ساۋدا سالاسىنىڭ احۋالى قانداي؟

«قاتاڭ كارانتين كەزىندە ساۋدا نىساندارىنىڭ جۇمىسى تولىقتاي توقتاپ قالدى. سول كەزدە ءبىز 1 ترلن تەڭگەدەن استام ساۋدا اينالىمىن جوعالتتىق. دەگەنمەن بيىلعى بەس ايداعى كورسەتكىشكە قاراساق ءبىز پاندەمياعا دەيىنگى 2019 جىلعى كورسەتكىشتەن 0,5 ترلن تەڭگە الدا كەلەمىز. ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ساۋدا سالاسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو – رەد) 14,7 پايىزىن قۇرايدى. بىلتىر اكىمدىكتەر 473 ساۋدا ورتالىعى, 337 بازارمەن جۇمىس جۇرگىزىپ, ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ارەندا تولەمىن تومەندەتتى جانە توقتاتتى. كارانتين جانە شەكتەۋ شارالارىنا قاراماستان ساۋدا سالاسىنا 181,7 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتتىق. جىل باسىنان بەرى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ قايتادان جاندانا باستاعانىن بايقاپ وتىرمىز», دەدى ب.سۇلتانوۆ.

ءمينيستردىڭ سوزىنشە, بيىل بەس ايدىڭ وزىندە سالاعا 142 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا كەلگەن. بۇل بىلتىردىڭ بەس ايىنان 20,1 پايىزعا كوپ. ازاماتتاردىڭ ناپاقانى دا نەگىزىنەن وسى سالادان ىزدەيتىنى بەلگىلى. 2020 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرى­زىمەن سالىستىرعاندا بيىل ءبىرىنشى توقساندا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 20,8 مىڭ ادامعا, 2019 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا 57,3 مىڭ ادامعا كوبەيگەن. قازىر ساۋدا سالاسىندا 1,5 ملن ادام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بۇل ەلدەگى جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 16,6 پايىزى ەكەن. ب.سۇلتانوۆتىڭ اي­تۋىنشا, ءوندىرۋشى مەن ترەيدەر, لوگيست پەن تاسىمالداۋشى, ساتۋشى مەن تۇتىنۋشى اراسىندا بالانس بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن بارلىق پروتسەستەر اشىق ءھام ءادىل ۇيلەسىمدىلىكتە ىسكە اسۋى ءتيىس. وسى بايلانىستاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەۋى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ نەگىزسىز ءوسىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتىرعان.

«ۇيلەسىمدىلىكتىڭ بۇزى­لۋى­نىڭ ءبىر دالەلى – كارتوپ تاپ­شىلىعى. سولتۇستىكتە كۇزدىك كار­توپتار تاۋسىلىپ قالسا, وڭ­تۇس­تىكتە ءونىم ەندى جينالىپ جا­تىر. وسى جاعداي نارىقتاعى تەپە-تەڭدىكتى بۇزدى» دەدى مينيستر.

جاقىن ارادا ەلىمىزدە ۇلت­تىق تاۋار وتكىزۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلماق. اتالعان جۇيە اياسىن­دا 24 كوتەرمە-ۇلەستىرۋ ورتا­لىعى جۇمىس ىستەيدى. جو­بانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 7 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, اقسۋ مەن مي­چۋ­رين قالالارىندا كارتوپ پەن ءسابىز قابىلدايتىن, ال قاپ­شا­عاي مەن شۋدا پياز قابىل­دايتىن, بارلىعى 4 كوتەر­مە-ۇلەستىرۋ ورتالىعى بوي كو­تەر­مەك. نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنتتە سالىناتىن 3 ورتالىق ونىمدەردى بولشەك ساۋدا جەلىلەرىنە, ينتەرنەت-دۇكەندەرگە جەتكىزىپ بەرمەك. مۇنىڭ ءبارى بىرىڭعاي اقپا­راتتىق جۇيە نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. سۇلتانوۆتىڭ سوزىنەن ۇققا­نىمىز – مۇنداي جۇيەنىڭ ەنگى­زىلۋى تاۋار اعىنىنىڭ اشىق­تىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسى­نىستىڭ تەڭەسۋىنە جول اشادى.

