ەكونوميكادا وڭ سەرپىن بار

وتىرىستا بيۋدجەت ماسەلەلەرىمەن قاتار, پارلامەنت كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جولداۋىن تىڭدادى.

ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى­لىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى بايانداما جاساعان كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى قايرات ءماميدىڭ ايتۋىنشا, ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك ستراتەگياسى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سەرپىندى ءىس-قيمىلدارىمەن جالعاسىپ جاتقانى انىق.

جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى جا­قىندا بەكىتكەن, ەلدىڭ ورنىقتى ءوسۋى جولىنا باعىت الۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىنىڭ, رەسپۋبليكانىڭ جالپىۇلتتىق باسىمدىقتارىنىڭ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى اتاپ ءوتىلدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەلدە قۇقىق­تىق مەملەكەت قاعيداتتارىن نىعايتۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزدى. اتالعان كەڭەس ازاماتتاردىڭ كونستي­تۋتسيالىق باقىلاۋعا قول جەتكىزۋىن كەڭەيتۋ قاجەت دەپ پايىمداي­دى. بۇل باعىتتا سوتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋ ءتارتىبىن, سوتتاردىڭ سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە, قاتىسۋشىلاردىڭ زاڭنىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋگە باستاماشىلىق جاساۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ وزەكتى.

ۇسىنىستاردىڭ جەكە بلوگى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى. پارلامەنت نازارى قىلمىستىق كودەكستى جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەردى قازاق­ستان جاقىندا راتيفيكاتسيالاعان, ءولىم جا­زاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا باعىت­تال­عان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىق­تار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنى ەكىن­شى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانىڭ ەرەجە­لەرىمەن ۇيلەستىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.

«قازاقستاننىڭ باستى ماقسات­تارىنىڭ ءبىرى – ادام قۇقىقتارىن جان-جاقتى قورعاۋ. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ ءولىم جازاسىن قولدانۋ ماسەلەلەرىن رەگلامەنتتەيتىن ەرەجەلەرىنە رەسمي تۇسىندىرمە بەردى.

كەڭەس اتاپ وتكەندەي, كونستيتۋتسياعا جانە جالپىعا بىردەي تانىلعان حالىقارالىق اكتىلەرگە سايكەس, ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى دەموكراتيالىق قوعامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى سانالادى. نەگىزگى زاڭ ءولىم جازاسىن بەلگىلەۋ, ولاردىڭ شەڭبەرىن قىسقارتۋ نەمەسە ودان باس تارتۋ تۋرالى ماسەلەنى پارلامەنتتىڭ قۇزىرىنا قالدىرادى. وسى قۇقىقتىق ۇستانىمداردى ەسكەرە وتىرىپ, ءتيىستى زاڭداردى وزدەرىڭىز راتيفيكاتسيالاعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنى ەكىنشى فا­كۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنىڭ ەرەجە­لەرىمەن ۇيلەستىرۋ جونىندەگى جۇمىستى اياقتاۋ كەرەك.

سونىمەن قاتار قۇقىق قورعاۋ جۇيە­سىن جاڭعىرتۋ جونىندە جۇرگىزىلىپ جات­قان جۇمىس اياسىندا قىلمىستىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلار قۇقىقتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋ بويىنشا باعىتتى جالعاستىرۋ كەرەك», دەدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى.

بۇدان بولەك ق.ءمامي مۇگەدەكتەر قۇقىق­تارىن قورعاۋ, ولارعا تەڭ مۇمكىن­دىك­تەردى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق پراكتيكادا قالىپتاسقان نورمالار مەن ستاندارتتار كەشەنىن بارىنشا پايدالانعان ءجون ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

بۇدان كەيىن پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ۇكىمەت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن شەشىمدەرى جونىندە بايانداما جاسادى. الەم بۇرىن-سوڭدى كەزىكپەگەن داعدارىسقا تاپ كەلگەنىن العا تارتقان ۇكىمەت باسشىسى جاڭا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇردىستەر قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى.

