كەدەيلىك ولشەمى

كەدەيلىك دەڭگەيىن ەسەپتەۋ كەزىندە ءبىز ەڭ تومەنگى كۇنكورىس شەگىنە سۇيەنەتىنىمىز بەلگىلى. ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرە­گىنشە, 2020 جىلدىڭ 4-توقسانى بويىن­شا تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىستىڭ دەڭ­گەيىنەن تومەن ازاماتتار سانى – 858 454 بولسا, 2019 جىلدىڭ وسى توقسانىندا 465 594 ادام بولعان. 2019 جىلدىڭ 4-توق­سانىنان, 2020 جىلدىڭ 4-توقسانىنا دەيىن ەلدەگى كەدەي ازاماتتاردىڭ سانى 46%-عا وسكەن. Factcheck.kz دەرەگى 2020 جىل­دىڭ 3-توقسانىندا ەلدەگى كۇنكورىس دەڭگەيى تومەن ازاماتتاردىڭ سانى 1 065 179 (5,7%) بولسا, 2019 جىلدىڭ ءدال وسى ۋاقى­تىندا 843 042 (4,5%) بولعانىن ايتادى. 2019 جىلدىڭ 3-توقسانىنان 2020 جىلدىڭ 3-توقسانىنا دەيىنگى ارالىق­تا كەدەيلەر سانى 21%-عا وسكەن.

«كەدەيشىلىكتىڭ سەبەپتەرىن دۇرىس باعالاۋ جانە ءتۇسىنۋ ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا جانە الەۋمەتتىك شيەلەنىستى تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى» دەگەن پىكىر وسىعان دەيىن دە باسىم بولىپ كەلگەن بولاتىن. مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ تالداۋى كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ ەلدەگى كەدەيلەر توبىندا كوپبالالى وتباسىلار كوپ. «الەۋمەتتىك تولەمدەردى تالداي وتىرىپ, ءبىز بالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقى جۇيەسى ەڭ ءتيىمدى دەگەن قورىتىندىعا كەلە الامىز. ونى جۇزەگە اسىرۋعا بولىنگەن ءار تەڭگە ءۇشىن كەدەيلىك شەگىندەگى الشاقتىق 0,605 تەڭگەگە ازايادى», دەيدى دب ساراپشىلارى.

پاندەمياعا دەيىنگى جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيلىك

بايقاپ وتىرعانىمىزداي, ەكونوميكاسىن ارتاراپتان­دىرماعان ءھام شيكىزاتقا تاۋەلدى ەل ءۇشىن جەكە­لەگەن ازاماتتارىمىزدى كەدەي­لىك­پەن بەتپە-بەت قالدىرماۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ قاجەت­تى تەتىكتەرگە دۇرىس ءبولىنۋىن قا­دا­عالاۋ.

2020 جىلى 12 ناۋرىزدا ۇكىمەت جانە رەسپۋبليكالىق جۇمىس بەرۋشى­لەر مەن جۇمىسشىلار اراسىندا 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان باس كەلى­سىم­گە قول قويىلدى. ۇكىمەتتىڭ ۇستانى­مىن­دا­عى كوڭىلگە ءۇمىت بەرەتىن جىلى­مىق – الەۋمەتتىك سالاعا بولىنەتىن شىعىن­داردىڭ ءوسىمىن الەمدىك ەكونو­ميكانىڭ ىڭعايىنا قاراي رەتتەيمىز دەگەن ۋادەسى. وسىعان بايلانىستى كۇنكورىس دەڭگەيى دە ءار توقسان سايىن باعانىڭ بەتالىسىنا قاراي بەيىمدەلىپ, وزگەرتىلىپ, كۇنكورىس سەبەتىنە بولىنگەن قارجى ءوسىپ وتىرادى. ۇكىمەت بۇل شەشىمدى قابىلداۋ ارقىلى ەلى­مىزدەگى كەدەيلىك فاكتورىن ءىشىنارا بول­سا دا مويىنداپ, كەدەيدى كەدەي دەپ تانۋ­دىڭ كەزى جەتكەنىن ءتۇسىندى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مامىر ايىنداعى مالىمەتتەرى بويىنشا, ءبىز­دىڭ ەلدە ەڭبەككە قابىلەتتى ەر ادامدار ءۇشىن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى41 560 تەڭگەنى, ايەلدەر ءۇشىن 33 004 تەڭگەنى قۇرادى. 14-17 جاستاعى ەر بالالارعا – 44 133 تەڭگە, قىزدارعا – 33 817 تەڭگە. 14 جاس­قا دەيىنگى بالالاردىڭ كۇنكورىس دەڭگەيى 28 163 تەڭگەگە, قارتتار مەن زەي­نەت­كەر­لەر­­دىڭ كەدەيلىك دەڭگەيى 32 712 تەڭگەگە كوبەيدى.

