قانداي اكىم جۇرتقا جاقىن؟

بۇرىن قالاي بولدى؟

انىعىندا, ساياسي جۇيە اۋىلدىق وكرۋگ اكىم­دە­رى­نىڭ جوعارىدان تاعايىندالۋىنان بىرتىندەپ باس تارتىپ كەلە جاتىر دەسە بولادى. العاشقى اكىم سايلاۋى 1999 جىلى باستالعان ەكەن. تاجىريبە جۇزىندە قولعا العان ءىس-شارانىڭ ناتيجەسى ناقتىلانا ءتۇسىپ, 2017 جىلى بىرقاتار ەلدى مەكەندە سايلاۋ وتكەن بولاتىن. ياعني سول جىلى اقمولا وبلىسى بويىنشا 136 اۋىلدا, اقتوبە وبلىسىنداعى 77 اۋىلدا, الماتى وبلىسىنداعى 129 اۋىلدا, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى 131 اۋىلدا, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى 95 اۋىلدا, قاراعاندى وبلىسىنداعى 129 اۋىلدا, قىزىلوردا وبلىسىنداعى 72 اۋىلدا, ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسىنداعى 26 اۋىلدا جانە سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىنداعى 138 اۋىلدا اۋىل اكىم­دە­رى سايلانعان ەكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ايماقتار بويىنشا 1 413 ادام اۋىلدىق, كەنتتىك وكرۋگ اكىمى اتانعان.

وسى ورايدا سول وتكەن سايلاۋ جۇيەسى جايلى ايتا كەتكەن ورىندى. ويتكەنى بۇل كەزدە اكىمدەردىڭ كانديتاتۋراسىن اۋداندىق اكىمدىكتەر ۇسىنىپ, ولاردى تاڭداۋ ەركى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا بەرىلگەن بولاتىن. توقەتەرىن ايتقاندا, وتكەن سايلاۋ كەزىندە اۋىل تۇرعىندارى ءوز قا­لا­ۋىن ءبىلدىرىپ, ازاماتتىق تاڭداۋ قۇقىن بىل­دى­رە ال­مادى. ال حالىق قالاۋلىلارىنىڭ تاڭ­دا­ۋىمەن اكىم ورىنتاعىنا وتىرعان كوپتەگەن ازامات كوپ ۇزاماي باسقا لاۋازىمدى قىزمەتكە اۋىسىپ نەمەسە وكىلەتتىگىن تاپسىردى. جانە ولاردىڭ بۇل ارەكەتى ءۇشىن ەشقانداي جاۋاپ­كەرشىلىك تالاپ ەتىلمەيتىن. ال اۋىلداعى بەل­سەن­دى ازاماتتاردىڭ ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ قۇقىعى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمايتىن دا. ءتىپتى سول تۇستا تاڭداۋشىلاردىڭ كوپشىلىك داۋىسىن العان لاۋازىم يەلەرىنىڭ قايسىبىرى ورىنتاققا وتىرىسىمەن ءىستى بولىپ, جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە دە ىلىكتى. ماسەلەن, الماتى وبلىسى, كوكسۋ اۋدانىنداعى بالپىق بي كەنتىنىڭ اكىمى بولىپ سايلانعان ازاماتتىڭ از ۋاقىتتان كەيىن باسى داۋعا قالعانى ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. ونى ارنايى قىزمەت زاڭسىز شەشىم شىعارۋ ءۇشىن پارا الىپ جاتقان جەرىنەن قۇرىقتاعان بولاتىن.

وكىنىشكە قاراي, بۇعان دەيىنگى كەزەڭدەردە وتكەن سايلاۋ بارىسىندا حالىق اراسىنان شىققان تاڭداۋشىلار دا, ءماسليحات دەپۋتتارىنىڭ داۋىس بەرۋى دە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اكىمدەرگە قاتىستى ناقتى قالاۋى مەن تالابىن انىقتاي العان جوق. ەندىگى ءۇمىت – بيىلعى سايلاۋدا.

بيىل نە وزگەردى؟

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. ەندى اۋىل اكىمىن تاڭداۋدا ءار تۇرعىن تىكەلەي داۋىس بەرۋ قۇقىن قولدانا الادى. سونداي-اق اۋىل اكىمى لاۋازىمىنا ازاماتتاردىڭ ءوزىن ءوزى ۇسىنۋىنا جول اشىلدى. مۇنان بولەك, زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىسكە سايكەس ەندى سايلاۋ بيۋل­لە­تەن­دەرىنە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن جەكە باعانا ەن­گىزىلەدى.

