تاۋەلسىز ەلدىڭ باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – دەربەس سىرتقى ساياساتى. وسى ورايدا قازاق حالقىنىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋ ونەرىن, «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەپ ەجەلدەن ءبىتىم مەن بارىس-كەلىسكە بارىنشا بايىپپەن قاراعان دانا حالقىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق دارالىعىن ساراپتاۋعا تىرىستىق.
قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىنداعى سىرتقى ساياساتى
1465 جىلى دەربەستىگىن العان قازاق حاندىعى ديپلوماتيالىق بايلانىستاردا وزدەرىنە دەيىنگى التىن وردا مەن تۇركى قاعاناتىنىڭ داستۇرلەرىنە سۇيەنگەن.
قاسىم حان تۇسىندا قابىلدانىپ, حالىق اراسىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» اتانىپ كەتكەن ادەت-عۇرىپ جانە زاڭدار جيناعىندا ەلشىلىك جورالارعا ارنايى توقتالعان. ەلشىلىك قىزمەتپەن الىس-جاقىن ەلدەرگە شىعاتىن بي-شەشەندەرگە ايرىقشا تالاپ قويىپ, ولاردىڭ اراب, شاعاتاي, پارسى نە بارا جاتقان ەلدىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋىنە باسا ءمان بەرگەن نەمەسە جانىنا اۋدارماشى ىلەستىرگەن. تاريحشى-عالىم التايى ورازباەۆانىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنسەك, 1511-1518 جىلدارى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا حالقىنىڭ سانى 1 ملن-عا جەتكەن قازاق حاندىعى ءىىى ۆاسيلي ۋاعىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىپ, ەۋروپا ەلدەرىنە جەكە-دارا مەملەكەت رەتىندە تانىلعان.
تاريحتا قۇلمۇحاممەد ەلشىلىگى دەپ اتى قالعان قازاق حالقىنىڭ ەڭ العاشقى رەسمي ديپلوماتيالىق ميسسياسى 1594 جىلى ماسكەۋ قالاسىنا كەلىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى جانە يران ەلشىسى عادي-بەكپەن كەزدەسىپ, بۇقار حاندىعىنا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرىن تالقىلايدى. قازاق ەلشىسى قۇلمۇحاممەد پەن يران ەلشىسى عادي-بەكتىڭ كەزدەسۋىنە بوريس گودۋنوۆتىڭ رۇقساتىن العان ءارى ماسكەۋدە مىرزاقاماقتا جۇرگەن وراز-مۇحاممەد سۇلتان سەبەپكەر بولادى.
قۇلمۇحاممەد بەكتىڭ رەسەيگە كەلۋىنىڭ ءبىر ماقساتى دا وسى تاۋەكەل حاننىڭ ءىنىسى ءسىبىر حاندىعىنا بارعاندا اڭداۋسىزدا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ماسكەۋ اسىپ, كەيىننەن قازىرگى ريازان جەرىندە قاسىم حاندىعىن قۇرعان وراز-مۇحاممەد سۇلتاندى بوساتىپ الۋ ەدى. وكىنىشكە قاراي, تاۋەكەل بۇل ماقساتىنا جەتە المايدى. تاعدىرى تار زاماننىڭ قۇربانى بولعان سۇلتان «بۇلعاق زاماندا» جالعان دميتري ء(ىى لجەدميتري) جالدامالىلارىنىڭ قولىنان قازا تاپتى.
وكىنىشكە قاراي, قۇلمۇحاممەد بەك رەسەي پاتشالىعىمەن قاي تىلدە سويلەستى, ەكەۋارا پروتوكول قالاي جۇرگىزىلدى, قازاق ەلشىلەرىن كۇتىپ الۋ مەن شىعارىپ سالۋ جورالعىسى قالاي جۇرگىزىلدى بۇل تۋرالى مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى. تەك يران شاحىمەن جۇرگىزگەن قازاق حاندارىنىڭ كەلىسسوز قۇجاتتارى عانا قايبىر جىلدارى تەگەراننان تابىلدى. وندا قاسىم حاننىڭ ورداسى سيپاتتالىپ, حان تاعىنىڭ اينالاسىندا 1200 ءامىر وتىرعاندىعى جازىلىپ, حان ءتاجىنىڭ قۇنى 70 مىڭ تۇمان تۇراتىنى, ونىڭ شىڭعىس قاعاننىڭ تاجىندەي ەكەنى قاعازعا تۇسىرىلگەن.