2021 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاقستاندا ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى 34 971 تەڭگەنى قۇرادى, بۇل جىل باسىمەن سالىستىرعاندا 5,5%-عا ارتىق. دەمەك, جان باسىنا شاق­قانداعى ءبىر ايلىق كىرىس كوزى وسى دەڭگەيدەن تومەن ازاماتتاردىڭ ءبارى – كەدەيلەر ساناتىندا.

وڭىرلەر بويىنشا ەڭ قىمبات ايماق – ماڭعىستاۋدا كەدەيلەردىڭ قاتارىنان ورىن الىپ قالماۋ ءۇشىن 40 017 تەڭگە كىرىس كەرەك, بۇل جىل باسىنداعىدان 3,5%-عا ارتىق. نۇر-سۇلتاندا ەڭ تومەنگى كۇنكورىس 39 058 تەڭگەنى (+6,2%) قۇرادى, الماتىدا – 37 122 تەڭگە (+3,7%), شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 35 313 تەڭگە (+5,4%), الماتى وبلىسىندا – 35 048 تەڭگە (+4) %) جانە پاۆلودار – 34 501 تەڭگە (+13,2%) جانە اقمولا قالاسىندا – 34 211 تەڭگە (+4,5%). ەڭ تومەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيى اقتوبە وبلىسىندا – 31 678 تەڭگە (+6,4%), بقو-دا – 31 913 تەڭگە (+6,3%), جامبىل وبلىسىندا – 32 713 تەڭگە (+7,7%) جانە شىمكەنتتە – 32 749 تەڭگە (+6,5%).

ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيىن وسى فورمۋ­لاعا سالساق, جان باسىنا ەسەپتەگەندەگى تابى­­سى جوعارىداعى كورسەتكىشتەرگە جەت­پەي­تىن ازاماتتاردىڭ ءبارى – كەدەي, ولار­­دى ساناتقا الار بولساق, ەلدەگى كەدەي­لەر سانى 2 ملن ازاماتقا جاقىنداپ قالادى.

بىرقاتار ساراپشى ءبىزدىڭ ەلدە پان­دەمياعا دەيىن جۇمىسسىزدىق پەن كە­دەيلىكتىڭ دەڭگەيى تۋرالى ناقتى تۇ­سىنىكتىڭ بولماعانىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە ساراپشى دوسىم ساتپاەۆتىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيى تۋرالى كورسەتكىش ءوزىن ءوزى جۇ­مىسپەن قامتاماسىز ەتكەندەر دەگەن مارتەبەمەن بۇركەمەلەنىپ كەلگەن. وسى اتاۋ ۇكىمەتكە قاعاز جۇزىندەگى «ادەمى» ەسەپتەردى دايىنداپ, حالىقتى سەندىرۋگە جانە وزدەرى دە سەنۋگە جول اش­تى. بجزق رەفورماسىنىڭ ناتيجەسىندە ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتكەن ازامات­تاردىڭ تابىسى تۋرالى كورسەتكىشتەر سىرت قالىپ كەلگەنى بەلگىلى بولدى.

