1965 جىلى برونكس زووباعىندا «جەر بەتىندەگى ەڭ قاۋىپتى جانۋارلار» اتتى كورمە وتەدى. ونى نەمەنەگە جازىپ وتىر دەيسىز عوي, الگى كورمەدە كورمەنىڭ اتىن ارقالاعان ەرەكشە كارتينا قويىلعان ەكەن. ونى تاماشالاۋعا كەلگەن ءاربىر ادام اينا ورناتىلعان تۋىندىدان ءوزىن كورەدى-ءمىس. كورمەنىڭ قىزىعى دا, شىجىعى دا سول. ال بۇعان قاراپ, ءبىزدىڭ ويىمىزعا دانىشپان نيتسششەنىڭ ناقىلى ورالدى. «ادام – سانالى جانۋار ءھام ۋادە بەرە الاتىن ماق ۇلىق». ءيا, تۋىندىنىڭ ءتۇپ ماعىناسى وسى افوريزمگە استار بولىپ تۇرعانداي. ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز وسى وقيعامەن قاناتتاس.
جو-جوق, بۇل كيتتەردىڭ ءانى ەمەس, تەڭىزدىڭ ءانى.
كيتتەر نەگە ءان ايتادى بىلەسىز بە؟ الىپ سۋ جانۋارلارىنىڭ سيقىرلى ءۇنى ۇلى تەڭىزدى تەربەتەتىنىن ەستىپ پە ەدىڭىز؟ ەكى اياقتى پەندەدەن كەلەر كەساپاتتى الدىن الا سەزگەن تىرشىلىك يەلەرىنىڭ الىستان قۇمىعا شىققان عاجايىپ داۋسى جۇرەك ەلجىرەتەدى عوي, شىركىن! بۇل اسقاق اۋەن تەك تەڭىز جانۋارلارىنا عانا ءتان. قاناتتى قىرانداي كوك تەڭىزدە ەركىن كوسىلگەن ەڭگەزەردەي بالىقتاردىڭ باتىل قادامى ماڭايىنداعى ءوزى سياقتى سۋدا عۇمىر كەشكەن سۇتقورەكتىلەردى اجالدان اراشالاپ قالادى ەكەن. عانيبەت ەمەس پە؟ ال تەڭىز بولسا ولاردىڭ وسى ەرلىگى ءۇشىن ەشقاشان قۇرعامايدى.
كيتتەردىڭ اۋەزدى اۋەنى – ولاردىڭ قارىم-قاتىناس قۇرالى. ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەس تەڭىز سۇتقورەكتىلەرىن اۋلاۋدى توقتاتۋ تۋرالى باستاما سول سۇلۋ سازدى ەستىگەننەن باستالعان. 1960 جىلى بيولوگ رودجەر پەين العاش رەت وركەشتى كيتتەردىڭ داۋسىنان ءبىر تىلسىم مۋزىكا شىعاتىنىن بايقايدى. بۇعان قىزىققان عالىم ونى تاسپاعا جازىپ الىپ, اينالاسىنا تاراتا باستايدى. ءسويتىپ كيتتەردىڭ اندەرى جازىلعان البومنىڭ ءبىر داناسىن سول كەزدەگى اتاقتى ءانشى دجۋدي كوللينزگە سىيلايدى. ەسترادا جۇلدىزى ءبىلىمپاز بيولوگتىڭ ارەكەتىنە تاڭداي قاعىپ, پلاستينكانى ۇيىنە بارىپ تىڭدايدى. مىنە, عاجاپ! تابيعاتتىڭ تىلسىم ءۇنىن ەستىگەندە ەلدىڭ سۇيىكتىسىنە اينالىپ ۇلگەرگەن تالانتتى ءانشى ەسىنەن تانارداي تولقىپ, كوكىرەگى قارس ايىرىلادى.
ءبىر وكىنىشتىسى, سول ۋاقىتتا جىل سايىن ادامدار مىڭداعان كيتكە قارماق سالىپ, ونىڭ ىشىندە ءانشى ءھام سازگەر وركەشتى كيتتەردى اياۋسىز ولتىرەتىن بولعان. بۇل باسسىزدىققا توقتاۋ بولار ەشكىم جوق-تۇعىن. بيولوگتىڭ شىرىلدايتىنى دا سول ەدى. ەندى اننەن اسەرلەنگەن ءانشى تەڭىز قاراقشىلارىنىڭ قاسقويلىگىن اشكەرەلەۋ ءۇشىن ءارى زور داۋىستى كيتتەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ولاردىڭ قامقورشىسىنا اينالادى. ءتىپتى ءوزىنىڭ رەپەرتۋارىنا كيتتەردىڭ ءانىن قوسادى. وسىلايشا, «كيتتەر مەن بۇلبۇلدار» البومى جارىققا شىعادى. اۋديوجازبا كوپ ۇزاماي كەڭىنەن تارالىپ ۇلكەن اتاققا يە بولادى. سول ارقىلى بۇكىل الەم ءبىرىنشى رەت تەڭىز الپاۋىتتارىنىڭ داۋسىن ەستيدى.