تاعى ءبىر قىزىق دەرەكتىڭ ءبىرى – قازاق دالاسىنان وتەتىن, نە ەلشىلىك قىزمەتپەن اتتانعان جاۋاپتى ادامعا ەل اۋماعىندا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋى ءۇشىن ارنايى رۇقساتناما تۇرىندە زاتبەلگى تاپسىرىلعان. شاماسى بۇل شىڭعىس حان داۋىرىنەن قالعان ءداستۇر بولسا كەرەك. دەگەنمەن ەلشىگە تيىسۋگە بولمايدى دەگەن قاتاڭ قاعيدا تاۋكە حان تۇسىندا بۇزىلا باستادى. 1693 جىلى تاۋكە حان ورىس ۆوەۆوداسىنا جازعان حاتىندا: «ەلشىنى قاراقشى سەكىلدى قاماپ تاستاۋ قاشاننان بەرى بار ەدى؟ قازىر بۇل قالىپتى جاعدايعا اينالدى», دەپ كوڭىلى تولماي, بۇل ماسەلەگە ءوزىنىڭ الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرەدى.
م.ماعاۋيننىڭ «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» تاريحي ەڭبەگىنە سىلتەمە بەرسەك, 1757 جىلى قىتاي قولباسشىسى فۋ دە قازاق دالاسىنا ۇرىس سالا كىرەدى. ابىلاي حان جىبەرگەن ابىلپەيىز سۇلتان باستاپقىدا ۇرىس سالعانىمەن, جاۋشى شىعارىپ, ەكى جاق كەلىسىمگە كەلەدى. سول تۇستا قازاق ەلشىلەرى مەن قىتاي قولباسىلارى اراسىنداعى كەلىسسوز قالماق تىلىندە وتكەن. ودان بولەك قازاق حاندارىنىڭ قىتاي بيلەۋشىلەرىمەن ديپلوماتيالىق حات-حاباردى شاعاتاي, ويرات تىلدەرىندە جۇرگىزگەنى دە سوڭعى جىلدارى ەلىمىز جۇزەگە اسىرعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە بەلگىلى بولىپ وتىر.
قازاق ەلشىلىك ميسسياسىنىڭ نەگىزدەرى
قازاق تاريحىن گەنەتيكالىق گەنەالوگيا تۇرعىسىنان زەرتتەپ جۇرگەن بەلگىلى تاريحشى جاقسىلىق ءسابيتوۆ: «بۇرىنعى ەلشىلەردىڭ نەگىزگى جۇمىسى قازىرگى پوشتا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مىندەتىنە ۇقساس بولعان. پاتشا نەمەسە كورول/حان تاراپىنان جازىلعان حاتتى اپارىپ بەرىپ, ونى وقىپ, تيىسىنشە جاۋاپ الىپ قايتاتىن فەلدەگەر/كۋرەر قىزمەتىن اتقارعان», دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالادى.
بەلگىلى تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆتىڭ «جەتى جارعى» اتتى كىتابىندا قازاق حاندىعىنىڭ XVII-XVIII عاسىرداعى قۇرىلىمى, سىرتقى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى, ىشكى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى زەرتتەلىپ, قىزىقتى دەرەكتەر ۇسىنىلادى. ماسەلەن, تەك قانا XVIII عاسىردىڭ وزىندە قازاق حاندىعى باسقا ەلدەرمەن سىرتقى قارىم-قاتىناستى رەتكە كەلتىرۋ بارىسىندا اتتاندىرعان جانە قابىلداعان ەلشىلەر سانى 70-تەن اسادى دەگەن دەرەك بار. بۇل قاتاردا تۇركيا, رەسەي, قىتاي مەملەكەتتەرى بار.