سالىستىرىپ قارايتىن بولساق, ەو ەلدەرىندە كۇنكورىس سەبەتىندە 250 تا­ۋار بولسا, ءبىزدىڭ ەلدە بۇل 50 تاۋارمەن شەكتەلگەن. ساراپشى دوسىم ساتپاەۆ ناقتىلاپ وتكەندەي, الەمدىك ولشەمدەگى 250 تاۋاردىڭ تىم بولماسا 150 تاۋارى قولجەتىمدى بولۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى 42 500 تەڭگە ەمەس, 140-150 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلىپ, تەك ازىق-ت ۇلىك قانا ەمەس, ەمدەلۋگە جۇمسالاتىن شىعىندار دا كىرۋى ءتيىس. سەبەبى مەملەكەت ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ازايتۋ ار­قىلى الەۋمەتتىك باعىتقا ەمەس, نارىق­تىق زاڭدارعا باسىمدىق بەرەتىنىن بايقاتتى. بۇل پروتسەسس تەرەڭدەگەن سا­يىن مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ازا­يىپ, ادامنىڭ ءوز مۇم­كىندىگىنە, تاراتىپ ايتقاندا, قالتا­سىنىڭ قالىڭدىعىنا باسىمدىق بەرى­لەدى. ەندى الداعى بەس-التى جىلدا ساق­تاندىرۋ قورلارىندا سالىمى جوق ازا­ماتتاردىڭ ەم الۋ قۇقى دا شەكتەلىپ قالۋى مۇمكىن. «كەدەيلىكتى جويعان بىر­دە-ءبىر مەملەكەت جوق. بىراق ازاماتتارى ال­دىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارعان ەل دە جوق. بۇل ماسەلە كۇنكورىس سەبەتىنە بولىن­گەن قارجى ارقىلى شەشىلىپ كەلدى. حالىقارالىق رەيتينگ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك بانك جىل سايىن كەدەيلىك شەگىن ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ پاريتەتى تۇرعىسىنان باعالايدى. قازاقستان, رەسەي سياقتى تابىسى ورتا دەڭگەيدەن تومەن ەلدەردە كەدەيلىك شەگى كۇنىنە 5,5 دوللاردى قۇراۋى ءتيىس. رەسەيدەگى جان باسىنا شاققانداعى كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيى 11 653 ءرۋبلدى قۇرايدى, ەڭبەككە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن – 12 702 رۋبل, بالالار ءۇشىن – 11 303 رۋبل, زەينەتكەرلەر ءۇشىن – 10 022 رۋبل» دەيدى د.ساتپاەۆ.

جىل باسىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتتارى پرەمەر-مينيستر اسقار مامينگە ەل ىشىندەگى كەدەي­لىك پروبلەماسىن اۋىزدىقتاۋ جو­نىندە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. وندا قازاقستاندا كۇن­كورىس دەڭگەيى تومەن ازا­ماتتاردىڭ سانى 1 ملن 65 مىڭ ادامنان اسقانى ايتىلعان.

ۇكىمەت بۇل رەتتە قام-قارەكەتسىز دەۋ­گە ءداتىمىز بارمايدى. وسى جىلدىڭ 1 ساۋى­رىنە دەيىنگى مالىمەتتەردە 135,7 مىڭ وتبا­سىنداعى 683,4 مىڭ ادامعا اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەك (ااك) تاعايىندالىپ, بيۋد­جەتتەن 122,8 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. جىل­دىڭ العاشقى توقسانىندا ااك الۋشىلار قاتارىنداعى 1 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى 162,4 مىڭ بالا ازىق-ت ۇلىك جانە تۇرمىستىق حيميا توپتاماسى تۇرىندەگى الەۋمەتتىك كومەك جيىنتىعىن الىپتى.