وركەشتى كيتتەردىڭ اندەرى ادامزاتتىڭ ساناسىندا ءدۇمپۋ تۋعىزدى. ءان سالاتىن, وزىندىك ءتىلى بار جاراتىلىس يەسىن ەش سەبەپسىز ءولتىرۋ دۇنيەدەگى ەڭ اۋىر قىلمىستىڭ ءبىرى ەكەنىن ءتۇيسىندى. ادامدار سۋ جانۋارلارىنىڭ اقىلدىلىعىنا قايران قالىپ, تابيعات زاڭىنا قارسى شىعۋعا بولمايتىنىن باعامدادى. بۇل وقيعا كيتتەردى قورعاۋ قوزعالىسىنىڭ باستاۋحاتىنا اينالدى. اقىرى يگىلىكتى ءىس 1986 جىلى قاتىگەزدىكپەن بالىق اۋلاۋ ءىسىن كاسىپتىڭ كوزىنە اينالدىرىپ العان كاسىپورىندارعا توسقاۋىل بولدى. كيتتەردىڭ اسەرلى ءانى جاۋىنان ساقتاندىردى. بۇگىندە 19 اقپان – تەڭىز سۇتقورەكتىلەرىن قورعاۋ كۇنى. ونى دۇنيەجۇزىلىك كيتتەر كۇنى دەپ تە اتايدى.
سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتىڭ تۇبىندە, تىنىق ءتۇننىڭ استىندا كيتتەر ءالى كۇنگە ءان ايتادى. بۇل ولاردىڭ سۇيىكتى ءىسى. زەرتتەۋشىلەر تەڭىز سۇتقورەكتىلەرىنىڭ داۋسى ءانشى قۇستاردىڭ شيقىلى سياقتى ءارتۇرلى بولادى دەۋدە. داۋسىن تۇرلەندىرىپ ءان سالاتىن سۋ جانۋارلارىنىڭ جۇمباعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم. ءاي, سولاي بولعانى دا دۇرىس شىعار. ايتپەسە ادامزات قۇپيالاردى تالقانداۋعا قۇشتار عوي. تۇبىنە جەتكەن سوڭ, تەرىس اينالىپ شىعا كەلەدى. سوسىن تاعى دا تارپا باس سالۋى عاجاپ ەمەس.
قىزىقتى قاراڭىزشى, ۇرعاشى جانە ەركەك كيتتەر ءان ايتۋ ارقىلى ءبىر-ءبىرىن كەزدەسۋگە شاقىرادى ەكەن. كادىمگى ماحاببات حيكاياسى دەرسىز. ول ول ما كەيبىر تەڭىز سۇتقورەكتىلەرى سول ارقىلى ويىن الاڭىن بەلگىلەيدى. كۇندەلىكتى قاراپايىم سيگنالدار ناۆيگاتسيا رەتىندە دە قۇندى. ءتىستى كيتتەر وزدەرى شىعارعان دىبىستاردى ەحولوكاتسيا ءۇشىن پايدالانادى. قازىر عالىمدار جاپون كيتتەرىنىڭ تەك ءوزارا تۇسىنەتىن ەرەكشە دىبىس شىعاراتىنىن ايتۋدا. بۇل ءبىر اتادان تاراعان باۋىرلارىن ساعىنعاندا ورىندايتىن اۋەن ەكەن.
ءيا, تەڭىزدىڭ دە ءوز تۇرمىس-سالتى ءھام مادەنيەتى بار. ورىس جازۋشىسى سەرگەي دوۆلاتوۆتىڭ «تەڭىز ءبىز تۋىلعانعا دەيىن تۇڭعيىق, ءبىز ولگەننەن كەيىن دە تۇڭعيىق بولادى. ءارى كەتسە ءبىز سول تۇڭعيىق تەڭىزدەگى قۇمنىڭ كىشكەنتاي ۇنتاعىمىز» دەيتىنى بار. كەيدە كيتتەردىڭ ءانىن تىڭداپ وتىرىپ, تابيعاتتىڭ تىلسىم قۇبىلىستارىنا ۋاقىت تارازى بولا المايتىنىن ۇعامىز. ادامزات شە, قاي داۋىردە دە تەك ءوز ءانىن تىڭداتۋعا تىرىسىپ كەلدى. وزىنەن باسقا ەشكىمدى ەستىمەيدى, قۇلاعى بىتەۋلى. سوندىقتان زامان قۇبىلدى, رۋحاني كۇيزەلىسكە تۇستىك. ءاي, سانالى جانۋارلار-اي!
ايتپاقشى, «جەر بەتىندەگى ەڭ قاۋىپتى جانۋارلار» كورمەسىن تاماشالاعان وقىرماندار سودان بەرى اينا الدىندا ۇزاق تۇرا المايدى ەكەن. ال ءسىز شە, ءسىز اينادان كىمدى كورەسىز؟