مەديا-فورۋم دەلەگاتتارى قازاقستان باسشىسىنىڭ باستامالارى مەن ۇسىنىستارىنا تولىق قولداۋ ءبىلدىردى
الان كاساەۆ, رەسەي, “جاڭالىقتار” اقپارات اگەنتتىگىنىڭ تمد جانە بالتىق ەلدەرى باس ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى:
– بۇعان دەيىنگى بارلىق فورۋمداردا بولعام. جالپى رەسەي تاراپىنان دا, ءبىزدىڭ اگەنتتىك تاراپىنان دا بۇل جيىنعا دەگەن قىزىعۋشىلىق وتە ۇلكەن. ەڭ الدىمەن, وسى مەديا-فورۋمداعى نازارباەۆ مىرزانىڭ ءسوزىن بولە-جارا ايتار ەدىم. سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز ءۇشىن بيىلعى جىل شىنىندا دا ەرەكشە جىل. سەبەبى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى ءتوراعالىعى باستالدى. جاقىندا عانا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە باتىل باستامالارىمەن الەمدىك ىلتيپاتقا ءىلىندى. سونىمەن بىرگە قازاقستان پرەزيدەنتى بيىل ءوزىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتپەكشى. وسى اتالعانداردىڭ ءبارى مەرەيلەنەتىن جايلار. ال ەندى مەديا-فورۋم ادەتتەگىشە, قاي جاعىنان العاندا دا تاماشا ۇيىمداستىرىلعان.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىنگى سوزىندە قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى جانە بۇكىل الەمدەگى الاتىن ورنىن ءدال ايقىنداپ بەردى. ەقىۇ ءسامميتى بولاتىندىعى جونىندەگى حاباردى جۇرتتىڭ ءبارى وڭ باعالاپ, رازى سەزىممەن قارسى الدى. بۇل تۋرالى پاراساتتى ويلايتىن ادامدار كوپتەن بەرى ايتىپ جۇرگەن بولاتىن. بۇگىنگى مەديا-فورۋم تالقىلاۋلارىنان دا كۇتەتىنىمىز از ەمەس. پىكىرتالاسقا سالىنعان ماسەلەلەر دە سالماقتى. يران تاقىرىبى وتە كوكەيكەستى. ماسەلەن, مەنى كەدەن وداعى قۇرىلۋىنا بايلانىستى تاقىرىپ وتە-موتە قىزىقتىرادى. بۇل جايىندا قازاقستاندا ءارتۇرلى پىكىرلەر بار ەكەندىگىن دە بىلەمىن. كەدەن وداعىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى قالاي جۇزەگە اسارى, البەتتە, ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايدى. بالكىم, وسى فورۋمدا ايتىلاتىن ويلار بىزگە نەعۇرلىم دۇرىس, بايىپتىراق باعىتقا تۇسۋگە كومەكتەسەتىن شىعار.
كەننەت كرۋشەل, اقش, ء“Medىa Assets Partners” كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى:
– بۇل فورۋمعا 2006 جىلدان بەرى قاتىسىپ كەلەمىن. مۇنداي جيىنداردى وتكىزىپ تۇرۋ الەمنىڭ ءار تارابىنداعى جۋرناليستەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇل تاجىريبە الماسۋدىڭ تاماشا مەكتەبى. مۇندا ءوزىڭدى تولعاندىرعان سۇراقتى باتىل قويىپ, سوعان ناقتى جاۋاپ الۋعا بولادى. قازاقستان الەمدىك ەكونوميكادا وزىنە لايىقتى ورنىن الا بىلگەن ەل. سوندىقتان, كورشىلەرىنە دە ىقپال ەتە الادى. قىرعىزستانداعى جاعدايدى ساۋىقتىرۋعا ناقتى سەپتىگىن تيگىزۋگە مۇمكىندىگى سول سەبەپتەن دە مول. باراك وبامانىڭ شاقىرۋىمەن ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تابىستى قاتىسۋى قازاقستاننىڭ بۇل ءماسەلەدە الەمدەگى ورتالىق تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن دۇنيە جۇزىنە پاش ەتىپ بەردى. وسىعان قاراعاندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق تاڭداۋى ءسىزدىڭ ەلگە ءتۇسۋى تەگىن ەمەس. بۇل تاڭداۋدىڭ ابدەن دۇرىس بولعاندىعىن قازاقستان پرەزيدەنتى قازىر الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ناقتى قادامدارمەن, سىندارلى ءارى سارابدال ساياساتپەن دالەلدەۋدە. ونىڭ ۆاشينگتونعا جەمىستى ساپارى, يادرولىق قارۋسىزدانۋعا بايلانىستى بۇگىنگى ايتقان وي-تۇجىرىمدارى وسىنى كورسەتەدى.