– زاڭناماعا ەنگەن وزگەرىس بويىنشا ەندى اۋىلداعى تۇرعىندار ءوز-وزدەرىن ۇسىنۋ قۇقىعىنا يە بولدى. بۇل – اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋداعى جاڭا ءتاسىل. ەكىنشىدەن, ساياسي پارتيالار وزدەرىنىڭ قۇرامىنان كانديدات ۇسىنۋ قۇقىعىن پايدالانا الادى. ال وسى ايتىلعان ەكى ءتاسىل بويىنشا ۇسىنىلعان كانديداتتاردىڭ سانى جەتپەسە, جەرگىلىكتى جەردەگى اۋدان اكىمى سول اۋىلدا تۇراتىن قوعامدىق بەلسەندىلەرمەن, تۇرعىندارمەن كەلىسە وتىرىپ, تاعى ءبىر ۇمىتكەر ۇسىنا الادى, – دەيدى ساياسي رەفورمانىڭ جۇزەگە اسۋى جايىندا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لى­گى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ميرجان يمانباەۆ.

بۇيىرسا, الداعى ۋاقىتتا وسى ايتىلعان ءتارتىپ بويىنشا تۇتاس ەلدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى  2 345 اكىمى سايلانۋى ءتيىس. بۇل ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 18 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى قاراس­تى­رىلعان. العاشقى لەكتە, ياعني وسى كۇزدە 836 اۋىلدىڭ تۇرعىندارى ءوز اكىمدەرىن سايلايتىن بولادى. بۇعان 5 ملرد تەڭگە شاماسىندا قارجى جۇمسالاتىن كورىنەدى.

اۋىلدىقتار سايلاۋعا دايىن با؟

ەل ىشىندە اۋىل اكىمىنىڭ سايلاۋىنا قاتىستى ناقتى پىكىر ءالى دە قالىپتاسا قويماعانعا ۇق­ساي­دى. بىراق بەلسەندى ازاماتتار تاراپىنان قوزعالىس بار. ال اتقارۋشى ورگان تاراپىنان ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ول بويىنشا اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى سايلاۋشىلار ءتىزىمى, حالىق سانى, پارتيا مۇشەلەرىنىڭ سانى, حالىقتىڭ ساپالىق قۇرامى, اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ سانى ناقتىلانۋدا. مىسالى, الماتى وبلىسىنىڭ كوكسۋ اۋدانىندا سايلاۋعا قاتىستى دايىندىق جۇمىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر.

– ەڭ الدىمەن ەل پرەزيدەنتىنە حالىقتى جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىنە بەلسەنە ارالاسۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ەكىنشىدەن, سايلاۋعا قاتىسۋعا نيەت بىل­دى­رۋ­شىلەر از ەمەس, دەمەك بۇل وزگەرىستى اۋىل ازامات­تارى كۇتىپ جۇرگەنى انىق. وزگەرگەن تالاپ بو­يىنشا اۋىل اكىمىنىڭ سايلاۋى داۋىس بەرۋ وتەتىن ساتتەن 40 كۇن بۇرىن جاريالانىپ, ءىس باسىنداعى اكىمنىڭ وكىلەتتى مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىنگى 10 كۇن ىشىندە ءوتۋى ءتيىس. جالپى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ مەرزىمى 30 كۇندى قۇرايدى. قازىر وسى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتاپ العىسى كەلەتىن ازاماتتار بار. ءارى ۇمىتكەرلەر سايلاۋ جارناسىن تولەۋى كەرەك, ال اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىن قارجى­لان­دىرۋ جەرگىلىكتى بيۋدجەت ارقىلى جۇزەگە اسادى. اۋدان بويىنشا العاشقى سايلاۋ تامىز ايىن­دا ءوتۋى كەرەك, – دەيدى «نۇرلى كوكسۋ» گازە­تى­نىڭ باس رەداكتورى, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى ايگۇل ايمانبەكوۆا.

