اش ادامداردى الالاۋ

اشتارعا كومەك كوميسسيالارى

ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ماجىلى­سىن­دە بايانداما جاساپ, جاپپاي اشتان ءولىپ جاتقان حالىققا كومەك كورسەتۋدى تالاپ ەتكەن سول كەزدەگى قازاقستان واك توراعا­سى سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ: «قىر­داعى قازاقتار ءوز قىستاۋىندا ءۇي ءىشى, بالا-شاعاسىمەن بىرگە قىرى­لىپ جاتىر», دەگەن ءبىر اۋىز سوزىنەن-اق زۇل­مات كە­زەڭنىڭ كوشپەلى قازاق اۋىلدارىنا اكەل­گەن قاسىرەتىنىڭ قانشالىقتى اۋىر بولعانىن اڭعارۋعا بولادى.  

س.مەڭدەشەۆتىڭ بايانداماسىنان كەيىن 1921 جىلى قازاق واك جانىنان اش-جالاڭاشتارعا كومەك كورسەتۋ جونىن­دەگى ورتالىق كوميسسيا قۇرىلادى. ول 1921 جىلدىڭ 15 شىلدەسىنەن باستاپ جۇمىسقا كىرىسەدى. اش حالىققا كومەك قولىن سوزۋ جونىندەگى توتەنشە كوميسسيا قوستاناي وڭىرىندە گۋبەرنيالىق ازىق-ت ۇلىك كوميتەتىنىڭ جانىنان 1921 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا عانا قۇرىل­عان. ارتىنشا مۇنداي كوميسسيالار بار­لىق اۋداندىق جانە بولىستىق ازىق-ت ۇلىك كوميتەتتەرىندە پايدا بولا باس­تادى. اشتىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى گۋبەرنيالىق توتەنشە كوميسسيانىڭ 1921 جىلدىڭ 28 جەلتوق­سانىنداعى نۇسقاۋ­لىعىنا سايكەس ءوڭىردىڭ بارلىق اۋداندارى مەن جەكەلەگەن پوسەلكەلەرىندە تاۋلىگىنە كەمىندە 100 ادام جۇرەك جال­عايتىن قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى ۇيىمداستىرىلدى. مۇنداي اشىق اس­حانالارعا قاجەت جابدىقتار مەن وتىن-سۋ ەرىكتى نەمەسە ءماجبۇرلى تۇردە جي­­نالىپ الىندى. مىسالى, ءاربىر ديىر­مەن يەسى مەن ماي شايقاۋشىعا اشىق­قانداردى كۇن سايىن تاماقتاندىرۋ, ال تۇراقتى ساۋدا لاپكەسى بارلارعا ءبىر-ءبىر اش ادامنان باعۋ مىندەتتەلدى. مۇن­داي قامقورلىققا الىنعان اش-ارىق­تار كوميسسيا ەرەجەسىنە سايكەس ءوزىن تاماق­تاندىرۋشىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا الىنە قاراي شارۋاشىلىق جۇمىستارىن اتقارۋى ءتيىس بولدى. اۋداندىق جانە بو­لىس­­تىق كوميسسيا ءار ايدىڭ بىرىنە قاراي اسحانادان تاماقتاناتىن جانە تۇر­عىنداردىڭ قامقورلىعىنا الىنعان اش-ارىقتىڭ ءتىزىمىن الىپ وتىردى.

1922 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا قوستاناي گۋبەرنيالىق اسكەري كوميسسارياتى جانىنان اشتارعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى اسكەري كوميسسيا قۇرىلىپ, اسكەري قىز­مەتشىلەردىڭ ازىق-ت ۇلىك پايەگى مەن جا­لاقىسىنىڭ كەم دەگەندە 10%-ى اش-جا­لاڭاشتارعا اۋدارىلا باستايدى. بۇل كو­ميسسيا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك جانە ازامات سوعىسىنىڭ مۇگەدەكتەرى مەن ولاردىڭ وتباسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالدى. اسكەري كوميسسيا اشتارعا تۇراقتى تۇر­دە كومەك كورسەتۋمەن قاتار, گۋبەرنيا اۋما­عىنداعى بارلىق اسكەري بولىمشە مەن مەكەمە باستىقتارىنا جەدەل تۇردە سەن­بىلىكتەر ۇيىمداستىرۋ, گارنيزون مونشالارىن ازاماتتارعا اقىلى تۇردە ۇسىنۋ, قوعام­دىق جانە قىزمەتتىك ءتارتىپ بۇز­عان­داردان اشتاردىڭ پايداسىنا ايىپ­پۇل الۋ, ءتىزىم بويىنشا ەرىكتى ساداقا جيناۋ, قايىرىمدىلىق كەشتەر مەن كون­­تسەرتتەر, دارىستەر ۇيىمداستىرۋدى تاپ­سىردى. بۇدان تۇسكەن قارجى تۇگەلدەي اش­­تارعا كومەك قورىنا اۋدارىلىپ وتىر­عان.