ادريان ميرون, رۋمىنيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى:
– مەن مەديا-فورۋمعا وسىمەن ەكىنشى رەت قاتىسىپ وتىرمىن. مەنىڭشە, وتە قىزعىلىقتى جيىن. وسى زاماندىق تولعامدى ءماسەلەلەر جونىندە ارقيلى پىكىرتالاستار بولىپ جاتىر. بيىلعى جىلدىڭ ەرەكشە ءماندى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعالىعىنا سايلانۋى دەسەك, بۇل مىندەتتى سىزدەردىڭ ەلىڭىز بايسالدىلىقپەن ىلكىمدى اتقارۋدا. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇگىنگى ءسوزى كەۋدەسى بيىك ەلدىڭ اتىنان ايتىلىپ, وتە اسقاق ەستىلدى. العا قويىلىپ وتىرعان نىسانالى ماقساتتاردىڭ اسا زور ەكەندىگى بايقالدى. ەقىۇ اياسىندا قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن بىرقاتار كۇردەلى مىندەتتەردىڭ ءوز شەشىمىن تاباتىنىنا دەگەن سەنىم زور. مىسالى, اۋعان تۇيتكىلى كوپ جىلداردان بەرى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىندا. ال قازاقستاننىڭ وسى اۋعان ماسەلەسىنە دەگەن كوزقاراسى وتە جاڭاشىل رۋحپەن سيپاتتالادى. اۋعانستانعا قاتىستى ەڭ العاش رەت اسكەري كۇش كىرگىزۋ تۇرعىسىندا ەمەس, كەرىسىنشە, وعان ينۆەستيتسيا سالۋ, گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. وسىندا اۋعاندىقتار ءۇشىن كۋرستار اشۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان قازاقستاننىڭ يدەياسى دا تاماشا ەمەس پە. بۇل وتە ماڭىزدى. سەبەبى, جاستار ءبىلىم السا, قاتەلىكتەردى جىبەرمەۋگە, ءوز ءومىرلەرىن دۇرىس ارناعا سالۋعا ۇيرەنەدى عوي. ەسىرتكىگە, لاڭكەستىككە قارسى كۇرەستەگى قازاقستان تۇعىرناماسى قۇرمەتكە لايىق. وسى رەتتە پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ءسوزى مەن ءىسى ارقاشان ءبىر جەردەن شىعادى. ەقىۇ اياسىندا سامميت وتكىزۋ يدەياسى دا ەۋروپا قوعامداستىعىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى قازاقستان باستاماسىن قولداپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. مەنىڭشە, وسى رەتتە قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن ءرولى وراسان زور عوي دەپ ويلايمىن. مەنىڭ ەلىم رۋمىنيا قازاقستاندىق باستامانى باسىنان باستاپ قولداپ, اتقارىلعان ىستەردى وڭ باعالاپ كەلەدى.
راميز مەشەديگاسانلى, ءتۇركيا, “تيۋركەل”, “وتان” گازەتتەرىنىڭ جانە ەۋرازيالىق “التىن كوپىر” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى:
– ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدا عانا ەمەس, ءبىز نازارباەۆ مىرزانىڭ سويلەگەن سوزدەرىنە ءار ۋاقىتتا زور ءمان بەرىپ, قاداعالاپ وتىرامىز. مىسالى, وتكەن جىلى ازىربايجانداعى ناحيچەۆان قالاسىندا تۇركى تىلدەس ەلدەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى بولدى. سونداعى ءسوزىن دە زور ىقىلاسپەن تىڭداعانبىز. ونىڭ ەقىۇ توراعالىعىنا كىرىسەردەگى ۇندەۋىن استانادا ەستىگەن بولاتىنمىن. ءبىز نۇرسۇلتان اعانى تۇركى الەمىندە ۇنەمى ءوزىمىزدىڭ كوش باستاۋشىمىز دەپ ەسەپتەيمىز. ول ءبىزدىڭ ءبارىمىزگە, تۇركى تىلدەس حالىقتارعا ارقاشان وتە پايدالى, ۇزاق مەرزىمدى اقىل-كەڭەس بەرىپ, ۇلگىلى ناسيحات ايتادى. ويتكەنى, تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ بىرىگۋى, سايىپ كەلگەندە, نازارباەۆتىڭ يدەياسى بولىپ تابىلادى. ول ءتىپتى ناحيچەۆان قالاسىندا سويلەگەن سوزىندە شىن مانىسىندە بىرىگۋىمىز كەرەكتىگىن, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋىمىز كەرەكتىگىن ادەمى ايتتى. قالاي بىرىگۋدىڭ جولىن دا كورسەتىپ, تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ اكادەمياسىن قۇرۋدى ۇسىندى. مامىر ايىندا بولاتىن تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلدىڭ قازاقستانعا ساپارى الدىندا بۇل ءبىزدى وتە-موتە قۋانىشقا بولەيدى. وسى كەزدە استانادا تۇركى تىلدەس حالىقتار اكادەمياسى اشىلماقشى. مىنە, وسىناۋ ۇلى وقيعانىڭ باستاماشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولىپ وتىرعاندىعىن سىزدەرمەن بىرگە ءبىز دە ماقتانىش ەتەمىز. مىسالى, مەديا-فورۋمعا مەن ءوزىم ورىنباسارىم حاكيما حانىممەن بىرگە جىل سايىن قاتىسىپ ءجۇرمىن. بۇرىنعىعا قاراعاندا ساپالىق تۇرعىداعى وزگەرىستەرى وتە كوپ, مازمۇنى باي تۇسكەن. مۇنىڭ ءوزىن ءبىز قازاقستان ارقاشان دوستىققا, وڭىردەگى تاتۋلىق پەن كەلىسىمگە ۇمتىلادى دەپ باعالايمىز. تەك قانا وڭىردەگى تاتۋلىق ەمەس, قازىر قازاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە بۇكىل ورتالىق ازيا ايماعىندا تىنىشتىق بولۋىن قالايدى جانە وسى ورايداعى ءىس-ارەكەتتەر مەن ۇدەرىستەردى ۇيلەستىرىپ رەتتەستىرەدى. مىنەكي, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇگىنگى سوزىنە زەر سالساق, ول قىرعىزستانداعى جاعدايعا قانداي ءادىل باعا بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاشاندا حالىقپەن بىرگە ءومىر ءسۇرۋ كەرەكتىگىن, حالىقتان اجىراماۋى قاجەتتىگىن ايتتى. الەۋمەتتىك جارىلىستار بولماۋ ءۇشىن ەلدەگى باقۋاتتىلىقتى ەسكەرىپ وتىرۋ كەرەك. ولاي بولسا, ول كىسىنىڭ بۇگىنگى ءسوزى ەلدەگى تىنىشتىقتى ساقتاپ, تۇراقتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە قىرعىز حالقىنا تاستاعان ۇندەۋ سياقتى بولىپ كورىندى ماعان. الدا 70 جاسقا تولعالى وتىرعان اسا قادىرمەندى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا زور دەنساۋلىق, قازاقستاننىڭ گۇلدەنە بەرۋىن تىلەيمىن.
