ايىرتاۋ – سىرىن ىشىنە بۇككەن كونە تاريحتىڭ قاتپارلى دا تىلسىم قۇپيالارىنا تۇنىپ تۇرعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. كورسە, كوز تويمايتىن يمانتاۋ, شالقار, سىرىمبەت سياقتى تابيعي ايماق قويناۋلارىندا تاريحي, ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر مەن ەسكەرتكىشتەر جەتىپ ارتىلادى. سولاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە يمان بورلىق وزەنى جاعاسىندا ورنالاسقان بوتاي قونىسى دەر ەدىك. تاريحي اينالىمعا «بوتاي مادەنيەتى» دەگەن اتپەن ەنگەن سەنساتسيالىق جاڭالىق بۇگىندە وسى اتتاس اۋىلدىڭ ەسىمىن يەلەنەدى. تاريحقا بەلگىلى مادەنيەتتەردىڭ جەر اتاۋىنا تەلىنەتىنى الىمساقتان بار. ماسەلەن, اندرون, بەعازى – ءداندىباي, دولماتوۆ مادەنيەتى سەكىلدى. بوتاي دەسەك, جەر اتاۋى مەن جەكە ادامنىڭ ەسىمى قوسارلانا جۇرەدى. وسى ەلدى مەكەننىڭ تۋماسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى ءامىرجان شالتىقوۆ نەمەرە اعاسى ايدارحانمەن بىرگە تۋعان اۋىلى جونىندە تاريحي-تانىمى مول بىرنەشە كىتاپ جازدى. اۆتورلار ادىرىمىزدى قوپارسا, استىنان قالالار, وبامىزدى اقتارسا, استىنان التىن ادامدار شىعاتىن ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا بوتاي قالاشىعىن دا جاتقىزىپ, اندرون مادەنيەتىمەن تەتەلەس, ءتىپتى, ودان ءارى تاريح قويناۋىنا تەرەڭدەپ كەتەتىنىن ناقتى ايعاقتارمەن دالەلدەپ بەردى. بۇل ورايدا, اتاسى شالتىك قاجى قۇراستىرعان شەجىرە دەرەكتەرىن كەڭىنەن پايدالانىپ, قازىرگى ۇرپاق جادىنا قۇيۋى – وتە قۇپتارلىق.
ايىرتاۋ – سىرىن ىشىنە بۇككەن كونە تاريحتىڭ قاتپارلى دا تىلسىم قۇپيالارىنا تۇنىپ تۇرعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. كورسە, كوز تويمايتىن يمانتاۋ, شالقار, سىرىمبەت سياقتى تابيعي ايماق قويناۋلارىندا تاريحي, ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر مەن ەسكەرتكىشتەر جەتىپ ارتىلادى. سولاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە يمان بورلىق وزەنى جاعاسىندا ورنالاسقان بوتاي قونىسى دەر ەدىك. تاريحي اينالىمعا «بوتاي مادەنيەتى» دەگەن اتپەن ەنگەن سەنساتسيالىق جاڭالىق بۇگىندە وسى اتتاس اۋىلدىڭ ەسىمىن يەلەنەدى. تاريحقا بەلگىلى مادەنيەتتەردىڭ جەر اتاۋىنا تەلىنەتىنى الىمساقتان بار. ماسەلەن, اندرون, بەعازى – ءداندىباي, دولماتوۆ مادەنيەتى سەكىلدى. بوتاي دەسەك, جەر اتاۋى مەن جەكە ادامنىڭ ەسىمى قوسارلانا جۇرەدى. وسى ەلدى مەكەننىڭ تۋماسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى ءامىرجان شالتىقوۆ نەمەرە اعاسى ايدارحانمەن بىرگە تۋعان اۋىلى جونىندە تاريحي-تانىمى مول بىرنەشە كىتاپ جازدى. اۆتورلار ادىرىمىزدى قوپارسا, استىنان قالالار, وبامىزدى اقتارسا, استىنان التىن ادامدار شىعاتىن ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا بوتاي قالاشىعىن دا جاتقىزىپ, اندرون مادەنيەتىمەن تەتەلەس, ءتىپتى, ودان ءارى تاريح قويناۋىنا تەرەڭدەپ كەتەتىنىن ناقتى ايعاقتارمەن دالەلدەپ بەردى. بۇل ورايدا, اتاسى شالتىك قاجى قۇراستىرعان شەجىرە دەرەكتەرىن كەڭىنەن پايدالانىپ, قازىرگى ۇرپاق جادىنا قۇيۋى – وتە قۇپتارلىق.