مينيستر تۇتىنۋشىلار قۇ­قى­عى ماسەلەسىنە دە توقتالدى. 2020 جىلى ۆەدومستۆو 20 مىڭ­­نان استام شاعىمدى قا­راستىرىپ, تۇتىنۋشىلارعا 250 ملن تەڭگەگە جۋىق اقشا قاي­تا­رى­لىپتى. ماسەلەن, ءبىر عانا «بەك ەير» اۋە كومپانياسىنا قا­­تىس­تى شاعىمدارعا بايلانىس­تى جالپى سوماسى 110 ملن تەڭ­گەگە 1,7 مىڭنان استام تۇتى­نۋ­ش­ىنىڭ قۇقىعى قورعالعان. جىل باسىنان بەرى تۇتىنۋ­شى­لارعا قايتارىلعان قارجى كولەمى – 70 ملن تەڭگە. شاعىم­دار نەگى­زىنەن ترانسپورت سالاسىن­داعى قىزمەت كورسەتۋ, بولشەك ساۋدا, تۇرمىستىق جانە تۋريس­تىك قىزمەت سەكتورلارىنىڭ جۇمى­سىنا بايلانىستى ءجيى تۇسەدى.

– تۇتىنۋشىلاردىڭ ەكو­نو­ميكالىق مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا «تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرىنشى پاكەتى ەن­گى­زىلدى. بيىل بەس ايدا 153 تۇتى­نۋ­شىنىڭ پروبلەماسىن سوت­قا جەتكىزبەي شەشتىك. بۇعان ە-تutynushy بىرىڭعاي اقپا­راتتىق جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى دا اسەر ەتتى. بيىل زاڭعا تۇزە­تۋ­لەردىڭ ەكىنشى پاكەتىن ەنگىزۋدى دايىن­دايمىز. پاندەميا ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارى­عىندا دا تۇتىنۋشىلار قۇقى­عىنىڭ ءجيى بۇزىلاتىنىن كور­سەتىپ بەردى. بىلتىردىڭ وزىندە 689 ادام ينتەرنەت-دۇكەن­دەرگە بايلا­نىستى شاعىم جاسادى. ولارعا 13,2 ملن, بيىل شاعىمدانعان 556 قازاق­ستان­دىققا 7 ملن تەڭگە قايتا­رىلدى, – دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, COVID-19-دان تۋىنداعان ەكونو­مي­كالىق جانە الەۋمەتتىك تولقۋ­لار الەمدىك ساۋداعا قاتتى اسەر ەتتى. بۇۇ يۋنكتاد دەرەك­تەرى بويىنشا, 2020 جىلى حالىق­ارالىق ساۋدا كولەمى 9 پايىز­عا, تاۋارلار ساۋداسى – 6, ال قىزمەت كورسەتۋ ساۋداسى 16,5 پايىزعا قىسقارىپ كەتكەن. وسىنىڭ سالدارىنان قازاق­ستاننىڭ دا سىرتقى ساۋدا اينا­لىمى 13 پايىزعا, تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتى 13,5 پايىز, 20,4 ملرد دوللارعا تو­مەندەپتى. ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىس تا 20 پايىزعا قۇلدىراعان.

«ەكسپورتتىڭ بولجامدى كولەمىن جانە ىشكى نارىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كورشىلەس قىرعىزستان, وزبەك­ستان, تاجىكستان, يران جانە رەسەي ەلدەرىمەن ورامجا­پىراق, ءسابىز, پياز, كارتوپ ونىم­دەرىن جەتكىزۋگە قاتىستى فورۆورد­تىق ساتىپ الۋ كەلىسىم­دەرىن جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر­مىز. جاپپاي ءونىم جيناۋ كەزىندە كورشى ەلدەرگە 765 مىڭ توننا كوكونىس جەتكىزە الامىز. بۇل رەتتە ءوزىمىزدىڭ نارىق دەر ۋاقىتىندا 280 مىڭ توننا يم­پورتتىق كوكونىستەرمەن قامتىلادى. ناتيجەسىندە, بۇل ونىمدەرگە دەگەن باعا قۇبىلۋى 7-10 پايىز دەڭگەيىندە بولادى», دەدى ب.سۇلتانوۆ.