حاكيما حاليلوۆا, تۇركيا, “تيۋركەل”, “وتان” گازەتتەرى جانە ەۋرازيالىق “التىن كوپىر” جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى:
– حالىقارالىق جۋرناليست رەتىندە ءبىز ورتالىق ازيا وڭىرىندە ءجيى بولىپ تۇرامىز. وسى كەزدە ءبىزدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ الىستى بولجايتىن, كورەگەن ساياساتى تاڭداندىرماي قويمايدى. مۇندا الەمدە ەشقانداي بالاماسى جوق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان. مۇنىڭ ءوزى باسقا مەملەكەتتەرگە ۇلگى-ونەگە بولىپ, ولاردى ءتوزىمدىلىككە, تولەرانتتىلىققا, پاراساتتىلىققا, ەتنوسارالىق دوستىق پەن كەلىسىمگە ۇيرەتۋى ءتيىس. وسىنىڭ ارقاسىندا ەجەلگى قازاق جەرىندە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق, بەرەكە مەن بىرلىك ۇيا سالعان. ادامدار ءبىر-بىرىنە ءاردايىم قۇرمەتپەن قارايدى, ءبىر-ءبىرىنىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىن سىيلايدى. بىزگە قازاقستاندا 130-دان استام ءارتۇرلى ۇلتتار وكىلدەرى تۇراتىندىعى بەلگىلى. ولاردى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلتارالىق ساياساتى, پاراساتتى مەملەكەتتىك ساياساتى دوستاستىرىپ, باۋىرلاستىرىپ, بىرىكتىرىپ وتىر. باسقا ەلدەردە دە وسىنداي جاعداي بولسا ەكەن دەيمىن. ارينە, تۇركى الەمىنە كىرەتىن قىرعىزستاندا وسى كۇندەردە كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ ورىن الۋى وكىنىشتى. وسىناۋ قيىن كۇندەردە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز حالقىنىڭ, ءوز ەلىنىڭ عانا ەمەس, تۋىسقان قىرعىز ەلىنىڭ بولاشاعىنا دا الاڭداۋى, ولارعا كومەك قولىن سوزۋى سۇيسىندىرەدى. دەمەك, ول كىسىنىڭ تۇركى الەمىنىڭ كوش باستاۋشىسى اتانۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
اەليتا جۇماەۆا, رەسەي, “arba.ru” ينتەرنەت-باسىلىمىنىڭ باس رەداكتورى:
– مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزىن زور ىقىلاسپەن تىڭدادىم. ول ادەتتەگىسىنشە حالىقتى تولعاندىرىپ وتىرعان وتە وزەكتى ءارى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى قوزعادى. مەن, البەتتە, مۇنداي سارابدال پرەزيدەنتتى ماقتان تۇتۋعا حاقىلىمىن. ويتكەنى, ءوزىم قازىر رەسەي ازاماتشاسى بولسام دا, الماتىدا تۋىپ وسكەن قازاق قىزىمىن. ءاربىر جولى وسى مەديا-فورۋم كەلگەندە, ەلباسىنىڭ ءسوزىن تىڭداۋعا قۇشتار سەزىممەن اسىعاتىنىمدى بايقايمىن. رەسەيدە تۇرعانىمنان مەنىڭ قازاق قانىم, قازاقى رۋحىم وزگەرمەيدى. سىرت ءپىشىنىم دە سول قالپىندا قالادى. ال قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سوزدەرى مەن ءۇشىن ارقاشان اقىلدى, ءارى تارتىمدى بولىپ شىعادى. ونىڭ الەمدەگى ءار جاعدايعا بايىپتى باعا بەرەتىن سوزدەرى ماعان ۇنايدى. بۇگىن ول قىرعىزستانعا بايلانىستى جاقسى وي-تولعامدار ايتتى. وندا بولعان جاعدايلار بۇكىل ورتالىق ازيا ءۇشىن ساباق بولۋى ءتيىس سياقتى. ونداي جاعدايدى بولدىرماس ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتە دۇرىس ءجون-جوبا سىلتەدى.