بوتايدىڭ اكەسى دوسان ابىلاي حاننىڭ زامانداسى, جاقىن سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان. 18 جاسىنان حان جاساعىنا قوسىلىپ, ەرلىك ىستەرىمەن كوزگە تۇسكەن. دوسان باتىر ابىلاي حاننىڭ پەتەربورعا جىبەرگەن ەلشىلەرىن ەكى رەت باسقارىپ بارعان. بۇل مۇراعات قۇجاتتارى سىرىمبەت اۋىلىنداعى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇر. بوتاي بابامىز ايعانىم حانشامەن كورشى قونعان. كەنەسارى حاننىڭ كوتەرىلىسىنە كەنجە ۇلىن اتتاندىرعان. وقىعان-توقىعانى, ومىردەن تۇيگەنى كوپ قاجى وتارشىل ارەكەتتەرگە قارسى شىعىپ, پاتشاعا قىزمەت ەتۋدەن سانالى تۇردە باس تارتقان. اۋىلداستارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەلدىكتەن, جەردەن ايىرىلماۋدىڭ بارلىق جاعدايلارىن قاراستىرىپ وتىرعان. ەندى بۇل اتاۋعا «مادەنيەت» دەگەن ءسوز تىركەسىپ, عۇن مەن ساق بابالارىمىزدىڭ ات تۇياعى تيگەن ايىرتاۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن باعزى زاماندارداعى ەجەلگى ادامدار وركەنيەتى جايلى الەم قۇلاقتانىپ وتىر.
بوتاي مادەنيەتى جايلى العاشقى مالىمەتتەر وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى جاريالانا باستادى. عىلىمعا بەيمالىم جادىگەرلەر مەن قۇندى زاتتاردى العاش رەت تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى, رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستازى ەسلامبەك زاكىريانوۆ كەزدەيسوق تاپتى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى وقۋشىلاردى بوتاي اۋىلىنىڭ ەسكى جۇرتىنا اپارا ءجۇرىپ, شاشىلىپ جاتقان مال سۇيەكتەرىنىڭ قالدىقتارىن, اڭشىلىق قۇرالدار سىنىقتارىن, تاستان, بالشىقتان جاسالعان ىدىستاردى كەزىكتىرگەن. ولاردىڭ بۇل جەردە جاي جاتپاعانىن سەزىپ, كوكشەتاۋ وبلىستىق مۇراجايىنا ەكسپونات رەتىندە ۇسىنعان. بالكىم, ونىڭ تۋعان جەر تاريحىن زەرتتەۋگە دەگەن قۇلشىنىسى مەن ەرەن سۇيىسپەنشىلىگى كەلەشەكتەگى ۇلكەن تاريحقا قوزعاۋ سالعان بولار. الەمدى دۇرلىكتىرگەن وقيعا وسىنداي كوزگە كورىنبەيتىن ەلەۋسىز ىستەن ءورىس العانىن, ونىڭ باستاۋىندا ەسلامبەك اعا تۇرعانىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس.
80-جىلدارى پەتروپاۆل پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى تاريح ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى ۆيكتور زايبەرت ەكسپونات رەتىندە قويىلعان تاستان, سۇيەكتەن, بالشىقتان, مۇيىزدەن جاسالعان قۇرالدار مەن قارۋلارعا كوڭىل بولمەگەندە شاڭ باسىپ جاتا بەرەر مە ەدى. جاس عالىم بوتاي قالاشىعىنا ارنايى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ, قازبا جۇمىستارىن تالماي جۇرگىزدى. ءسويتىپ, 158 ەلدى مەكەننەن 120 مىڭعا جۋىق زاتتاي ايعاقتار ۇشىراستى. باستى ولجا سول, جىلقىنىڭ 70 مىڭ سۇيەگى تابىلعان. ۆ.زايبەرتكە «بوتاي–ەجەلگى ادامدار مەكەنى» ەڭبەگى ءۇشىن بەرلين ينستيتۋتىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى عىلىمي اتاعى بەرىلدى. تىڭ تاقىرىپتى ودان ءارى ىندەتە زەرتتەپ, بوتايدى ايداي الەمگە تانىتتى. الايدا, بوتاي اۋىلىنان ەجەلگى ادامدار قونىسىنىڭ تابىلۋى الەم عالىمدارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, اشىق كۇندەگى نايزاعايداي اسەر ەتكەنىمەن, مۇنداي توسىن وقيعاعا سەنبەۋشىلەر تابىلماي قالعان جوق. اسىرەسە, كەڭەس وداعىنىڭ عالىمدارى تىڭ جاڭالىققا توسىرقاي قاراپ, « ۇلى دەرجاۆالىق» كوزقاراستان اسا الماي جاتتى. 1983 جىلى بوتاي جەرىندە بۇكىلوداقتىق, 1995 جىلى بۇكىلالەمدىك سەمينار-سيمپوزيۋمدار وتكىزىلىپ, وسىدان 40-50 عاسىر بۇرىن قىلقۇيرىقتىڭ العاش قولعا ۇيرەتىلىپ, ءۇي مالى رەتىندە وسىرىلگەنى, بيە سۇتىنەن قىمىز اشىتىلعانى, باعزى زامان ادامدارى بۇگىنگى قازاقتارداي جىلقى مالىن كولىك, ەتىن تاماق, ءسۇتىن سۋسىن رەتىندە پايدالانعانى عىلىمي تۇرعىدان تۇجىرىمدالدى. قازبا جۇمىستارى جىلقىمەن بىرگە اربانىڭ دا ءبىرىنشى بولىپ قولدانىلعانىن دالەلدەدى. 