قاڭتار ايىندا پارلامەنتتە كەدەيلىك تاقىرىبىن اشىپ ايتقان ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە كەدەي­لىك ماسەلەسىنە كەشەندى تۇردە شەشۋ قاجەت­تىگىن ەسكەرتتى. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىن ناق­تىلاساق, كەدەيلىك – مەملەكەتكە كور­رو­زياعا ۇشىراتاتىن باستى فاكتوردىڭ ءبىرى.

كەدەيلىك پەن جوقشىلىقتىڭ اراسى ءبىرتۇتام

ساراپشىلار «كەدەيلىك دەڭگەيىن انىقتاعاندا تەك كىرىستى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ادامداردىڭ ءبىلىم الۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋعا جانە بوس ۋاقىتتى وتكىزۋگە جۇمساعان قاراجاتىن دا ەسكەرۋ قاجەت» دەگەن پىكىردى وسىعان دەيىن دە ايتىپ كەلگەن. جۇمىسى, رەسمي ايلىعى بولسا دا ايلىق تابىسى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ, دەمالۋ نەمەسە بوس ۋاقىت سياقتى نەگىزگى قاجەت­تى­لىك­تەرىن قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىن­دىگى جوق ازاماتتار جەتەدى. كەدەيلىك پەن جوقشى­لىقتىڭ اراسى الىس ەمەس. مۇنداي توپتى قانداي سەگمەنتكە جاتقىزۋ تۋرالى ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن كوتەرىلگەن ەمەس. «بۇگىندە ەلىمىزدەگى كەدەيلەر سانى 2 ملن-نان اسقان. بۇل – وتە قاتەرلى قۇبىلىس» دەيدى دەپۋتات ە.سايروۆ.

EXANTE ساراپتامالىق كومپا­نياسىنىڭ تالداۋشىسى اندرەي چەبو­تارەۆتىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, اف­ريكا, ازياداعى كەيبىر ەلدەرمەن سالىس­تىرعاندا, قازاقستان – كەدەيلىك دەڭ­گەيىن تامىرلاندىرىپ الماعان ەل. سا­راپ­شى ناقتىلاپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ەل الەۋ­مەتتىك باعىتقا باسىمدىق بەرگەن ەل بولعاندىقتان, ەل بيۋدجەتىنىڭ 42%-ى الەۋ­مەتتىك تولەمدەرگە جۇمسالادى. سون­داي-اق تۇرعىن ءۇي سەكتورىندا نەسيە پايى­زىن مەملەكەت ەسەبىنەن سۋبسيديالانادى.

الەمدە الەۋمەتتىك جاردەماقى ار­قىلى كەدەيلىكتى ءتۇپ-تامىرىمەن جوي­عان مەملەكەت جوق. مەملەكەتتىڭ جەتىس­تىگى بايلاردىڭ سانىمەن ەمەس, كەدەيلەر­دىڭ سانىمەن, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك دەڭ­گەيىمەن انىقتالاتىنىن ايتىپ وتكەن ساراپ­شى جاعداي باقىلاۋدان شىعىپ كەتسە, ەلدىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, پوپۋ­ليستەردىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى جا­نە الەۋ­مەتتىك بازاسىنا اينالاتىنىن ايت­تى. سەبەبى كەدەيلىك ادامنىڭ تابى­سى ەڭ تومەنگى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعات­تان­دىرۋعا جەتكىلىكسىز بولعان جاعدايدا باقى­لاۋدان شىعىپ كەتەتىن كورىنەدى. ەكونوميكا زاڭدىلىعى بويىنشا, ىشكى جالپى ءوسىم, ەكونوميكا ءوسىمى حالىقتىڭ تابىسىنا اسەر ەتۋى ءتيىس.