«اۋقىمدى جانە ۋاقتىلى قولداۋ شارالارىن, سونداي-اق كونترتسيكلدى ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ 2020 جىلى قازاقستان ەكونو­مي­كاسىنىڭ تومەندەۋىن 2,6 پايىزعا دەيىن, ال نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ ازايۋىن 3,4 پايىزعا شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەردى.

وتكەن جىلعى كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان, جىلدىق ينفلياتسيانى 7,5 پايىز, جۇمىسسىزدىقتى 4,9 پا­يىز دەڭگەيىندە ساقتاپ قالدىق. بۇل كورسەتكىشتەر – جالپى الەمدىك كورسەت­كىش­تەرگە قاراعاندا ايتارلىقتاي جاقسى. حالىقارالىق رەزەرۆتەر 4 پايىزعا ءوسىپ, 94,3 ملرد دوللاردى قۇرادى. التىن-ۆا­ليۋتا رەزەرۆتەرى 23,1 پايىزعا ءوسىپ, 35,6 ملرد دوللارعا جەتتى.

ۇلتتىق قوردىڭ شەتەلدىك ۆاليۋ­تاداعى اكتيۆتەرى 58,7 ملرد دوللار­دى قۇراپ وتىر. الەمدىك تاۋار نا­رىق­تارىندا سۇرانىس پەن باعا تومەندەۋى سالدارىنان سىرتقى ساۋدا اينالىمى 85 ملرد دوللارعا تەڭەستى. سونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 47 ملرد دوللار, يمپورت – 38 ملرد دوللار. سىرتقى ساۋدادا 8,9 ملرد دوللار دەڭگەيىندە وڭ سالدو ساقتالدى», دەدى ا.مامين.

پرەمەر-مينيستر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2020 جىلى مەملەكەتتىك بيۋد­جەت كىرىسى 102,7 پايىزعا ورىندالعان. بۇل ترانسفەرتتەردى ەسەپتەمەگەندەگى كور­­­­­سەتكىش. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كى­رىس­­­تەرى 100,3 پايىزعا, ال جەرگىلىكتى بيۋد­جەت كىرىستەرى 108 پايىزعا ورىندال­دى.

سونداي-اق مەملەكەتتىك بيۋدجەت شى­عىستارى جوسپارلانعان كورسەتكىشتىڭ 98,2 پايىزىن قۇراعان. بۇل رەتتە جوس­پارلانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 98,3 پايىزعا, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەت شىعىستارى 99,1 پايىزعا ورىندالدى.

«كۇردەلى جاعدايدا شىنايى سەك­تور قازاقستان ەكونوميكاسى تۇراقتى­لى­عىنىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينال­دى. الەمدىك جانە وڭىرلىك ەكونومي­كا­لارداعى بەلگىسىزدىككە قاراماستان وڭدەۋشى سالا 3,9 پايىز دەڭگەيىندە ءوسىم كورسەتتى. 2004 جىلدان بەرى العاش رەت ىشكى جالپى ونىمدەگى وڭدەۋشى ونەر­كاسىپتىڭ ۇلەسى تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى ۇلەسىنەن اسىپ ءتۇستى.

فارماتسەۆتيكا سالاسى قارقىندى ءوسىم كورسەتىپ, 47 پايىزعا ارتتى. دايىن مەتالل بۇيىمدارىنىڭ كولەمى 20 پايىزعا ءوستى. ماشينا جاساۋ – 16 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە اۆتوموبيل جاساۋ – 53 پايىزعا, ۆاگوندار مەن لوكومو­تيۆتەر جاساۋ 39 پايىزعا ۇلعايدى. تاۋ-كەن ءوندىرۋ سەكتورىندا ءوسىم قارقى­نى­نىڭ باياۋلاعانى بايقالدى. بۇل قازاق­ستاننىڭ وپەك+-پەن ۋاعدالاس­تى­عى اياسىندا مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋ مىن­دەت­تەمەسىن ورىنداۋىنا بايلانىستى.

ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ 16,8 پايىزعا ارتىپ, 15,3 ملن شارشى مەتردى قۇرادى. وسىلايشا, قۇرىلىس سالاسىندا سەنىمدى ءوسىم قالىپتاستى. قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىر ادام­عا شاققاندا 0,81 شارشى مەتر جاڭا باسپانا پايدالانۋعا بەرۋ ارقىلى ءبىرىن­شى ورىنعا شىقتى», دەدى پرەمەر-مي­نيستر.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا وسە تۇسكەن. ماسەلەن, بىلتىر وسى با­عىتتا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 15 پايىزعا وسسە, تاماق وندىرىسىنە قۇيىلعان قاراجات 13,5 پايىزعا كوبەيگەن.

«نەگىزگى 29 ازىق-ت ۇلىك تاۋارى بو­يىنشا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ءىس-شارالارىنىڭ اياسىندا 59 جوبا, ونىڭ ىشىندە 48 ءسۇت-تاۋارلى فەرماسى, 3 ەت كومبيناتى, 8 قۇس فابريكاسى سالىندى. ولار 220 مىڭ توننادان استام ءونىم شىعاردى. ءىرى قارا مال 5,6 پايىزعا ارتىپ 7,8 ملن باسقا جەتتى. ۇساق مال, جىلقى سانى كوبەيدى.

بىلتىر 20,1 ملن توننا استىق جانە بۇرشاق ءداندى داقىل باستىرىل­دى. استىق ساپاسى 80 پايىزعا جاقساردى. بۇل سوڭعى 5 جىلداعى ۇزدىك ناتيجە سانا­لادى. قازاقستان 2020 جىلى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاھاندىق رەيتين­گىندە ءوز پوزيتسياسىن 113 ەلدىڭ اراسىندا 32-ورىنعا دەيىن جاقسارتتى», دەدى اسقار مامين.

ۇكىمەت باسشىسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگى دەڭگەيىن ارتتىرۋ جۇمىسى بەل­سەندى ءجۇرىپ جاتقانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارىنا كىرەتىن 29 ءونىمنىڭ 11-ءى 100 پايىزعا قام­تاماسىز ەتىلگەن. 12 تاۋار بويىنشا قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى 80 پايىزدان اسادى.

ايتسە دە, 6 تاۋار بويىنشا يم­پورتقا تاۋەلدىلىك بار. پرەمەر-مينيستر مۇنى ازايتۋ ءۇشىن ازىق-تۇ­لىك تاۋارلارى ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ بويىن­شا كەشەندى جوسپار ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى.

«بيىل 35 ءسۇت-تاۋارلى فەرماسىن, 2200 گەكتار باۋ-باقشا, 2 ەت كومبيناتىن, 5 قۇس فابريكاسىن, 4 بالىق ءوندىرىسى وبەكتىسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار 2022-2023 جىلدارى تاعى 70 ءسۇت-تاۋارلى فەرماسى, 4400 گەكتار باۋ-باقشا, 4 ەت كومبيناتى, 6 قۇس فابريكاسى, 4 بالىق ءوندىرىسى وبەكتىسى جانە 1 قانت زاۋىتى سالىنادى.

وسىنىڭ بارلىعى 2024 جىلعا قاراي نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بو­يىنشا ىشكى نارىقتى تولىق ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بيىلعى مامىردا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى­نىڭ باعاسى الەمدە جىلدىق ماندە شا­مامەن 40 پايىزعا ءوستى. ال قازاق­ستاندا قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقا­سىندا ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى 9,3 پا­يىزدى قۇرادى. وسى باعىتتاعى جۇمىس ودان ءارى جالعاسادى», دەدى پرە­مەر-مينيستر.

بۇدان كەيىن ءسوز العان قارجى ءمي­نيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ بيۋدجەت ءتۇ­سىمى مەن شىعىنى, سونداي-اق بيۋدجەت تاپشىلىعى تۋرالى ايتا كەلىپ, ەسەپ كوميتەتى ۇكىمەتتىڭ ەسەبىنە بىرقاتار ەسكەرتۋلەر مەن ۇسىنىمدار ەنگىزگەنىنە توقتالدى.