1998 جىلى اسا قۇندى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە, جوعارى جانە ورتا مەكتەپتەردىڭ وقۋلىقتارىنا ەنگىزىلىپ, «بوتاي مادەنيەتى» دەگەن اتپەن تاريحي اينالىمعا شىعارىلدى. بوتاي مادەنيەتىنىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ تاريحىن ودان ءارى ۇلعايتىپ, تاريح تەگەرشىگىن 53 عاسىر كەيىن اينالدىردى دەۋگە ابدەن بولادى. بۇل – داۋسىز شىندىق.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بوتاي مادەنيەتىن زەرتتەۋ ودان ءارى جالعاستىرىلدى. شەتەلدىك عالىمداردى بوتايدىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزدان ءتورت-بەس مىڭ جىل بۇرىنعى تاريحي ءداۋىردىڭ مادەني مۇراسى بولىپ تابىلاتىنى وتە-موتە قىزىقتىردى. امەريكالىق وقىمىستى د.ەنتونيدىڭ «قازىرگى زاماننىڭ عالىمدارى الەمدىك تاريحتىڭ كوپتەگەن ساۋالدارىنا جاۋاپتى بوتايدان تابادى» دەگەن ساليقالى پىكىرى كەرى تارتۋشىلارعا توقتاۋ سالدى. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى م.لەۆينا باستاعان عالىمدار عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىردى. بي-بي-سي تەلەكومپانياسى ەرتە ءداۋىر ادامدارىنىڭ ءومىرى, ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ بولىنبەس ءبىر بولىگىنە اينالعان جىلقى جايلى تەلەحابارلار ءتۇسىردى. ۆ.زايبەرت كورولدىك عىلىم اكادەمياسىنىڭ شاقىرۋىمەن لوندونعا بارىپ, بەلفاست, وكسفورد, ەدينبۋرگ سەكىلدى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دالا وركەنيەتتەرى جايىندا ءدارىس وقىدى. كەمبريدج ارحەولوگيالىق مۇراجايىندا بوتاي مادەنيەتى تۋرالى كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, الەمدىك ارحەولوگيانىڭ ۇزدىگى دەپ تانىلدى.
«مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا دا ءبىراز شارۋالار تىندىرىلدى. كوكشەتاۋ ۇلتتىق پاركىنىڭ باستاماسىمەن بۇل مەكەندە تاريحي-ارحەولوگيالىق قورىق ۇيىمداستىرىلدى. 1,5 گەكتار ايماقتى الىپ جاتقان قالاشىق اينالا قورشالىپ, 158 ءۇيدىڭ ورنى قازىلىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. ولار قابىرعالارى ءبىر-بىرىنە جالعاستىرا سالىنعان بىرنەشە تۇيىقتالعان بولىكتەردەن تۇرادى. مۇنداي توماعا-تۇيىق جوسپارلانعان ورىندارعا جاتاتىن قۇرىلىستار 30-عا تاقاۋ. ولاردىڭ ىشىنەن بەلگىلى ءبىر جۇيەمەن ەنى 4-8 مەتر, ال ۇزىندىعى 50 مەترگە دەيىن جەتەتىن قاز-قاتار كوشەلەردىڭ ەكى جاعىنا كەيدە 15-16 ۇيدەن سالىنعان. شارۋاشىلىق قۇرالدارى دا كوز قىزىقتىرارلىق. كوبىنە الۋان ءتۇرلى تاستان, ساز بالشىقتان, سۇيەكتەن جاسالعانى بىردەن بايقالادى. ال, قۇرال-سايماندارعا قاراپ شارۋاشىلىقتىڭ كۇردەلى بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. تاس توقپاقتار, پىشاقتار, قانجارلار, سۇڭگىلەر, نايزالاردىڭ ۇشتارى, تاعى اڭدار, شانىشقىلار بالىق اۋلاۋعا, جۇگەننىڭ سۇيەك تەتىكتەر مەن ىلگەكتەرى جىلقى ۇستاۋعا ارنالعانىن بولجاۋ قيىن ەمەس. تۇرعىن ۇيلەر سالۋ كەزىندە بالعا, شوت, قاشاۋ, كەسكىش, قىرعىش سەكىلدى اعاش وڭدەيتىن اسپاپتار مولىنان پايدالانىلعان. قوسالقى سايماندار اراسىندا شوي بالعالار, تۇرپىلەر, شاقپاقتاستان جاسالعان بۇرعىلار ءجيى كەزدەسەدى. تەرى وڭدەۋ ءىسىنىڭ, كەراميكا ءوندىرىسىنىڭ, تىگىنشىلىكتىڭ جولعا قويىلعانىن ايعاقتايتىن زاتتار جەتكىلىكتى. وراسان زور مولشەردەگى وستەولوگيالىق ماتەريالداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە جىلقى سۇيەكتەرى جۇمسالعان. جەرلەۋ عۇرپىنا بايلانىستى بىرقاتار سيمۆولدىق زاتتار توتەميزمنىڭ, بابالارعا تابىنۋ ءداستۇرىنىڭ بولعانىن كورسەتەدى.
