اۋىل اجارى – اكىمىنەن

شىنتۋايتىندا, ۇمىتكەر­لەردىڭ قانشالىقتى ىسكەرلىگىن, ەلگە قانشالىقتى جانى اشي­تىن­دىعىن جاقسى بىلەتىن حالىق جازا باسپاسى انىق. تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى سايلانعان اكىمدەر جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جاقسى تۇسىنەتىن بولادى.

ء–بىزدىڭ وبلىس بويىنشا اۋىل­دىق دەڭگەيدە 239 اكىم بار. وسى جىلى سولاردىڭ 96-سىن, ياعني 40 پايىزىن اۋىل تۇرعىن­دارى­نىڭ وزدەرى سايلايتىن بولادى, – دەدى وبلىستىق سايلاۋ كو­ميسسياسىنىڭ توراعاسى مانار­بەك ءسادۋوۆ. – 95 اكىم وسى ايدا, ال بىرەۋى قازان ايىندا سايلانادى. سايلاۋ 227 ەلدى مەكەندە وتەدى. ولاردا 153 مىڭ ادام تۇرسا, سونىڭ ىشىندە 100 مىڭ سايلاۋشى سايلاۋ پرو­تسەسىنە قاتىسادى.  جاۋاپتى ىسكە 238 سايلاۋ كوميسسياسى تارتىلادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. ونىڭ ىشىندە 20 اۋماقتىق, 218 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسى بار. وبلىس بويىنشا 721 سايلاۋ ۋچاسكەسى بار بولسا, بۇل جولى سايلاۋ پروتسەسىنە وڭىردەگى بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ 30 پايىزى قاتىستىرىلادى. ولار سايلاۋعا دايىندىق جۇمىستارىنا بيىلعى جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا كىرىستى. سايلاۋ وتەتىن ورىنداردى دا­يىنداپ, سايلاۋشىلاردىڭ ءتىزىمى ناقتىلاندى. وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسى اۋداندىق ساي­لاۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعا­لارى مەن حاتشىلارىن وقىتىپ, سەرتيفيكاتتارىن تاپسىردىق. ساياسي ناۋقان الدىندا وقۋ ۇيىم­داس­تىرعان سەبەبىمىز, ەلى­مىزدىڭ كوپتەگەن زاڭنامالىق اكتى­سىنە, سونىڭ ىشىندە «قازاقستان رەس­­پۋب­­ليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرا­لى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا كوپ­تە­گەن وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگى­زىلدى. سايلاۋ پروتسەسىنە جاۋاپتى ادامدار زاڭدى جەتىك ءبىلۋى ءتيىس.

ەندىگى كەزەكتە وقىتۋدان وت­كەن تۇلعالار جەرگىلىكتى جەر­لەر­­گە بارىپ, ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميس­سياسىنىڭ مۇشە­لەرىن وقىتا­دى. سونداي-اق وب­لىس­تىق سايلاۋ كوميسسياسى مەم­لە­­كەتتىك باس­قارۋ اكادەمياسى وب­لىستىق في­ليا­لى­نىڭ وقىتۋ­شى­­لارىمەن بىر­لەسىپ, سەمينارلار ۇيىم­داس­تىرۋدا. سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشە­لەرى زاڭدى نەعۇرلىم جاقسى بىلسە, ساي­لاۋ جوعارى دەڭگەيدە وتەتىندىگىنە سەنىم مول.  

ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ساي­­لاۋ قۇجاتتارىنىڭ نىساندارىن بەل­گىلەيدى جانە سايلاۋ ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. اكىمدەردىڭ سايلاۋى بيىل ال­عاش رەت وتەتىندىكتەن, سايلاۋدى قارجى­لاندىرۋ ماسەلەسىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءوز موينىنا الىپ وتىر. ال 2023 جىلدان باستاپ قاراجات جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراستىرىلماق. 

وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ اتقا­راتىن نەگىزگى مىندەتى – ناۋقاندى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ, ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميس­سيا­لارىنىڭ شەشىمدەرى مەن ارەكەتتەرىن, ارىز-شاعىمداردى قاراۋ. ال ساياسي ناۋقان كەزىندە نەگىزگى سالماق اۋداندىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا تۇسەدى. ولار وزدەرى قاۋلى قابىلداپ, ينتەرنەت سايتتاردا جاريالادى. قازىر ولار كانديداتتاردى, كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرگەن وكىلدەرىن تىركەپ, كۋالىكتەرىن بەرىپ جاتىر. كانديداتتاردىڭ تىر­كەلگەنى جايلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا حابارلاما بەرەدى. سايلاۋ بيۋللەتەندەرىن دايىندايدى. ۋچاس­كەلىك سايلاۋ كوميسسياسى اكىم­دەر ساي­لاۋىنىڭ قورىتىندىسىن اۋدان­دىق, قالالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا تاپسىرادى. ءسويتىپ, ءۇش كۇننىڭ ىشىندە سايلاۋ قورىتىندىسى شىعارىلادى.

سايلاۋ پاندەميا جاعدايىندا وتكەلى تۇرعاندىقتان, قورعانىس قۇرال­دارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءوز الدىنا, سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىن ۆاكتسينالاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. ال دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى ۆاكتسينا الماعان كوميسسيا مۇشەلەرى مىندەتتى تۇردە پتر تەست تاپسىرۋى كەرەك بولادى.    

وزگەرىستەر دە از ەمەس. ماسەلەن, بۇرىن سايلاۋ كەزىندە «بارىنە قارسى­مىن» دەگەن باعان بولمايتىن. زاڭ­ناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەرگە سايكەس, ەندى سايلاۋشىلار سونداي قۇقىققا يە. مىسالى, اكىم بولۋعا ءۇش كانديدات بولدى دەلىك, ونىڭ ەشقايسىسى كوڭىلىڭىزدەن شىقپاسا, ءسىز «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعاندى بەلگىلەي الاسىز. ال بۇرىنعى زاڭناماعا سايكەس, ءسىز مىندەتتى تۇردە ءبىر كانديداتتى تاڭداۋىڭىز كەرەك بولاتىن.

كانديداتتاردى ۇسىنۋدا دا جاڭا­شىل­دىقتار بار. مىسالى, اكىمدەردىڭ سايلاۋىندا ساياسي پارتيالار دا ءوز كان­ديداتتارىن ۇسىنۋعا قۇقىلى. ازا­ماتتار وزدەرىن وزدەرى ۇسىنا الادى. ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ ءۇشىن ول ازامات سايلاۋشىلاردىڭ داۋىسىنىڭ ءبىر پايىزىن جيناۋى كەرەك. ەگەر كانديدات تىركەلمەسە, اۋدان اكىمىنىڭ ەكى ادام­دى ۇسىنۋعا قۇقى بار. زاڭداعى وزگەرىستەرگە سايكەس ءبىر اكىم ەكى رەتتەن ارتىق سايلانا المايدى. بۇل زاڭ­عا جاڭادان قابىلدانعان وزگەرىستەر بول­­عاننان كەيىن بۇرىن اۋىلدا اكىم بول­عان ازاماتتارعا دا سايلاۋعا قاتى­سۋ قۇ­قىعى بەرىلىپ وتىر. ال ساياسي پار­تيا­­­لار ۇسىناتىن كانديداتتار مىن­­دەتتى تۇر­دە سول پارتيانىڭ مۇشەسى بولۋى ءتيىس.

– ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەن­­سەك, اكىمدەردى ءماسليحات دەپۋتات­تارى سايلاعان كەزدە 2013 جىلى وبلىس بو­يىنشا 246 اكىم, 2017 جىلى 157 اكىم سايلانعان ەكەن. ءومىر بولعاننان كەيىن ادامدار باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ نەمەسە باسقا جاققا قونىس اۋدارىپ جاتادى. ەسەپتەپ وتىرسام سونداي سەبەپتەرمەن كەزەكتەن تىس 745 سايلاۋ وتكىزگەن ەكەنبىز, – دەيدى ماناربەك ءسادۋوۆ. – اكىمدەر الدەبىر سەبەپتەرمەن قىز­مەتىنەن بوساتىلسا, 40 كۇننىڭ ىشىندە كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋىمىز كەرەك.            

وبلىستا اۋىل اكىمدەرى سايلاۋىنا ۇمىتكەرلەردى تىركەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.