«ەسەپ كوميتەتى سالىقتىق اكىم­شى­لەندىرۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. اتاپ ايتساق, قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىنىڭ 7 ەسەگە تومەندەۋى تۋرا­لى ەسكەرتۋ بولدى. شىن مانىندە, 2020 جىلعا ارنالعان ناقتىلانعان رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتە قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىنىڭ جوسپارلى كولەمى 1,5 ترلن تەڭگە ەمەس, 476 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.

بۇل رەتتە, ەسەپ كوميتەتى سالىقتىق جانە كەدەندىك تەكسەرۋلەر مەن كامەرال­دىق باقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا عانا قوسىمشا تۇسىمدەردى ەسكەردى. الايدا فيسكالدىق ورگاندار قولداناتىن شارالار الدەقايدا كەڭ جانە ونىڭ ىشىندە اكىمشىلەندىرۋدەگى تسيفرلى قولدانۋدى دا قامتيدى.

سالىقتىق جانە كەدەندىك شارالار ەسەبىنەن ءىس جۇزىندە قوسىمشا تۇسىمدەر 710 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بىلتىر تەكسەرۋلەرگە موراتوري جاريالانىپ, بيزنەسكە ۇسىنىلعان سالىقتىق جەڭىلدىكتەرگە قاراماستان وسىنداي سوما جينالدى. وسىلايشا, ءىس جۇزىندە داعدارىس جاعدايىندا قوسىمشا تۇسىم­دەر كولەمىنىڭ ازايۋىنا جول بەرىلمەي, كەرىسىنشە, بەكىتىلگەن جوسپارلى كىرىس كولەمى 1,5 ەسە اسىرا ورىندالدى», دەدى ۆەدومسۆتو باسشىسى.

بولاشاق تولەمدەر ەسەبىنەن ارتىق تولەۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. ءمينيستر­دىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتپەن ەسەپ ايىرىسۋدىڭ ادىستەمەلىك ەرەكشەلىك­تەرىنە بايلانىستى دەربەس شوتتارداعى ارتىق تولەمدى تولىعىمەن الىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بويىنشا ارتىق تولەم جىل ىشىندە زاڭنامادا كوزدەلگەن اي سايىنعى اۆانستىق تولەمدەردى تولەۋگە نەگىزدەلگەن.

بۇل رەتتە, اۆانستىق تولەمدەردى اي سايىن تولەۋ بويىنشا مىندەتتەمە كىرىسى 325 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اساتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ ءىرى تولەۋشىلەرىنە عانا قاتىستى. قالعان 90 پايىز تولەۋشىلەرگە مۇنداي نورما قولدانىلمايدى. ە.جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۆانستىق تولەمدەردىڭ 28,5 ملرد تەڭگەگە تومەندەۋى داعدارىس كەزەڭىندە كومپانيالار تابىسىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى.

2021 جىلعى 1 قاڭتاردا قوسىلعان قۇن سالىعى بويىنشا ارتىق تولەم 1,6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. وسى سومانىڭ باسىم بولىگى سالىق تولەۋشىلەر ساتىپ العان تاۋارلار مەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەر بويىنشا قالىپتاسقان. ياعني بيۋدجەتكە ءىس جۇزىندە ارتىق سالىق تولەنگەن جوق. دەگەنمەن بۇل قاراجات قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋ بويىنشا تۋىنداعان سالىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ ەسەبىنە پايدالانىلۋى مۇمكىن.

«وتكەن جىلى ۇلتتىق قورعا جىبە­رىلۋى ءتيىس بارلىق سالىقتار مەن تو­لەمدەر تولىق كولەمدە اۋدارىلدى. قاراشىعاناق جوباسىنا قاتىستى اربيتراجدىق داۋلاردىڭ قورىتىن­دى­لارى بويىنشا قارجىلىق وتەماقىنى اۋدارۋ بيۋدجەتتىك سىنىپتاماعا جانە زاڭ­ناماعا سايكەس «رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتكە سالىقتىق ەمەس باسقا دا تۇسىم­دەر» كودىنا ءتۇستى. ياعني ءبارى ماقساتقا جانە زاڭعا ساي.