ۆۋگار مۇستافاەۆ, ءازىربايجان, “ارا” اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ رەداكتورى:
– فورۋمدى, ءوزىنىڭ اۋقىم-سيپاتىن, الدىنا قويعان ماقساتىن ەسكەرە كەلگەندە, تەك وڭ تۇرعىدان عانا باعالايمىن. ول ءار ەلدىڭ, ازيا مەن ەۋروپانىڭ جۋرناليستەرىن جاقىنداستىرادى, دوستاستىرادى, بىرىكتىرەدى. 37 ەلدىڭ باق وكىلدەرىنىڭ جىل سايىن باسىن قوسىپ وتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مۇندا جاڭا بايلانىستار ورناتىپ, تاجىريبە الماسامىز. بالكىم, بىرلەسكەن جاڭا جوبالاردىڭ نەگىزىن سالامىز. ال ەندى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىندا سويلەگەن سوزىنە كەلەتىن بولساق, اسىرەسە قارۋسىزدانۋعا, الەمنىڭ يادرولىق الەۋەتىن باسەڭدەتىپ ازايتۋعا بايلانىستى تۇستارى وتە نازار اۋدارارلىق بولدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستان ءوزىنىڭ سەمەيدەگى يادرولىق پوليگونىن ءوز ەركىمەن جاپقان ءبىرىنشى ەل بولعاندىعى دا ءبىز ءۇشىن عانيبەت. بۇل وتە ماڭىزدى, الەمنىڭ باسقا ەلدەرى ءۇشىن وي سالاتىن, ۇلگى كورسەتەتىن قادام. ارقاشان بەيبىتشىلىكتى قالايتىن مەنىڭ ەلىم ءازىربايجان دا مۇنداي وڭ نيەتتى باسىنان باستاپ قولداپ كەلە جاتقاندىعىنا ءوز باسىم قۋانامىن. كەلەشەكتە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اق نيەتتى ارمان-ماقساتى ورىندالىپ, الەم يادرولىق تاجالدى جۇگەندەپ, الاستاۋعا قول جەتكىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بىراق وسى باعىتتاعى ءىس-ارەكەتتەر بىرجاقتى بولماي, بۇل باستامانى, ياعني نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىن الەمنىڭ بارلىق يادرولىق دەرجاۆالارى قولداۋى كەرەك دەپ بىلەمىن. بۇل ارادا يراننىڭ يادرولىق ساياساتى مەن انتيراندىق ساياساتتىڭ دا اراجىگىن اجىراتىپ الۋ كەرەك سياقتى.
ۆالەري رۋزين, رەسەي, ەۋرازيالىق تەلەۆيزيا جانە راديو اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك:
– ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمعا مەن وسىمەن توعىزىنشى رەت قاتىسىپ وتىرمىن. بۇكىل الەممەن بىرگە قازاقستان دا باستان كەشىپ وتىرعان كۇردەلى ءارى قيىن جاعدايلارعا قاراماستان, جيىن بيىل دا ساتىمەن ءوتىپ جاتىر. ءار كەزدەگىدەي, ۇيىمداستىرۋ دەڭگەيى جوعارى, مازمۇنى باي. بۇل قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن, ۇلكەن الەۋەتىن, سارابدال ساياساتىن كورسەتەدى. مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى باسقوسۋداعى ءسوزىن تىڭداپ وتىرىپ زور اسەرگە بولەندىم. ونىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان الىستى بولجاپ كورە ءبىلۋى, اقىن سوزىمەن ايتقاندا, ۋاقىت شاڭى كومىپ تاستاعان, ۋاقىت جاۋىپ تاستاعان نارسەنى كورۋى قايران قالدىرادى. شىن مانىندە دە, ول حالىقارالىق دەڭگەيدە كوتەرىپ وتىرعان يادرولىق قارۋسىزدانۋ پروبلەماسى عالامات الماعايىپتا بۇكىل الەمدى قاۋىپ-قاتەر تىعىرىعىنا تىرەيتىن پروبلەما بولىپ تابىلادى. ول قاۋىپتى جاعداي ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ومىرىنە اسەر ەتىپ, زارداپ شەكتىرۋى مۇمكىن. سولاي بولعاندىقتان دا, وسى پروبلەمالاردى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ كورە ءبىلىپ, ماقساتكەرلىكپەن شەشۋگە ۇمتىلۋى ونىڭ ساياسي كورەگەندىگىن, الىستان بولجامدايتىن ويلاۋ جۇيەسىندەگى كەڭ پايىمدىلىعىن ايعاقتايدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوز سوزىندە باسقا باعىتتار بويىنشا بەرگەن باعالارى دا نازار اۋدارارلىق. قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتىنا, ونىڭ دامۋىنا, داعدارىسقا قارسى باعدارلاماعا قاتىستى وي-پايىمدارى دا اسا قۇندى بولىپ كورىندى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاقستان حالقىنا, ونىڭ كوشباسشىسىنا قارجى داعدارىسىنىڭ قالعان قيىندىقتارىن ساتىمەن ەڭسەرىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىمەن العا باسا بەرۋىنە شىن جۇرەكتەن تىلەكتەستىگىمدى بىلدىرەمىن. ال مەديا-فورۋمنىڭ جىلداعى سياقتى, بيىل دا الەمدىك ساياساتتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, پايدالى وي قورىتارىنا كۇمانىم جوق. الەمنىڭ جەتەكشى جۋرناليستەرى الماتىعا ناق سول ءۇشىن جينالدى ەمەس پە. وزدەرىنە وسىنداي مۇمكىندىك تۋعىزعانى ءۇشىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ولار دا اركەز مىڭ سان العىسىن ايتىپ وتىرادى دەپ ويلايمىن.