قازىر قازاقستاندا 600-گە جۋىق بەلسەندى ەكسپورتتاۋشى بار ەكەن. مينيسترلىك 3-4 جىلدا ولاردىڭ سانىن 1 مىڭعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

«2020 جىلى كاسىپكەرلەردى قولداۋ ءۇشىن QazTrade كومپانياسى بازاسىندا ەكسپورتتىق اكسەلەراتور قۇرالىن ەنگىز­دىك. ماقسات – ينتەنسيۆتى ەكس­پورتتىق دامۋ, ونىمدەردى جاڭا نارىقتارعا شىعارۋ بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب – رەد) سۋبەكتىلەرىنە قولداۋ كورسەتۋ. بىلتىر قى­تاي باعىتىن تاڭداپ, تاماق ونەر­كاسىبى كاسىپورىندارىن وقىت­تىق. 500-دەي كومپانيا قاتى­سۋعا ءوتىنىش ءبىلدىردى, سونىڭ اراسىنان ەكسپورتتىق الەۋە­تى جوعارى 35 ءوندىرۋشى ىرىكتە­لىپ الىندى. قازىرگى كەزدە جۇر­گىزىلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 167 ملن دوللار سوماسىنا 18 الەۋەت­تى كەلىسىمشارت جاسالىپ وتىر. اكسەلەراتسيا كەزىن­دە شوب سۋبەكتىلەرىندە ءوندى­رىس كولەمىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكە­نىن بايقادىق. قىتاي كومپا­نيا­لارىنىڭ ەت ونىمدەرى, وسىمدىك مايى, تۇزعا دەگەن سۇرانىستارى قازاقستاندىق قاتىسۋشىلاردىڭ مۇمكىندىكتەرىنەن 4 ەسە اسىپ ءتۇسىپ جاتتى» دەيدى مينيستر.

وتاندىق ساۋدا سالاسىنىڭ ىقپىل-جىقپىلىن تۇگەل بايان­داعان مينيستر ەكسپورتتىق با­عىتتى كەڭەيتۋ ءۇشىن ينتەرنەت-ساۋدانىڭ دا مۇمكىندىكتەرىن مولىنان پايدالانۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 2020 جىلى ەلەك­تروندى ساۋدا نارىعى 2,5 ەسە كەڭەيىپ, قارجى كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. مينيستر بىل­تىرعى ەسەپ بەرۋ جيىنىن­دا حالىقارالىق ساۋدا الاڭدارىنا شىعامىز دەپ ۋادە بەرگەنىن, ارادا جىل وتكەندە سول ۋادە­سىنىڭ ورىندالعانىن دا اتاپ ءوتتى. ياعني ەندى وتاندىق كاسىپ­كەر­لەردىڭ ەش الاڭسىز Amazon, eBay, Ozon ساۋدا الاڭدارىنا شىعا الۋى ولاردىڭ 190 ەلمەن ەركىن ساۋدالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەك. سونداي-اق وتاندىق وندىرۋشىلەر Alibaba ينتەرنەت پلاتفورماسىنىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە «ارال تۇز», Eurasian Foods, «اگرو پروداكت», «ساۋمال» سەكىلدى كومپانيالار 45 ملن دوللار سوماعا كەلىسىمشارت جاساسىپ ۇلگەرگەن. بۇل ورايدا سپيكەر 15 ماۋسىمنان باستاپ Alibaba.com-عا شىعۋ بويىنشا جاڭا 50 كومپانيانى ىرىكتەۋ باستالاتىنىن, ىرىكتەۋدىڭ 15 شىلدەگە دەيىن سوزىلاتىنىن دا جاريا ەتتى.

«سوڭعى ەكى جىلدا ەاەو-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى بەكىتىلىپ, ەاەو مەن دسۇ ورگاندارىندا 200-دەن استام وتىرىس ءوتتى. ەاەو ور­گاندارىنىڭ 1400 اكتىسى قابىل­دانىپ, دسۇ-عا ىشكى نارىقتى قورعاۋ شارالارى بويىنشا 100 نوتيفيكاتسيا جىبەرىلدى. سەر­بيا, يران, سينگاپۋر ەلدەرى­مەن ەركىن ساۋدا ايماعى بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالدى. مينيس­ترلىك ەكسپورتتىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگىن ارتتىرۋ, ساۋدا جۇيە­سىن دامىتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇ­مىس­تاردى ءارى قاراي جالعاس­تى­رادى. 2025 جىلعا دەيىن شي­كى­زات­تىق ەمەس ەكسپورتتى 41 ملرد دول­لارعا جەتكىزۋدى كوز­دەيمىز», دەدى.

ءسوز سوڭىندا ساۋدا سالاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ دا بەل­سەندى ءجۇرىپ جاتقانى, قازىر 7 جوبا­نىڭ جۇزەگە اسا باستاعانى دا ايتىلدى.