بىزدەگى جاعداي كەرىسىنشە. ەكونو­ميكالىق ءوسىمنىڭ حالىقتىڭ تابىسىنا اسەرى ازداۋ. سەبەبى ءىجو-دە قايتا وڭ­دەۋ سالاسىنىڭ ۇلەسى از بولعاندىقتان حالىق­تىڭ تابىسى يمپورتتىق تاۋارلاردى ساتىپ الۋعا جۇمسالادى. ال بىزدە قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ىشكيىمنەن باس­تاپ ۇستىمىزدەگى قۇندىز تونىمىزعا دەيىن – يمپورت. بىلىكتى ماماندار قايتا وڭدەۋ سالاسىندا عانا ىرىكتەلىپ شىعاتىنىن ايتقان ساراپشى ءدال قازىر كاسىبي بىلىكتىلىكتى سىننان وت­كەرەتىن ورتا قالىپتاسپاعانىن دا ەسكەرتىپ ءوتتى. الەم تاريحىندا الەۋ­مەتتىك جاردەماقىنىڭ كومەگىمەن كەدەي­لىكتىڭ شىرماۋىنان شىققان ەل جوق ەكەنىن ەسكە سالعان ساراپشى ءتىپتى الپاۋىت ەلدەردىڭ دە كۇنكورىس سەبەتى تەك قانا اشتان ولتىرمەۋگە عانا باعىتتالعانىن ەس­كەرتتى. تىرشىلىكتىڭ وسى فورماسىنا مويىن­سۇنعاندار عانا جاردەماقىعا يەك ارتىپ, بار مەن جوقتىڭ اراسىندا ءومىر سۇرۋگە كونسە, مويىنسۇنباعاندارى قوسىمشا كىرىس كوزىن ىزدەپ, تىرلىگىنىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتۋگە جانتالاسادى. «حالىقتىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن, ءبىلىمىن جانە تابىسىن كوتەرۋ ارقىلى عانا كەدەيلىكتىڭ ىقپالىن السىرەتۋگە بولادى. سەبەبى كاسىبي بىلىكتى مامان تەك ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىنە عانا سەنەدى. ءبىزدىڭ ەلدە دە قارجىنى الەۋمەتتىك كومەك دەپ وڭدى-سولدى تاراتۋمەن كەدەيلىكتى جەڭە المايمىز. ءىجو-ءنىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتەتىن فاكتور – حالىق تابىسىنىڭ ارتۋى. ءبىز بۇعان تەك كاسىبي بىلىكتىلىكتى كوتەرۋمەن عانا جەتە الامىز. مەن ءدال وسى باعىتقا بالاما بولاتىن جول كورىپ تۇرعان جوقپىن», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

بعم عىلىم كوميتەتى ەكونوميكا ينس­تيتۋتىنىڭ زامانۋي زەرتتەۋ ادىس­تەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايسۇلۋ مول­دابەكوۆا الەۋمەتتىك تولەمدەر ماسە­لەسىنە كەلگەندە «قولۇشىن بەر» دەپ تەك مەملەكەتكە عانا تەلمىرىپ وتىرۋ دۇرىس ەمەس ەكەنى ءىشىنارا بولسا دا مويىندالا باستاعانىن ەسكەرتتى. نارىق زاڭى بويىنشا اينالىمدا اقشا ماسساسى كوبەيگەن سايىن ينفلياتسيانىڭ دا «دەنە قىزۋى كوتەرىلە بەرەتىنى» بەلگىلى. «ەندى قايتپەك كەرەك؟» دەگەن ساۋالعا ساراپشىلاردىڭ جاۋابى دايىن. ازيا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە سينگاپۋر مەن جاپونيادا تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قورلاردىڭ قارجىسى ارقىلى بيزنەسكە تارتۋ تاجى­ريبەسى 2008 جىلداردان تاجىريبەگە ەنگەن. جاعدايىنىڭ تومەن ەكەنىن دالەلدەگەن ازامات سول قوردىڭ اتىنا تىركەلىپ, ەڭ تومەنگى نەسيەمەن بيزنەسىن باستاۋعا مۇمكىندىك الادى. مالايزيا, فينليانديا, گەرمانيا ءتارىزدى ەلدەردە 1% ۇستەمەاقىمەن جاع­دايى تومەن وتباسىلارعا كوپجىلدىق نەسيە بەرۋ جۇيەسى قالىپتاسقان.