– بارلىعى 95 اكىم سايلانادى. ونىڭ ىشىندە 66-سى وكىلەتتىك مەر­زىمى اياقتالۋىنا, 29-ى وكىلەتتىكتى مەرزىمىنەن بۇرىن دوعارۋعا بايلانىس­تى سايلانادى. شىلدەنىڭ 9-ىنا دەيىن­گى جاعداي بويىنشا 318 كاندي­دات ۇسىنىلدى. ونىڭ 100-ءى ساياسي پارتيالاردان, 218-ءى ءوزىن ءوزى ۇسىنعان تۇلعالار, – دەيدى ماناربەك ءسادۋوۆ. –  ازىرشە 318 كانديداتتىڭ 229-ى تىركەۋدەن وتكەن. 100 سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا 76 كانديداتتى – Nur Otan, ەكەۋىن – «اۋىل», التى كانديداتتى – «اق جول», 13 كانديداتتى – قازاقستان حالىق پارتياسى, تاعى ەكەۋىن – Adal جانە بىرەۋىن جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا ۇسىنعان. 73 سايلاۋ وكرۋگىندە كانديداتتار ءبىر  سايا­سي پارتيادان ۇسىنىلعان. 10 سايلاۋ وكرۋگىندە – 2, ال, ەكى سايلاۋ وكرۋگىندە ءۇش ساياسي پارتيادان ۇسىنىلعان. تاعى 10 سايلاۋ وكرۋگىندە كانديداتتار – تەك قانا ءوزىن ءوزى ۇسىنعان ۇمىتكەرلەر. ايتا كەتەيىك, ۇسىنىلعان 318 كانديداتتىڭ 104-ءى, ياعني 32,7 پايىزى – ايەلدەر.  

اۋىلدا قوردالانىپ قالعان ماسەلە از ەمەس. اۋىز سۋ, جول, جۇمىس­سىزدىق, جايىلىم, ينتەرنەت بايلا­نىسى دەيسىز بە, تولىپ جاتىر. مىنە, وسى ماسە­لەلەردىڭ قايسىسىن ءبىرىنشى كەزەك­تە قالاي شەشەمىز؟ جاڭا ساي­لانعان اكىمنىڭ جانىن اۋىرتاتىن وسى تا­قىلەتتەس سۇراقتار. بيىلعى جاز ەرەسەن ىستىق بولدى. زەرەندى اۋدانىنداعى قىزىلەگىس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قوناي دەمەسىنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىلداعى احۋال ۋشىعىپ تۇر. 

– 2019 جىلى اۋدان اكىمىنە قۇدىق قازىپ بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش ايتقان بولاتىنبىز, – دەيدى ول. – بىراق ناتيجە شىقپادى. اۋىل تۇرعىندارى انە ءبىر جىلى وزدەرى قاراجات جيناپ, قۇدىق قازىپ الىپ ەدىك, كوپ ۇزاماي بىتەلىپ قالدى. ەكىنشى مارتە قاۋىمداسىپ, قار­جى جيناۋعا تۇرعىنداردىڭ جاع­دايى كەلەتىن ەمەس. ءبىزدىڭ جايىمىزدى اۋدان باسشىلارى جاقسى بىلەدى. ال اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى ۇيىتقى بولا الماي وتىر.  اۋىلدا مال باسى بارشىلىق. مالساق قاۋىم 500-دەن استام جىلقى, ءۇش جۇزدەي قوي, 200-گە جۋىق قارا مال باعۋدا. بار كەرەگى – مال سۋاراتىن سۋات قانا. ەندى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىنان ءۇمىت كۇتەمىز.

بۋراباي اۋدانىنداعى اتامەكەن اۋىلدىق وكرۋگىنە قىتايدان قونىس اۋدارعان ونداعان وتباسى مال باعاتىن توقىمداي جەرگە يە بولا الماي, ءتۇڭى­لىپ وتىر. ال وكرۋگتە اكىم شەشۋگە ءتيىستى ماسە­لە از ەمەس. مۇنداي مىسال­داردى كوپ­تەپ كەلتىرۋگە بولادى. اكىم ساي­­لاۋد­اعى باستى ماقسات تا وسى. اۋىلعا يە بولاتىن, جاقسىلىققا باستايتىن جانا­شىر دا ىسكەر اكىم كەرەك. اكىمى مىق­تى اۋىلدىڭ اجارى ارتاتىندىعىن اۋىل تۇرعىندارى كۇندەلىكتى ومىردەن جاقسى بىلەدى.  

اقمولا وبلىسى