ولەگ كيسەلەۆ, سانكت-پەتەربۋرگ, رەسەي مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى:
– بۇگىنگى فورۋمدا ۇرەي ىندەتى, ياعني قۇس, شوشقا تۇماۋى دەگەن اتپەن بەلگىلى پروبلەمالار تالقىلانۋدا. مەن كوپتەن بەرى قازاقستان مەن رەسەيدە بىردەي وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ كەلەمىن. ەلدىڭ مازاسىن الاتىن, ابىگەرگە ءتۇسىرىپ, تىنىشتىعىن كەتىرەتىن وسىناۋ جاعدايدىڭ, ونىڭ الەمدىك بۇقارالىق اقپاراتتا كورسەتىلۋ جايى فورۋمدا تالقىلانۋى ابدەن دۇرىس. ال ەندى فورۋمنىڭ وزىنە كەلەتىن بولساق, وندا بۇگىنگى ەڭ ۇلكەن اسەر قالدىرعان وقيعا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوز سويلەۋى بولدى. مەن ءۇشىن وسى ورايداعى ءبىر جاعىمدى نارسە سول, پرەزيدەنت جانە ونىڭ كومانداسى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدىڭ بارلىق باعىتتارىنداعى تىزگىندى بەكەم ۇستاپ كەلەدى. وسىندا كەلگەن سايىن مەن بۇل جاعدايدى ءوز كوزىممەن كورۋدەمىن. قازاقستانعا جىلىنا 2-3 رەتتەن كەلگەندە, ەلدەگى ەكونوميكالىق قارقىندى ىلگەرىلەۋدى ءاربىر جولى بايقاماي تۇرا المايمىن. ءىس جۇزىندەگى ينۆەستيتسيالاردى, ناقتىلى يننوۆاتسيالىق دامۋ جوبالارىن كورگەندە سولاردان پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس قولتاڭباسىن, ەلدى باسقارۋ مانەرىن سەزىنگەندەي بولامىن. مەن شۇعىلداناتىن ۆاكتسينالار, پرەپاراتتار دا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىر سالاسى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رەتىندەگى اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىنا كوڭىل تولاتىنداي. ءبىز وسى وڭىردە بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جايىن كوتەرۋ ورايىندا دا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىنا, زور قامقورلىعى مەن كومەگىنە ارقا سۇيەيتىندىگىمىزدى رازىلىقپەن مالىمدەيمىن. مەن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى جاعدايىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋرازيالىق دەپارتامەنتى اشىلادى دەپ سەنەمىن. بۇل قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ءبىزدىڭ ەلدەر ادامدارىنىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋداعى كۇش-جىگەرىن ودان ءارى بىرىكتىرۋگە سەپتەسەرى انىق. ال بۇل ماسەلەدەگى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تۇعىرناماسى جانە ايقىن. وعان ادامداردىڭ دەنساۋلىعى, باقىتى مەن تىنىشتىعى قىمبات ەكەنىن الەم جۇرتشىلىعى مويىنداپ وتىر.
ۆيلفريد شتاين, گەرمانيا-قازاقستان قوعامىنىڭ توراعاسى:
– تاماشا شارالاردىڭ ءبىرى. مەنىڭ كوتەرىلگەن تاقىرىپتارعا دا, فورۋمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا دا ابدەن كوڭىلىم تولادى. مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ گەرمانياداعى ءتۇرلى كەزدەسۋلەردە پىكىرلەرىن تىڭداعانمىن. وسى ارادا شىن جۇرەگىممەن, كەزەكتى رەت قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ دۇرىس ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعانىنا اسەرلەندىم. مەنىڭ جەكە كوزقاراسىم بويىنشا, قازاقستان حالقى ءدال وسىنداي كوشباسشىنى تاڭداۋىمەن دا كوپ جاعدايدا ۇتىپ وتىر. گەرمانيادا دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەز كەلگەن ماسەلەدە ءوزىنىڭ اشىق كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, بارلىق تاقىرىپتار بويىنشا تاماشا ۇستانىمى بار ەكەندىگىن دالەلدەگەنىنە ءتانتى بولعانىم بار. سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز باسقارىلاتىن دەموكراتيانىڭ جاقتاۋشىسى. مەنىڭ دە وسى فورمانىڭ دۇرىستىعىنا كوزىم جەتىپ كەلەدى. مەنىڭشە, دەموكراتيانىڭ ءوزى دە بارلىق كەزدە جاقسىلىققا باستاي بەرمەيدى. گەرمانيادا سوتسيالدىق دەموكراتيا. ول دا بارلىق كەزدە يگىلىك اكەلىپ جاتقان جوق. ماسەلەن, باسقارىلاتىن دەموكراتيانى وتباسىمەن سالىستىرۋعا بولادى. وندا بەلگىلى يەرارحيا بار, ياعني, ءبىر ادام وتباسىندا دارالانىپ تۇرادى دا, وتباسىندا دۇرىس ءتارتىپتى, قارىم-قاتىناستى ورناتادى. ەگەر وتباسىندا اركىم ويىنا كەلگەنىن ىستەي بەرەتىن بولسا, نە بولماق؟ سوندىقتان دا سىزدەردە كوپشىلىك پرەزيدەنتتىڭ ساياساتىمەن كەلىسەدى, دۇرىستىعىن مويىندايدى.