سول زامانداردا-اق قازاق حاندىعىنىڭ كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى ەلشىلىكتەر ارقىلى رەتتەلگەن. «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن, جاۋلاستىرماق – جاۋشىدان» دەگەن اتادان قالعان ءسوز سول جىلداردان قالعان بولسا كەرەك. «جەتى جارعى» كىتابىندا «قازاق حاندارىنىڭ بيلىگى تۇركىستانمەن شەكتەلمەي, ونىڭ ماڭايىنداعى ءىرى قالالاردى قامتىدى. سول سەبەپتەن شەتەلدەرگە اتتانعان ەلشىلىكتەردىڭ ءبىرىنشى ماقساتى ساۋدا قارىم-قاتىناستارىن رەتتەۋ بولعانى ايان», دەپ جازىلعان. Cونداي-اق قازاق ەلشىلەرىنىڭ شەتەلدە ۇستالۋى, قامالۋى مەملەكەتارالىق جانجالعا سەبەپ بولعان. ونىڭ مىسالى – 1690 جىلى توبىلعا اتتانعان سارى مەن كەلدەيدىڭ ەلشىلىگى. ءبىرى باتىر, ءبىرى مىرزا ەكى ازاماتتىڭ مىندەتى – ساۋدا كەلىسىمىنە قول قويۋ. ولاردىڭ قالتالارىندا توبىل قالاسىنىڭ ءىرى ساۋداگەرى اۋەزباي قۇلمامەتوۆكە جازىلعان حات بولعان, ول حاتتا ءاز تاۋكە وعان ۇلكەن قۇرمەت كورسەتە وتىرىپ, قازاق پەن ورىستىڭ اراسىندا دانەكەر بولۋىن وتىنەدى. بۇلار ءجامىش كولىنىڭ ماڭىنداعى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ۇستالعان.
وسى سەبەپتەن 1690 جىلدىڭ قىسىندا تۇمەن وكرۋگىنىڭ تارحان وستروگى تالقاندالدى, 1691 جىلى تسارەۆ-گوروديششا اتالاتىن ورىس بەكىنىسى (قازىرگى قورعان قالاسى) شابىلادى, توبىل گۋبەرنياسىنىڭ ۋتياتسكوە سلوبوداسى, ورىنبور گۋبەرنياسىنىڭ كۋرتامىش قونىسى تالان-تاراجعا ۇشىرادى. 1690-1692 جىلدارى قازاق جاساقتارى ءسىبىردىڭ تارا قالاسىنا دەيىنگى ايماقتاعى ەلگە تىنىشتىق بەرمەگەن.
شەتەلدەن كەلگەن ەلشىلەردى قابىلداۋ, ولاردىڭ جاعدايىن, كۇنكورىسىن جاساۋ حان ورداسىنان بولەك, اۋقاتتى بايلارعا دا سەنىپ تاپسىرىلعان. وسى وقيعالاردىڭ ءبىرىن م.ج.كوپەي ۇلى بىلاي سيپاتتاعان: «ابىلاي حان زامانىندا ورىس جۇرتىنان وتىز كىسى ەلشىلىككە كەلىپ, قىس ءتۇسىپ كەتكەن سوڭ, قازاق ىشىندە قىستاپ قالىپ, مالاي جادىگەر قويلىباي باي ءبىر قىس ءجۇز اق قارا باس قوي سويىپ كۇتىپ, قىستان اشىقتىرماي, تارىقتىرماي شىعارعان ەكەن».
ەگەر مامىلەگەرلىك قارىم-قاتىناستار ناتيجە بەرمەسە, نە بولماسا ەلشىلەرگە لايىقتى سىي-سيپات كورسەتىلمەسە, مۇنىڭ سوڭى قارۋلى قاقتىعىس پەن جاۋگەرشىلىككە ۇلاسقان.