بۇل رەتتە, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 2020 جىلى 744 ملرد تەڭگەگە ءوسىپ, 28,2 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. قوردى باس­قا­رۋ­دان تۇسكەن ينۆەستيتسيالىق كىرىس 4,1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل 2019 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 2,5 ەسەگە كوپ», دەدى مينيستر.

ەسەپ كوميتەتى بارلىق مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارى انىقتاعان ءتيىمسىز پايدالانىلعان قاراجات كولەمىنىڭ وسكەنىنە ەكپىن بەرگەن. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ 296 ملرد تەڭگە سوماسىنا قاراجاتتى ءتيىمسىز جۇمساۋى انىقتالعان. وسى ورايدا, ەسەپ كوميتەتى بەلگىلەگەن بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى 32 پايىزعا, ال ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارى بويىنشا 3 ەسەگە تومەندەگەن.

«قولدانىستاعى جالپى سيپاتتاعى وزگەرمەيتىن ترانسفەرتتەردى 3 جىلعا قولدانۋ ادىستەمەسى ۋنيتارلىق مەملەكەتتەرگە ءتان. بۇل وڭىرلەرگە قوسىمشا الىنعان كىرىستەردى وزدەرىنە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, 2017-2019 جىلدارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر 1 ترلن تەڭگەگە جۋىق اسىرا ورىندالىپ, ول وڭىرلەردىڭ وزدەرىندە قالعان بولاتىن.

وتكەن جىلدان باستاپ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى ولاردىڭ شىعىستار بازاسىنا بەرىلدى.

بۇل جاقسى شەشىم بولدى. 2020 جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بويىنشا جوسپار 25 پايىزعا اسىرا ورىندالدى. بيىلعى جىلدىڭ 5 ايىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى 29 پايىزعا نەمەسە 367 ملرد تەڭگەگە ارتىعىمەن ورىندالىپ وتىر», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

ەسەپ كوميتەتى مەملەكەتتىك بورىش­تىڭ وسۋىنە نازار اۋدارىپ, ونىڭ ىشكى جالپى ونىمگە قاتىناسى 29,4 پايىزعا جەتكەنىن اتاپ وتكەن-ءدى. بۇل جاڭا بيۋد­جەت ساياساتى تۇجىرىمداماسىندا بەلگىلەنگەن 27 پايىزدىق شەكتەۋدەن كوپ. قارجى ءمينيسترى تۇجىرىمدامادا كورسەتىلگەن 27 پايىز ۇكىمەت بەلگىلەگەن ينديكاتيۆتىك كورسەتكىش ەكەنىن, قۇجات قازىر وزەكتىلىگىن جوعالتقانىن اتاپ ءوتتى. سوعان بايلانىستى ماكروەكونوميكالىق جاعدايدى جانە ەكونوميكا دامۋىنىڭ باسقا دا پارامەترلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا قۇجات ازىرلەنىپ جاتقان كورىنەدى.

«مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمگە اراقاتىناسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىندا بەلگىلەنگەن ليميتتەن اسپايدى. بارلىق بورىشتىق ينديكاتورلار ورىندالىپ جاتىر جانە قاۋىپسىز دەڭگەيدە ساقتالعان», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

بۇدان كەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋى جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, سىرتتان قارىز الىپ, ونى ءتيىمسىز جۇمساعاندارعا قاتاڭ جاۋاكەرشىلىك قاراستىرۋ قاجەت.

ء«وسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك بورىش ەلدەگى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق تاۋەكەلىن تۋعىزادى. بۇعان قارسى تۇراتىن قاۋقار ءالى بار. بىراق قابىلدانعان بورىشتىق مىندەتتەمەلەر بويىنشا ءبىزدىڭ ناقتى تۇجىرىمدالعان ءوز ەسەبىمىز بولعانىن, بورىشتى قاشان, قانداي كوزدەردەن جانە قانداي كولەمدە وتەۋ جوسپارلانۋىن قالار ەدىك. سونداي-اق ەكى-ءۇش جىلعا ەمەس, كەم دەگەندە 10 جىلعا ەسەپتەلۋى كەرەك. بۇل جەردە ايقىندىق پەن اشىقتىق قاجەت», دەدى ناتاليا گودۋنوۆا.