مەنىڭ مۇنداي پىكىر ايتۋعا قاقىم بار دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, قازاقستانمەن ون جىلدان بەرى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس جاساپ كەلەمىن ءارى ەلدەگى اتقارىلىپ جاتقان تىرلىكتەردىڭ بارىنەن حاباردارمىن. ءبىزدىڭ قوعام قازاقستانعا ءتۇرلى باعىتتا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتەدى. جاسالىنىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ناقتى ناتيجەلى مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
فورۋمدا نازارباەۆ يادرولىق قارۋسىز الەمدى قۇرۋ تۋرالى ويىن كەزەكتى رەت قوزعادى. بۇل فورۋمنىڭ – وزەگى. ويتكەنى, نيەتى قارالار وڭايلىقپەن قارۋدان باس تارتا سالادى دەپ ويلامايمىن. قارۋسىزداندىرۋ ماسەلەسىمەن الەمنىڭ كۇرەسىپ كەلە جاتقانىنا كوپ بولدى. ساياساتتاعى سوعىسقۇمارلارمەن ادامزات ءالى دە الىسا بەرەتىن بولادى. ز ۇلىمدىقتى جالعىز جەڭە المايتىنىمىزعا كوزىمىز جەتتى. وسى تۇرعىدان العاندا نازارباەۆ بارلىق ساياسي تۇلعالارمەن تەپە-تەڭدىكتى, تۇسىنىستىكتى ساقتاي وتىرىپ, مامىلەگە كەلە الاتىن مىقتى ساياساتكەر. ورتالىق ازيا ءتۇرلى ساياسي وقيعالاردى باستان كەشىپ كەلە جاتقاندا, قازاقستان پرەزيدەنتى وسى داۋ-دامايدى رەتتەۋگە ۇمتىلىپ وتىر.
بۇگىنگە تاڭداعى قازاقستاننىڭ باستى جەتىستىگى – مۇندا تەرروريزمگە ورىن جوق. بۇل سىزدەر تالقىلايتىن تاقىرىپ ەمەس, قازاقستانعا ءتان ەمەس جاعداي.
داررەن مەرفي, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى كەڭسەسىنىڭ ساياسي كوممۋنيكاتسيالار ءجونىندەگى بۇرىنعى ارناۋلى كەڭەسشىسى:
– نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇگىن فورۋمدا كوتەرگەن ماسەلەلەرىمەن تولىعىمەن كەلىسۋ كەرەك. قازاقستان بۇگىندە ورتالىق ازياداعى تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتىلىقتىڭ بەلگىسىندەي عانا ەل ەمەس, ونىڭ نەگىزىن دە قالاپ وتىر. قازاقستان الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ قاتارىنا ەنىپ كەلەدى. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى نازارباەۆتىڭ پىكىرىمەن ساناسادى, قۇلاق قويىپ تىڭدايدى. بۇل – فاكت! جانە ەۋرازيا مەديا-فورۋمىنا وتە كوپ ەلدەردىڭ وكىلدەرى كەلىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا بۇل ەلدى قۇرمەتتەيتىن ساياسي قايراتكەرلەر, تۇلعالى جۋرناليستەر كوپ. بۇل دا قازاقستاننىڭ بەدەلىنىڭ ءوتىمدى ەكەندىگىن بايقاتادى. ياعني, تاۋەلسىز ەلدىڭ رەسپەكتابەلدىلىگى ارتىپ كەلەدى دەگەن ءسوز.
بۇگىنگى فورۋمدا يران ماسەلەسى جان-جاقتى تالقىلاندى. بۇل ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن وسىنداي ۇنقاتىسۋ كەرەك ەكەندىگى تاعى دا كورىندى. فورۋمعا سۇڭعىلا ساياساتكەرلەر, الەمدەگى بەدەلدى باق وكىلدەرى جينالدى. فورۋمنىڭ سالماعى بار. ال يسلاندياداعى جانارتاۋدىڭ اتقىلاۋىنا بايلانىستى كەلە الماي قالعاندار وكىنىشتە بولىپ, فورۋمىنىڭ جاي-جاپسارىنان حاباردار بولىپ وتىرعانىن بىلەسىزدەر.
حۋشان ءامىراحمادي, امەريكان-يران كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى, ساياساتتانۋشى (يران):
– ماعان فورۋمنىڭ بەتالىسى ۇنادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, ساياساتىن الەمنىڭ احۋالىمەن ورە وتىرىپ, تاماشا تارقاتا وتىرىپ, باستاپ بەردى. اسىرەسە پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناستارى تۋرالى پايىمدارى وتە ويعا قونادى.
