«تەڭدىكتەن» باستالعان تاريح

سول جىلى 15-19 ساۋىردە اق­مەشىتتە وتكەن كەڭەستەردىڭ بۇ­كىل­قازاقستاندىق V سەزىندە حال­قىمىزدىڭ ورىسشا «كيرگيز» دەپ اتالۋىن «قازاق», «كيرگيز اكسر»-ءدى «قازاق اكسر» دەپ وزگەرتۋ, ال رەسپۋبليكانىڭ جاڭا استاناسى اقمەشىت قالاسىن قىزىلوردا دەپ اتاۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانادى.

استانا مارتەبەسىن يەلەنگەن ءتورت جىل الىپ داريا بويىندا­عى شاعىن شاھار ومىرىنە كوپ وزگە­رىس اكەلدى. جاڭا استانانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق ورتالىق رەتىندەگى قىزمەتىن ورنىقتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستارمەن قا­تار, مادەني-رۋحاني سالادا دا باستامالار كوپ بولدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە سىر وڭىرىندە مەر­زىمدى ۇلتتىق باسىلىمدار جۇ­مىسى جۇيەگە ءتۇستى. بىرقاتار گا­زەت-جۋرنال ەلدىڭ ءار تۇكپىرىنە قى­زىلوردادان تاراپ جاتتى.

قازىرگى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالى دا العاش رەت وسى قالادا جارىق كورگەن. ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ وتكەنىن تەرەڭدەي زەرتتەپ جۇرگەن ماماندار جۋرنال تاريحى ايەلدەر قاۋىمىنا ارنالعان «ازات ايەل» جانە «تەڭدىك» گازەتتەرىنەن باس­تاۋ الاتىنىن ايتادى. 1926 جىلدان باستاپ «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالى بولىپ شىعا باستاعان. زامان اعىمىنا قاراي كەي جىلدارى «ستالين جولى» اتالىپ, 1955 جىل­­دان «قازاقستان ايەلدەرى» ­بو­لىپ شىعادى. باسىلىم تاري­حى­نا قاتىستى «جۋرنال تۇڭ­عىش رەت 1925 جىلى «ەڭبەكشى قا­زاق» گازەتىنىڭ قوسىمشاسى بو­لىپ شىققان» دەگەن دە دەرەك بار.

– قىزىلوردادا قازىر وسى جۋر­نالدىڭ 1928 جىلى شىققان جالعىز داناسى عانا ساقتالعان, – دەيدى وبلىستىق تاريحي جانە ولكەتانۋ مۋزەيى «اقمەشىت» في­ليالىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كەنجەگۇل احمەتوۆا.– جۋرنالدىڭ رەداك­تورلىق قىزمەتىن سارا ەسوۆا, نۇر­جامال ساناليەۆا, ناعيما ارىقوۆا اتقارىپ, باسىلىم قازاق ايەلدەرى اراسىنداعى سايا­سي-تاربيە جۇمىسىنا, ولاردى ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە قا­تىستىرۋ ماسەلەسىنە باسا كوڭىل ءبولدى. جاڭا جۋرنال جۇمىسىنا مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ءاليحان بو­كەيحانوۆ, قوشكە كەمەڭگەروۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سەكىلدى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ دە ۇلەس قوسقانى بايقالادى. العاشقى نومىرلەرىندە «دەنى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» ايدارىن اشىپ, وت­باسىلىق تازالىق, بالا مەن ايەل كۇ­تىمى, جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇ­رەس تۋراسىندا دارىگەرلەر كەڭەسى باسىلعان. وسى ورايدا انىقتاي كەتەر ءبىر ماسەلە – جۋرنال تاريحى قا­زاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتى جا­نىنداعى ايەلدەر ءبولىمىنىڭ گازەتى سانالعان «تەڭدىك» شىققان 1925 جىلدان باستاۋ الادى دەپ ءجۇرمىز. بىراق جۋرنال كۇيىندە جارىق كورە باستاعانىنا بيىل 95 جىل تولىپ وتىر. العاشقى رەداكتورى – سارا ەسوۆا.

 «ايەل تەڭدىگىنىڭ» 1927 جىل­عى ناۋرىز ايىنداعى نومىرىندە سارا ەسوۆا «قاتارىمىز ءوسىپ كە­لەدى» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جازىپ, جۋرنال جۇمىسىنا ارالاسا باستاعان ۇرقيا توقسانكەلىنىنىڭ اقىندىق تالانتىنا توقتالادى. ناعيما ارىقوۆا دا «ستالين جو­لى» اتاۋىن يەلەنىپ تۇرعان جۋرنال جۇمىسىنا كوپ ۇلەس قوسىپتى.

ايتپاقشى, استانا بولعان اق­مەشىتتە دۇنيەگە كەلگەن باسى­لىم­داردىڭ تاعى ءبىرى – «اۋىل ءتىلى» گازەتى. 1926-1929 جىلدار ارالىعىندا شىعىپ تۇرعان گازەت اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنال­عان تۇڭعىش سالالىق باسىلىم ەكەندىگىمەن قۇندى. «اۋىل ءتىلى» دە سول كەزەڭدەگى بارلىق باسىلىمدار سياقتى, وقۋ-اعارتۋ, دەنساۋلىق, اۋىلدى كەڭەستەندىرۋ, قازاق بايلارىن تاركىلەۋ, يندۋستريالاندىرۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. گازەتتە اۋىل تىلشىلەرىمەن قاتار, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ پەن ساكەن سەيفۋلليننىڭ ماقالا­لا­رى جاريالانىپ تۇرىپتى.

«تەڭدىكتەن» دە بۇرىن شىعىپ, ايەلدەر ءباسپاسوزىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى سانالۋعا لايىق باسىلىمدار دا بولعان. بىراق اقتوبەدە, جەتىسۋدا, سەمەي مەن قارقارالىدا جارىق كورگەن بۇ­لاردىڭ بارلىعى كوپ ۇزاماي جۇ­مىسىن توقتاتىپتى.

ال «تەڭدىكتەن» باستالعان تاريح عاسىرعا جۋىق جولدى ارتقا تاستاپ, بۇگىنگە جەتىپ وتىر.

قىزىلوردا