قازاق حالقىمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن كورشىلەس ەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرى كەلىسسوزگە قازاق تاراپىنان بي قاتىسسا, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە وزگە دە بايلانىس ماسەلەلەرىن شەشۋگە تىرىسقان. ەگەر حانمەن بىرگە كەلىسسوزگە بەلگىلى باتىرلار كىرىسەتىن بولسا, سوعىسقا قامدانعان. بۇل دا – دالا ديپلوماتياسىنىڭ جازىلماعان زاڭدارىنىڭ ءبىر پاراسى.
باس ەلشىلەر – اتالىقتار تۋرالى
قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ءتۇرلى ديپلوماتيالىق كەلىسسوز بەن بارىس-كەلىستىڭ باسىندا جۇرگەن جانە تاق مۇراگەرلەرىن دايىنداۋدا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن اتالىقتاردىڭ ورنى ەرەكشە. تاريحشى قۇربانعالي ءحاليديدىڭ جازۋىنشا, اتالىقتاردىڭ سارايداعى بيلىك قۇزىرى ۋازىردەن جوعارى بولعان. ءتۇرلى كەلىسسوزدەر مەن قۇجاتتارعا حان قۇقىعىنداي جارلىققا ءمور باسۋ قۇقىعىنا دا يە بولىپتى. بۇل تۋرالى تاريحشى عالىم جامبىل ارتىقباەۆ: «باس ەلشىلەردىڭ ءبارى – اتالىقتار. رەسەي, قىتاي قۇجاتتارىنا, نە بولماسا تۇركيادا سۇلتان احمەتكە جازىلعان حاتتاردى قاراپ وتىرساق, بارلىعىن اتالىقتار اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى باسقارىپ وتىرعان. باس ەلشىلەر اتالىقتار اۋلەتتەرىنەن شىققان», دەيدى.
«قايىپ حاننىڭ 1718 جىلى پەتر پاتشاعا ەلشىلىگىن باستاعان ارىستان اتالىقتىڭ ۇلى تانتاي باتىر. ونىڭ دەڭگەيىن قايىپ حاننىڭ پەتر پاتشاعا جازعان حاتىنان مىنا ءۇزىندى كورسەتىپ بەرە الادى: «ا پوسلال يا وت سەبيا ك ۆاشەمۋ ۆەليچەستۆۋ ستاريننوگو سۆوەگو سلۋگۋ ي اتالىكا اراسلان-باتىريا, لۋچشەگو چەلوۆەكا, سىنا ەگو تانتايا-باتىريا بولشيم پوسلاننيكوم» دەيدى. بۇل جەردە قايىپ حان الدىمەن ارىستان اتالىق اۋلەتىنىڭ قازاق حاندىعىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاعان. ەكىنشىدەن, ارىستان اتالىقتىڭ بالاسى تانتاي باتىردىڭ باس ەلشى رەتىندە سانكت-پەتەربۋرگكە اتتانعانىنا اسا ماڭىز بەرىپ, پەتر پاتشاعا دا سالماق ارتىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, قازاق حاندىعىنىڭ ءاز تاۋكە حان زامانىنداعى ەلشىلىكتەرىن كوپ باستاعان تايقوڭىردىڭ ءوزى بۇل جولى باس ەلشى تانتاي باتىرعا كومەكشىلىككە بەكىتىلگەنى دە كوپ ماسەلەنى اڭعارتسا كەرەك», دەيدى ج.ارتىقباەۆ ءوزىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ.
تاريحشى سوزىنە سۇيەنەر بولساق, قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ زاڭدارىندا ارنايى ەرەجە بولماسا دا سىرتقى ەلدەرمەن تەپە-تەڭدىكتى ۇستاۋ ماسەلەسى اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىندە كەزدەسەدى.
قازاق حالقىنىڭ ديپلوماتيالىق تاريحى مەن كەلىسسوز ونەرىن تەرەڭ زەرتتەپ, تۇبەگەيلى زەردەلەپ شىعۋ – الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى ءىس. ول ءۇشىن تەگەران, تاشكەنت, قازان, ومبى, ورىنبور, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, بەيجىڭ سەكىلدى قالالارداعى ارحيۆ قۇجاتتارىنا ءۇڭىلۋ ماڭىزدى.
ولجاس بەركىنباەۆ,
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ
ءۇشىنشى حاتشىسى