نازارباەۆتىڭ اقىن ابايدىڭ ءسوزىن مىسالعا كەلتىرىپ, كەدەي ادامدار ءبىر-بىرىنە جاقسىلىق تىلەي مە؟ كەدەيلىك كوپ بولسا, ەڭبەگى سوعۇرلىم ارزان بولماق. ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن كورىنبەيتىن وشپەندىلىگى بىرتىندەپ اشىق, ىمىراسىز جاۋلىققا اپارادى. ولار وشىگەدى, سوتتاسادى, پارتيالارعا بولىنەدى, قارسىلاسىنان باسىم ءتۇسۋ ءۇشىن ىقپالدى جاقتاستارىن ساتىپ الادى, شەن-شەكپەنگە تالاسادى. بۇعان بىردەڭە الىپ-قوسۋ قيىن دەگەنىمەن داۋسىز كەلىسەسىڭ. مەن پرەزيدەنتتىڭ وسىلاي دەي كەلە قىرعىزستاندى ايتقاندا تاڭقالدىم جانە مۇنداي كەسەك پايىمدى ءتىپتى كۇتكەن جوق بولاتىنمىن.
نازارباەۆتىڭ قازىر الەمدە ورىن الىپ جاتقان وقيعالارعا قاتىستى كوزقاراستارىنىڭ ءبىرى دە ساياسي سىرعىما ءسوز ەمەس. ناقتى ىستەر اتقارىپ وتىرعان ساياساتكەر جالعىز قىرعىزستان عانا ەمەس, ەلدەردى قانعا بوياپ كەتىپ جاتقان ءتۇرلى توڭكەرىستەر تۋرالى ويلانىپ, وعان ساياسي باعا بەرىپ قويماي, ساباق الۋدىڭ كەزى كەلگەنىن ايتىپ ءوتتى. ماسەلەن, اقش پەن يران اراسىنداعى قاقتىعىس وسى ەكى ەلدىڭ عانا مىسالى ما؟ مۇنداي وقيعالار باسقا مەملەكەتتەر اراسىنان دا ورىن الۋدا. الەمدى تىنىشتىق الديلەۋ ءۇشىن الدىمەن وسىدان ارىلۋ كەرەكتىگىن قازاقستان پرەزيدەنتى ايتىپ قانا قويماي, ونىڭ تاماشا مىسالىن تانىتىپ وتىرعانىن دۇنيە ءجۇزى جۋىردا عانا ۆاشينگتون سامميتىندە كوردى. ەگەر وسى پىكىردى باسقا ەلدەردىڭ كوشباسشىلارى ايتسا, سالماعى مۇنداي بولىپ شىقپاس ەدى.
مونيتا رادجپال, سNN تەلەارناسىنىڭ جاڭالىقتار جۇرگىزۋشىسى:
– ەۋرازيا مەديا-فورۋمى سياقتى باسقوسۋدى ءدال قازىرگى تاڭدا وزگە ەلدەردە, ءتىپتى ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە دە وتكىزۋ كۇردەلى. ونى ءدال وسىنداي بيىك دەڭگەيدە وتكىزۋ قانشالىقتى قيىن بولسا, كوزقاراستارى مۇلدە قاراما-قايشى تاراپتاردى ءبىر جەرگە توعىستىرىپ, ءۇنىن الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىنە تاراتۋ اسا كۇردەلى شارۋانىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. دەلەگاتتار اشىق ۇنقاتىسۋ ارقىلى كوزقاراستارىن, ۇستانىمدارى مەن ۇسىنىستارىن قورعاپ وتىر.
مۇنداي فورۋمعا قاتىسۋ ماعان كاسىبي تۇرعىدان عانا پايدالى ەمەس, ءوز ەلىمنىڭ ازاماتى رەتىندە دە, جالپى مازاسىز الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادام رەتىندە دە ماڭىزدى. ەلدەر مەن ەلدەر, ادامدار مەن ادامدار باس قوسىپ وتىر. وتە كوپ ەلدەردىڭ وكىلدەرى جينالدى, سىرتىنان عانا بىلەتىن ساياساتكەرلەرمەن تىكەلەي جۇزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسۋدە.
دەۆيد مەركەل, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ەۋروپا جانە ەۋرازيا ەلدەرى بويىنشا كومەكشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى:
– ەۋرازيا مەديا-فورۋمى ارقىلى قازاقستان ءوزىنىڭ كوشباسشىلىق ۇستانىمىن دا مويىنداتىپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇل ەل ءوز ىشىندەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ قويماي, ورتالىق ازياداعى احۋالدى دا رەتتەۋگە الەۋەتى دە بەدەلى دە جەتەدى.
الەمدەگى ءتۇرلى قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, قازاقستاندا تالاي جاقسى تىرلىكتەر وڭتايلى ىسكە اسىپ وتىر. ال ءوز باسىم قىرعىزستانداعى وقيعاعا وتە قينالامىن. مۇنى پرەزيدەنت نازارباەۆ تا تەككە قوزعاپ وتىرعان جوق. سول سياقتى يران ماسەلەسىن رەتتەۋ ءۇشىن وسىنداي اشىق ۇنقاتىسۋ وتە كەرەك. يران ماسەلەسى ادامزات ءۇشىن وتە كوكەيكەستى. بۇل ءۇستىرت تالقىلاناتىن تاقىرىپ ەمەس, ءبىز وسى وتىرىستارداعى ويلار مەن پىكىرلەرگە قۇلاق قويساق, قانعا بوككەن وقيعالاردىڭ جاۋابىن تاپقان بولار ەدىك.