وسى رەتتە ساراپشى 1980 جىلدارى اقش بيلىگىنە كەلگەن دونالد رەيگان ەكى جارلىعىمەن ەلدى داعدارىستان الىپ شىققانىن ەسكە ءتۇسىردى. العاشقىسى – اۋقاتتى ادامدارعا سالىقتى ازايتۋ, كەدەيلەردىڭ سالىعىن كوبەيتۋ. ونىڭ تەلەديدار ارقىلى «كەدەيلىك بىزگە ءتيىمدى ەمەس» دەگەن پىكىرىنىڭ قاناتتى سوزگە اي­نالعانىن ساراپشىلار بەرىگە دەيىن ايتىپ ءجۇردى. «بيزنەستى قارجىلاندىرۋ جاي­­لى ءسوز بولسا, ميكروقارجى ۇيىم­دارى نەمەسە كۆازيسەكتور ەسكە تۇسەدى. ولاردىڭ نەسيەلىك پايىزىن اۋىلداعى كوپ اعايىننىڭ قال­تاسىنا قاتتى تيەدى. قازاقستانداعى قوعامدىق قورلاردىڭ مۇمكىندىگىن وسى با­عىتقا جۇمىلدىرۋ كەرەك. بىزدە قور جۇمى­سىنىڭ اشىقتى­عى جايلى مالىمەتتەر ولاردىڭ قايىرىم­دىلىق شارالارىمەن عانا شەكتەلەدى. قوردىڭ باعىت-باعدارىن نارىق زاڭ­دارىمەن ينتەگراتسيالايتىن كەز كەلدى. اۋىلدا 1-2 ملن تەڭگەمەن كورپە, كيىم تىگەتىن تسەح ءتارىزدى كىشىگىرىم كاسىپ كوزىن اشۋعا بولادى. بۇل قور ءۇشىن كوپ قارجى ەمەس», دەيدى ايسۇلۋ مولدابەكوۆا.

كەدەيلىك ماسەلەسىن شەشۋدى اۋىلدان باستاۋ كەرەك

«بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەگەن ءسوزدى ەسكە تۇسىرگەن ا.مولدابەكوۆا ءبىزدىڭ ەلدە دە كەدەيلىك ءتيىمدى ەمەس دەگەن تۇ­سىنىكتى جالپىحالىقتىق ۇستانىمعا اي­نالدىرۋ قاجەتتىگىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ساراپشى ناقتىلاپ وتكەندەي, اۋىلدا, كوپبالالى وتبا­سىلاردا كەدەيلىك دەڭ­گەيى جوعارى. اۋىل ءۇشىن كەدەيلىك فاك­تورى قاتەرلى عانا ەمەس, تۇراقتى قۇبىلىسقا اينالىپ بارادى. سول سەبەپتى مەملەكەت كولەمىندەگى كەدەيلىكتى شەشۋ ماسەلەسىن اۋىلدان باس­تاپ, قاجەت بولسا, ونى ناقتى باعدارلاما شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ەلدە كەدەيلىك شەڭبەرىنە شىرمالىپ قالعان وتباسىلاردىڭ 97%-ى اۋىلدا تۇرادى جانە كوپبالالى وتباسىلار ەكەن. اۋىلدا جۇمىس ورنى از جانە رەسمي جالاقى جوق. «اۋىلدا ءاربىر شاڭىراقتا كەم دەگەندە 7-8 بالا بار. اتا-اناسى, اتا-اجەسى, كەلىنى, نەمەرەلەرىمەن قوسا ەسەپتەگەندە جيىنتىعى ون ادامنان اسىپ كەتەدى. بىزدەگى كەدەيلىك سەبەتى ورتا ەسەپپەن 34 مىڭ دەيمىز. اۋىلدا وتباسىلىق تابىسى 340 مىڭنان اساتىن وتباسىنى تابۋ وتە سيرەك. رەسمي ستاتيستيكانىڭ ولشەمىنە سۇيەنسەك, 340 مىڭنان تومەن تابىسى بار سول وتباسىنىڭ ءوزى – كەدەي. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلدە دە كەدەيلىكتى جالپىلاما فاكتور دەپ قاراماي, وعان كەشەندى تۇردە قاراۋ كەرەك. كەدەيلىكتىڭ الەمدىك ولشەمى ەمەس, قازاقستاندا بەلگىلەنگەن ولشەمىمەن قارايتىن بولساق, سول وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءبارى كەدەي. سەبەبى كوپبالالى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ كەم دەگەندە 60 پايىزى كا­مەلەتتىك جاسقا جەتپەگەندىكتەن ولاردا جۇمىس ىستەپ تابىس تابۋ مۇمكىندىگى جوق», دەپ اتاپ ءوتتى ا.مولدابەكوۆا.