جالپى بيىل بۇل اۋداندا 6 اۋىلدىق وكرۋگ اكىمنىڭ وكىلەتتى مەرزىمى اياقتالادى. تامىز ايىن­دا اينابۇلاق, جارلىوزەك, قابىليسا جانە مۇقان­شى اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ جوس­پار­لانسا, قىركۇيەكتە مۇقىرى جانە مۇسابەك اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ تۇرعىندارى ءوز باسشىلارىن تاڭداپ, تىكەلەي داۋىس بەرەتىن بولادى.

اۋىل اكىمى بولۋعا كىم لايىق؟

وسى جەردە اۋىلدى باسقارۋعا لايىقتى تۇلعاعا قانداي تالاپ قويىلۋى ءتيىس دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىن­­دايدى. ارينە, كورسەتىلگەن تالاپ ەرەجەسىنە سايكەس اۋىل اكىمدىگىنەن ۇمىتكەر ادامنىڭ جاسى جيىر­ما بەسكە تولۋى شارت. بۇدان بولەك, كاندي­دات­قا بىلىكتىلىك تالابى قويىلدى. سونداي-اق ازاماتتار ءوزىنىڭ بۇرىن سوتتالماعانىن جانە جۇيكە اۋرۋى مەن ناركولوگيالىق اۋرۋ بويىنشا ەسەپتە تۇر­ماي­تىنى جونىندە انىقتاما وتكىزۋى كەرەك. الايدا بۇل جەردەگى باستى تالاپ ۇمىتكەردىڭ اۋىل تۇر­عىندارى الدىنداعى بەدەلى مەن ابىرويى بولسا كە­رەك. ايتپەسە, حالىق ءوزى سەنبەيتىن اكىمدى تاڭ­داپ, جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرە قويماسى انىق. بيىل ءدال وسىنداي جاعداي الماتى وبلىسىن­دا بولدى دا.

وقيعا كەگەن اۋدانى شىرعاناق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ جاڭادان سايلانعان اكىمى مەن اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا وربىگەن. اۋىلدىڭ بۇرىنعى اكىمى­نىڭ وكىلەتتى مەرزىمى اياقتالۋىنا بايلانىستى سايلاۋ ءوتىپ, ۇسىنىلعان 3 كانديداتتىڭ اراسىنان مەم­لەكەتتىك قىزمەتتە ەكى جىل ىستەگەن جاس مامان ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ تاڭداۋىنان وتكەن بولاتىن. ال تۇرعىندار جاڭادان سايلانعان اكىمگە قارسى شىعىپ, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى تاڭداۋىنىڭ ءادىل بولماعانىن, سول سەبەپتەن بۇ­رىنعى اكىمنىڭ ءوز ورنىنا وتىرىپ, جۇمىسىن جال­عاستىرۋىن تالاپ ەتكەن. بۇل داۋدىڭ اياعى ءالى كورىنگەن جوق, ويتكەنى وبلىستىق دەڭگەيدەن ادىلەت تاپپاعان جۇرت پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە دەيىن ارىزدانعان بولاتىن.

ارينە, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدا كەمشىلىكتەر بول­ۋى عاجاپ ەمەس. بىراق زاڭداعى ولقىلىقتاردان ەمەس, جەرگىلىكتى جەردەگى سايلاۋ بارىسىندا بولۋى مۇمكىن. مەنىڭشە, مۇنداي كەمشىلىكتەر رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىكتەن تۋىنداۋى ىقتيمال. بىراق ونىڭ دا وزىندىك پايداسى بار, تاجىريبە جينالادى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل – ءبىرىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان سايلاۋ. بۇگىن كەتكەن كەمشىلىك كەلەسىدە تۇزەتىلەدى. اكىمدى سايلاي بىلگەن جۇرتتىڭ كەتىرۋگە دە قۇقىعى بار دەگەندەي. ءسويتىپ حالىق بۇل كەزەڭنەن دە وتەدى. ەڭ باستىسى, اۋىل اكىمدەرى ۇيقىسىنان ويانىپ, جوعارى جاقتان گورى تومەنگە كوبىرەك قارايتىن, ءتىپتى ەلگە جالتاقتايتىن بولادى. ال حالىقتىڭ تالا­بى مەن اكىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيگەننەن تەك قانا ۇتامىز, – دەيدى اقىن, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى اۋىت مۇقيبەك.

الماتى وبلىسى