ءدال وسىنداي باتىس پەن شىعىستى ىنتىماققا شاقىرعان اسا ءىرى مەديا-فورۋمنىڭ قازاقستاندا ءوتىپ جاتقانى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس.
سابەر ازام, بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى بوسقىندار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ ايماقتىق وكىلى:
– مەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بايانداماسىمەن ءسوزسىز كەلىسەمىن. نازارباەۆتىڭ بايانداماسىن فورۋم دەلەگاتتارى دەمدەرىن ىشىنە الىپ, ۇيىپ, باستارىن شۇلعىپ تىڭداعاندارىنا كۋا بولدىم. بۇگىندە جاھاندىق باق-تىڭ نازارى ورتالىق ازياعا اۋىپ تۇرعاندا, ءوز ەلىنىڭ جارقىن مىسالىن پرەزيدەنت ماقتانىشپەن, ناقتى ەكونوميكالىق, ساياسي جەتىستىكتەرمەن تۇزدىقتاپ بايانداسا, الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىنان ورىن الىپ جاتقان تابيعي اپاتتاردى, ساياسي قانتوگىستەردى قينالا وتىرىپ بايانداعانىنا كۋا بولدىم. جانە وسىنىڭ ءبارىن نازارباەۆ ءجۇرەگىنەن شىعارىپ جەتكىزگەنىن كوردىك. كورەگەن ساياساتكەر كورشى قىرعىزستاندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى جانى اۋىرىپ اتادى. جانە ونىڭ ناقتى سالدارىنا ناعىز اقيقات دياگنوزىن دا قويىپ بەردى.
ەگەر قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇگىنگى سوزدەرىنە قۇلاق سالىپ, وسى اۋىزبىرشىلىككە شاقىرعان ىزىنە وزگەلەر ىلەسسە ەش ەل ۇتىلماس ەدى. بۇعان قازاقستان يادرولىق قارۋدان سانالى تۇردە باس تارتا وتىرىپ, اداسقان ادامزاتتىڭ جولىن ىنتىماقتاستىقتىڭ ارناسىنا سالىپ بەرۋگە ۇمتىلىپ جاتقان جوق پا؟! مەن وسىدان باسقا مىنا مازاسىز الەمدە وڭدى, كوكەيگە قوناتىن شەشىم كورىپ تۇرعان جوقپىن.
ەۋرازيا مەديا-فورۋمى قازاقستاندا ءوتىپ جاتقان قاتارداعى باسقوسۋ ەمەس. بۇل جەردە كوتەرىلگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى اينالامىزدا بولىپ جاتقان ءومىردىڭ ايناسى. ءبىز ۇنقاتىسۋلارعا, ايتىستارعا, داۋعا دا بارا وتىرىپ, ورتاق ءبىر ىمىراعا كەلۋگە ءتيىستىمىز. قازاقستان بۇل ماسەلەدە از ءىس تىندىرىپ وتىرعان جوق.
لۋيز ۆوللەر, ءChىlى Group, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى (دانيا):
– باتىس پەن شىعىستى توعىستىرىپ, تالاي كوكەيكەستى ويلاردىڭ الاڭىنا اينالعان الماتىداعى ءداستۇرلى مەديا-فورۋم كوتەرگەن جانە كوتەرەتىن تاقىرىپتار تولاسسىز. سونىڭ ءبىرى فورۋمنىڭ تۇستەن كەيىنگى تاقىرىبىنا اينالعان “ۇرەي ىندەتى” وتىرىسى.
باق وكىلدەرى ارزان اقپارات ىزدەمەي, وقيعالاردى وقىرمانداردىڭ ۇرەيىن تۋدىراتىن دۇرمەككە اينالدىرماي, بايىپتى دا دالمە-ءدال حابار تاراتۋى – از ماڭىزعا يە بولىپ وتىرعان جوق. استارىندا كوممەرتسيالىق مۇددە الدە ساياسي ساسىق پيعىل جاتقانى بەلگىسىز, ءتۇرلى جۇقپالى ىندەتتەردى جازۋدا جۋرناليستەردىڭ اباي بولعانى ابزال ەكەندىگى كوپتەن ايتىلىپ ءجۇر. بىراق, ناتيجە بار ما؟
ادامدار ءومىرىنىڭ بەرەكەسىن الىپ بىتكەن, داقپىرتقا, قورقىنىشقا تولى اقپاراتتاردان ارىلاتىن كەز كەلدى. ونىڭ تەتىكتەرىن رەتتەيتىن وسىنداي مەديا-فورۋمدار. كوتەرىلگەن تاقىرىپقا قاتىستى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمنىڭ كوپتەگەن پىكىرلەرىن تىڭدادىم. شىندىعىندا دا بۇل ماسەلەدە ويلاساتىن دۇنيە كوپ. ورتاق ءبىر جولدى تاڭداپ, جاساندى فوبيالاردان قۇتىلاتىن كەز جەتتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.