بۇدان بولەك, ول مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اعىمداعى قىزمەتىن ىسكە اسىرۋ, حالىقارالىق كونسۋلتانتتاردى تارتۋ جانە شەتەلدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋ ءۇشىن سىرتقى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن تارتۋ پراكتيكاسىن جويۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى.

«بىزدە وسى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ قارجىلىق جانە ادامي رەسۋرستارىمىز جەتكىلىكتى. سىرتقى قارىزدى ءتيىمسىز تارتقانى جانە پايدالانعانى ءۇشىن, سونداي-اق ولاردى ۋاقتىلى يگەرمەگەنى ءارى كۇشىن جويعانى ءۇشىن دەربەس جاۋاپتىلىقتى قاتاڭداتۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇل جونىندە دەپۋتاتتار دا ايتقان بولاتىن», دەدى كوميتەت توراعاسى.

سونىمەن قاتار ن.گودۋنوۆا بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋىنا قاتاڭ تالاپ قويىل­عاندىقتان, ونى يگەرۋ بويىنشا جارىس ءجۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ماسە­لەن, 2020 جىلى ءبولىنىپ, ءتيىمسىز پاي­دالانىلعان بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ سوماسى 570 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.

«بۇعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قاراجاتتى قايتارۋ دا, قولما-قول اقشانى باقىلاۋ شوتتارىنداعى قاراجات قالدىقتارى دا كىرەدى. سونداي-اق بارلىق مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارى, سونىڭ ىشىندە داعدارىسقا قارسى رەسۋرستاردىڭ جۇمسالۋى بو­يىنشا انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار دا بار. ناتيجەسىندە, بۇل اقشا پاندەميانىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ۋاقىتىندا جۇمىس ىستەمەدى. تەك بۇل عانا ەمەس. سوندىقتان ءبىز وتكەن جىلى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە وزگە­رىستەر ەنگىزۋ كەزىندە مەملەكەتتىك رەسۋرس­تاردى ءتيىمسىز پايدالانعانى ءۇشىن لا­ۋازىمدى ادامداردىڭ جاۋاپتى­لىعىن كۇشەيتۋ جونىندەگى باستاعان جۇمىستى جالعاستىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى ناتاليا گودۋنوۆا.

سونداي-اق سپيكەر كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا جۇيەلى پروبلەمالار بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماسەلە پارلامەنتتە جان-جاقتى جانە بىرنەشە مارتە تالقىلاندى.

«بيىل ەسەپ كوميتەتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جۇيە قۇراۋشى حولدينگتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالار قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە اۋديت جۇرگىزۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ جۇ­مىس­تارىن اياقتايدى. ناتيجەسى قان­داي؟ جالپىۇلتتىق مىندەتتەرگە قول جەتكى­زۋدەگى ارقايسىسىنىڭ ءرولىن ناقتى انىق­تاي وتىرىپ, ولاردىڭ قىزمەتىن سترا­تەگيالىق جوسپارلاۋدى جەتىل­دىرۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىز. كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ەكونوميكاداعى ءرولىن قايتا قاراۋ قاجەت. ولار پايدا اكەلىپ, جاڭا نارىقتاردىڭ اشىلۋىن تۋدىرۋى كەرەك. نارىقتىق باسەكەلەستىك قالىپتاسقان جەردە تەك قانا جەكە بيزنەس دامۋى ءتيىس», دەدى ناتاليا گودۋنوۆا.

بىرلەسكەن وتىرىس سوڭىندا پارلا­مەنت ەسەپ كوميتەتى مەن ۇكىمەتتىڭ 2020 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقا­رىلۋى تۋرالى ەسەبىن بەكىتتى. اتاپ ايت­قاندا, كىرىستەر – 11 928 461 794 مىڭ تەڭگە, شىعىندار – 13 699 876 391 مىڭ تەڭگە.