ال ونى ورىنداماۋ نەمەسە ادامداردى سول پارىزدى ورىنداماۋعا شاقىرۋ – وتە ورەسكەل قاتەلىك.
– كەيبىر مۇقتاج ادامدار ەتتىڭ ورنىنا اقشالاي كومەك بەرۋدى سۇراپ جاتادى ەكەن. سوعان وراي, ەت ورنىنا اقشا بەرگەن اۋقاتتى ازاماتتاردىڭ قايىرىمدىلىعى قۇربان شالۋعا جاتا ما, الدە جاتپاي ما؟
– ماتەريالدىق مۇمكىندىگى بار ادام بەلگىلى مالدى اللا جولىندا, جاراتقاننىڭ رازىلىعىنا بولەنۋ نيەتىمەن قۇرباندىققا شالۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ ءابۋ حانيفا ءمازھابىندا قۇربان ايت كۇندەرى قۇرباندىق شالۋدىڭ ورنىنا ونىڭ اقشاسىن ساداقا ەتە سالۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى شاريعات بويىنشا قۇرباندىق شالۋ – مىندەت. الايدا ساتىپ العان قۇرباندىعىن ايت كۇندەرى شالا الماسا, ونى تىرىدەي ساداقا ەتەدى.
– مەرەكەگە دايىندىق جايىنا توقتالىپ وتسەڭىز. ءمۇفتيات تاراپىنان قانداي ءىس-شارالار قولعا الىندى؟
– 2021 جىلى قۇربان شالۋ ءراسىمى ەكى جولمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قاداعالاۋ ورگاندارى تاراپىنان رۇقسات بەرىلگەن جەرگىلىكتى قاساپحانالاردا سانيتارلىق ەرەجەلەردى قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, «سارى» جانە «جاسىل» ايماقتاردا ونلاين جانە وفلاين فورماتتا وتكىزۋ. ەكىنشىسى – ەلىمىزدىڭ «قىزىل ايماقتارىندا» بۇگىنگى پاندەميا جاعدايىندا قۇربان شالۋشىعا قولايلى جاعداي جاساۋ جانە كومەككە مۇقتاج جانداردى قولداۋ ماقساتىندا وتكەن جىلدىڭ تاجىريبەسىن قولدانىپ, قۇربان شالۋ ءراسىمىن شاريعاتتاعى «وكىلدىك» قاعيداسىنا سايكەس qurban2021.kz سايتى ارقىلى تەك ونلاين رەجىمدە جۇزەگە اسىرۋ. qurban2021.kz جوباسىنا توقتالاتىن بولسام, بۇل جوبانىڭ ماقساتى – قايىرىمدىلىققا دانەكەر بولۋ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە تونگەن قاۋىپتى سەيىلتۋگە ۇلەس قوسۋ, قۇربان شالۋعا نيەت بىلدىرگەن جاندارعا كارانتين جاعدايىندا وڭتايلى جول ۇسىنۋ.
اتالعان سايت ايتتىڭ ءۇشىنشى كۇنى, ياعني 22-ءشى شىلدەگە دەيىن جۇمىس ىستەيدى. قۇربان شالۋعا نيەت ەتكەن ازاماتتار وسى ارالىقتا تاپسىرىستارىن بەرە الادى. اۋىلدىق جەردە جەكە تۇرعىن ۇيدە تۇراتىن ءار ادامنىڭ مۇسىلماندىق مىندەتىن اتقارۋىنا قمدب تاراپىنان ەشقانداي شەكتەۋ جوق ەكەنىن جەتكىزەمىز.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى جانىنان, سونىمەن قاتار بارلىق وبلىستاعى وكىلدىك جانىنان قۇربان ايتتى اتاپ وتۋگە بايلانىستى ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. جۇمىس توبى ۇيىمداستىرۋ, ۇيلەستىرۋ, قاداعالاۋ, باقىلاۋ, قۇرباندىق ەتىن مۇقتاج جاندارعا جەتكىزۋ, ت.ب. ءىس-شارالارمەن اينالىسادى. جۇمىس توبى مال باعاسىن تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىگىنشە ىقپال ەتەدى. ويتكەنى وسىعان دەيىن ءبىز شارۋا قوجالىقتارى باسشىلارىمەن ارنايى كەزدەسىپ, ولارعا مال باعاسىن قىمباتتاتپاۋ تۋرالى ناسيحاتىمىزدى جەتكىزىپ, اباي ايتقانداي, پايدا ەمەس, ار ويلاۋعا شاقىردىق. ادامنىڭ العىسىن الىپ, باتاسىنا بولەنۋ – ساۋاپتى ءىستىڭ ءبىرى. حالقىمىز: «العىس العان ارىماس», «بوتا العانشا باتا ال» دەيدى ەمەس پە؟
قۇربان ايت قارساڭىندا كاسىپكەرلەرگە ارنايى ۇندەۋ جولدادىم. قۇربان ايتتىڭ قۇرمەتىنە مال قۇنىن شارىقتاتپاي, حالىققا وڭتايلى باعانى ۇسىنۋعا شاقىردىم. سونىمەن قاتار بارشا كاسىپكەردى تۇرعىندار كۇندە تۇتىناتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا مۇمكىندىگىنشە جەڭىلدىك جاساۋعا ۇندەدىم.