وسى رەتتە ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كۇنكورىس سەبەتى, الەۋمەتتىك جاردەم نە­مەسە كۆازيسەكتوردىڭ ارزان نەسيەسى ار­قىلى حالىقتى كەدەيلىك شىرماۋىنان شى­عارۋ قيىن. «كەزىندە اقش ءتارىزدى الپاۋىت ەلدى تىعىرىقتان الىپ شىققان انتيكەدەيلىك ۇستانىمى بىزگە دە جات ەمەس. ءبىزدىڭ قوعامدىق سانى وسى قاعيدانى ەلدىڭ دامۋىنا جول اشاتىن فاكتور دەپ قارامايىنشا, جاعداي تۇزەلمەيدى» دەپ ءسوزىن تۇيىندەگەن ساراپشى الەۋمەتتىك جاردەماقىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ نەمەسە تۇرلەرىن كوبەيتۋ قازىرگىدەي داعدارىس زامانىندا اسا ءتيىمدى ءتاسىل ەمەس دەگەن پىكىرگە باسىمدىق بەرىپ ءوتتى. سەبەبى كوپ­تەگەن وتاعاسى «اشتان ولتىرمەيدى» دەپ بولماشى قارجىعا بايلانىپ, قوسىمشا كىرىس كوزىن ىزدەمەيتىنى وسىعان دەيىن دە تالاي رەت بايقالعان. «حالىقتى كەدەيلىك دەڭگەيىنەن قۇتقاراتىن فاكتور – ولاردىڭ نومينالدى كىرىس كوزىن كوبەيتۋ, جۇ­مىسپەن قامتۋ. ءبىزدىڭ ەلدە كەدەيلىك فاكتورىن اسقىندىرىپ وتىرعان فاكتور – جۇمىسسىزدىق» دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

وسى رەتتە ساراپشى ناقتىلاپ وتكەندەي, قازاقستانداعى كەدەيلىك فاكتورىنىڭ ىقپالىن السىرەتۋگە ەكى جاق تا ىنتالى بولۋى ءتيىس. جاڭا ەكونوميكالىق سايا­سات جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باعىتتالماسا, جاعداي وزگەرمەيدى. بارلىق ايماقتان ءوندىرىس وشاقتارىن اشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن قاپەرگە سالىپ وتكەن ساراپشى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى تاۋارلار دايىندايتىن شاعىن تسەحتار, ءتىپتى سۇلۋلىق سالوندارى, ءتىل ۇيرەتەتىن كۋرستار اشۋ كوپ قارجىنى تالاپ ەتپەيتىنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. «جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ەكى جاق تا ىنتالى بولۋى كەرەك» دەگەنگە ەرەكشە باسىمدىق بەرگىم كەلەدى. سەبەبى «الەۋمەتتىك جوبا اشامىن دەپ العان سۋبسيديا نەمەسە پايىزى تومەن نەسيەنى باسقا ماقساتقا قولدانىپ كەتكەن وتباسىلاردى بىلەمىن. سول سەبەپتى حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا پسيحولوگيالىق جاعىنان دا مۇددەلى بولۋى ءتيىس», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ساراپشى.

الماتى