بوتاي وبالارىنداعى بابالارىمىزدىڭ ءوتكەن ومىرىنەن, تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن سان الۋان سىر شەرتەتىن باعزى تاريحتى زەرتتەۋ كەلەشەكتىڭ ءىسى دەسەك, بارىمىزى باعالاي الماي وتىرعانىمىزدى قالاي تۇسىنەمىز؟ اسىلى, مادەنيەتتىڭ مۇنداي بيىك ۇلگىسى ارقايسىمىزدىڭ بويىمىزدا ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتسا كەرەك. مىنە, بىرنەشە جىلدان بەرى ساعىندىق سالمۇرزين جەتەكشىلىك ەتەتىن «ۇرپاق» قازاق مادەني-اعارتۋ ورتالىعى تابيعاتى اسەم كۋرورتتى ايماقتا ەتنوگرافيالىق, ەكولوگيالىق, سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ, تۋريستىك قىزمەتتەردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ەتنواۋىل ۇيىمداستىرۋعا تالپىنىپ كەلەدى. بيزنەس-جوسپار قولونەر بۇيىمدارىن جاسايتىن ءوندىرىس اشۋ, ات ابزەلدەرىن جاساۋ, قۇس سالۋ, يت جۇگىرتۋ, ساياتشىلىق, اڭشىلىق, اتبەگىلىك ۇلتتىق كاسىپشىلىكتى جاڭعىرتۋ, سالت اتتى ساياحاتتار ۇيىمداستىرۋ جاڭعىرتۋ سەكىلدى سان سالالى اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. الايدا, قارجىلىق قولداۋ تاپپاي كەلە جاتقانى وكىنىشتى. جوبانىڭ قۇنى 100 ميلليون تەڭگەدەن اسپايدى, 5 جىلدا ءوزىن ءوزى اقتايتىن كورىنەدى. ولاي دەيتىنىمىز, وسىنداعى تابيعاتى اسەم جەرلەر مەن قورىقتار, ەسكەرتكىش كەشەندەر, ۇلتتىق تاريحي ساياباقتار جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ, ىشكى-سىرتقى ءتۋريزمدى دامىتۋعا سۇرانىپ-اق تۇر. بوتاي قونىسى ولاردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرار ەدى. ءبىر كەزدەرى وسى جەردى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, وكىنىشتىسى سول, يگى باستاما اياقسىز قالدى. ماسەلە تاعى دا قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. اۋدان ورتالىعىندا بوتاي مۇراجايىن قۇرۋ, بابامىزدىڭ باسىنا ەسكەرتكىش بەلگى قويۋ, جاستارعا دارىپتەۋ, وتاندىق, شەتەلدىك تۋريستەر ورتالىعىنا اينالدىرۋ دا كەزەك كۇتپەيتىن جايتتاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان وسى شارالارعا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلسە دەگەن ۇسىنىس ايتقىمىز كەلەدى.
بوتاي – قازاقستانداعى ەرتە دۇنيە ايماعىنىڭ ەڭ كونە مەكەنى, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 53 عاسىر بۇرىنعى تاريحي ءداۋىردىڭ اسىل مۇراسى. وسى جەردەن دالا وركەنيەتى باستالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. جىلقى مالىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ماڭىزىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى. تۇرمىس-تىرشىلىگى جىلقىنىڭ ءتىسى مەن تۇياعىنا تىكەلەي بايلانىستى كوشپەلى قازاق حالقى بۇل ولكەگە كەلىمسەك ەمەس, كەرىسىنشە, 4-5 مىڭ جىلدان بەرى اردا ت ۇلىكتىڭ قازىسىن كەرتىپ جەپ كەلە جاتقان بايىرعى تۇرعىن ەكەنىن ايعاقتايدى.
تايلاق جالمۇرزەنوۆ,
ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى
ازاماتى, ولكەتانۋشى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.