قۇربان ايتتىڭ نەگىزگى ءمانى – مۇسىلماندار اراسىندا ءوزارا مەيىرىمدىلىك, جومارتتىق, قايىرىمدىلىق, قاناعات سىندى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ. اللانىڭ راقىم نۇرى توگىلەتىن قۇربان ايتتا جۇرتىمىزعا جاقسىلىق جاساپ, كوپشىلىكتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنەيىك.
جاراتۋشى يەمىز قۇراندا: «وزدەرىڭ جاقسى كورگەن نارسەنى اللا جولىنا جۇمسامايىنشا, يگىلىككە جەتپەيسىڭدەر» ء(«ال-يمران» سۇرەسى, 92-ايات) دەپ بايانداعان. ساۋاپتار ەسەلەنىپ جازىلاتىن ساتتەردە اللا رازىلىعى ءۇشىن ەلدىڭ جاعدايىن ەسكەرىپ, تاۋار باعالارىنا جەڭىلدىك جاساپ, ءار وتباسىعا قۋانىش پەن مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي سىيلاۋعا تىرىسۋعا ءتيىسپىز.
اللاعا شۇكىر, ۇندەۋىمىزگە ءۇن قوسىپ, ساۋاپتى ىسكە ۇلەس قوسۋعا نيەتىن ءبىلدىرىپ جاتقان جاندار كوپ. ولارعا اللا رازى بولسىن دەگىم كەلەدى.
– «قىزىل ايماق» تۇرعىندارىنا ارناپ ارنايى qurban2021.kz سايتى جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ ءوتتىڭىز. ءبىر جاعىنان تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ كوبىندە ينتەرنەتكە قوسىلۋ ماسەلەسى كۇردەلى ەكەنىن ەسكەرسەك, كومەك الۋعا ءوتىنىشتى باسقا قانداي جولمەن بەرۋگە بولادى؟
– qurban2021.kz سايتى ارقىلى رەسپۋبليكا بويىنشا مۇقتاج وتباسىلار قۇرباندىق ەتىن الۋ ءۇشىن 17 شىلدەدەن باستاپ ءوتىنىش بىلدىرە الاتىنىن وسىعان دەيىن حابارلادىق. مۇقتاج وتباسىلاردىڭ وتىنىشتەرىن قابىلداۋ, ساراپتاۋ جانە قۇرباندىق ەتتەرىن جەتكىزىپ بەرۋ جۇمىستارىمەن قمدب-نىڭ جەرگىلىكتى وكىلدىكتەرى جانە ەرىكتىلەر اينالىسادى. ەگەر ينتەرنەتكە قوسىلۋ ماسەلەسى قيىندىق تۋدىرسا, تەلەفون شالۋ ارقىلى نەمەسە مەشىتكە كەلىپ ءوتىنىش بىلدىرۋگە بولادى.
– قازاق ەلىنە قۇربان ايت مەرەكەسىنە وراي اقجارما تىلەگىڭىزدى ارناي كەتسەڭىز.
– قازاق ەلىن كۇللى ءيسى مۇسىلمان بالاسى اسىعا كۇتەتىن ۇلىق مەيرام – قۇربان ايتتىڭ كەلۋىمەن تاعى دا شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! ايت قابىل بولسىن! حالقىمىزعا اماندىق, مىقتى دەنساۋلىق, ءار وتباسىعا بەرەكە, مول ىرىس پەن باقىت تىلەيمىن! قاسيەتتى قۇربان ايتتا شالاتىن قۇرباندىعىمىز, بەرگەن ساداقامىز, جاساعان ءاربىر يگى امالىمىزدىڭ ساۋابى ەسەلەنىپ جازىلعاي.
اللا تاعالا جەر بەتىن جۇقپالى دەرتتەن تازارتىپ, جاقسىلىعى مەن بەرەكەتىن جاۋدىرعاي. اسا مەيىرىمدى, ەرەكشە كەڭشىلىك يەسى راببىمىز وسى سىناقتى تەزىرەك جاقسىلىققا الماستىرعاي. ءامين!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن مەرۋەرت بۇركىتباي,
«Egemen Qazaqstan»