سوعان قاراماستان, 1922 جىلدىڭ باسىنا قاراي اش-ارىقتار مەن اشتان ولگەندەر سانى كۇرت ءوسىپ كەتەدى. ويتكەنى اشتارعا بولىنگەن كومەك ءاۋ باستا گۋبەرنياعا ءار 10 كۇن سايىن كەلىپ تۇرۋى ءتيىس دەپ جوس­پارلانعانىمەن, ازىق-ت ۇلىك ءتۇرلى سەبەپ­تەرمەن كەشىگىپ, ۋاقتىلى جەتپەي قالعان. ماسەلەن, ارحيۆ قۇجاتتارىندا ماسكەۋدەن اش-جالاڭاشتارعا دەپ جىبە­رىلگەن ناندى جولشىباي ساراتوۆ, سامارا, چەليابى مەكەمەلەرى تالاپ العانى نەمەسە ۇرلانعانى تۋرالى مالىمەتتەر ساقتالعان. وسىلايشا, اشتان ولگەندەر سانى كۇن ساناپ ارتىپ, ەل ءىشىن سۇزەك دەن­دەپ, وعان قاڭتاردىڭ ۇسكىرىك ايازى مەن قارلى بورانى قوسىلىپ, ناۋبەتتىڭ اۋقى­مىن كەڭەيتىپ جىبەرگەن.

اۋداندىق جانە بولىستىق توتەنشە كوميسسيانىڭ ەسەپ قۇجاتتارىندا حالىق­تىڭ تامىر مەن ءشوپتى ازىق ەتىپ, كەيبىر بولىستاردا يت پەن مىسىق قالماعانى, ادامدار تۋلاق قايناتىپ, سورپاسىن ءىشىپ جاتقانى, ەل ىشىندە كىسى­جەگىشتەر شىعا باستاعانى تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسەدى.  

كورنەكتى ۇلت قايراتكەرى سماعۇل سا­دۋاقاس ۇلىنىڭ «قوستاناي – تورعاي» اتتى ماقالاسىندا توبىل-تورعاي وڭىرىن­دەگى اشتىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى كو­ميس­سيانىڭ جۇمىسى اشىق سىنالادى. اۆتوردىڭ «...جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سوڭعى ءبىر ماقالاسىندا ورىنبور ازاماتتارىنا «اشتاردىڭ جانىنا بارىڭدار» دەپ اقىل بەردى. جانىنا بارعانمەن, ءبىزدىڭ ادەمى كوزىمىز اشقا تاماق بولاتىن كورىنبەيدى», دەگەنىنەن سول كەزدەگى ۇلت جاناشىرلارىنىڭ ناۋبەت جايلاعان وڭىر­لەرگە بارىپ, ەل ءىشىن ارالاپ, قولدان كەلگەنىنشە اشتارعا كومەك كورسەتۋگە كۇش سالعاندىعى اڭعارىلادى. 1921 جى­لى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تاپسىر­ماسىمەن توبىل-تورعايعا كەلگەن سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ءوزى دە ەلدى ارالاپ, گۋ­بەرنيالىق توتەنشە كوميسسيانىڭ جۇ­مىسىمەن تانىسادى. وسى ساپارىنان كورگەن-تۇيگەندەرىن كولەمدى ماقالاعا ارقاۋ ەتكەن قايراتكەر اشتىققا قارسى وڭىر­لىك كوميسسيالاردىڭ قازاقتاردى الا­لاپ وتىرعانىن اشىنا ايتىپ, «قوس­تانايدىڭ ورىستارىنان قازاقتىڭ ءحالى جامان», دەپ جار سالادى. كوميسسيا جۇمى­سىنداعى بىرجاقتىلىقتى اشىپ كور­سەتۋ ءۇشىن ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرە كەت­كەندى ءجون كوردىك:

«قوستاناي مەكەمەلەرىنىڭ اشتارعا جاردەم بەرۋى دە باسقاشا. وزدەرىنىڭ قوستانايىنشا! ...اشتارعا جاردەم بەرە­تىن مەكەمەنىڭ باستىعى گروزا ...سويلەيدى: «...قوستاناي گۇبىرناسىندا پالەنشە مىڭ اش بار. ولاردىڭ پالەنشە مىڭىن ىس­تالاۋاي اشىپ, بالالار ءۇيىن جاساپ, تاماق­تاندىرىپ جاتىرمىز. جازدىگۇنى ىستالاۋايلار استىق ءبىتىپ قالىپ, اۋىر حالدە بولدى. مالى بار ادامداردىڭ 10 قاراسىنان ءبىر قارا الىپ, ىستالاۋايعا بەرىپ, ەكىنشى استىق كەلگەنشە امان ساق­تاپ قالدىق».

مەن سۇرايمىن:

– قازاق ىشىندە ىستالاۋاي, بالالار ءۇيى بار ما؟

جاۋاپ:

– جوق.

– سوندىقتان تاماقتاندىرىپ جاتقان­دارىڭىزدىڭ ىشىندە قازاق جوق قوي؟

– جوق.

مەن سۇرايمىن:

– مالى بار دەپ كىمدى ايتاسىڭدار؟

جاۋاپ:

– قازاقتى.

مەن سۇرايمىن:

– سونىمەن مالدى كىمنەن الدىڭدار؟

– قازاقتان.

مەن اشۋلانىپ سۇراي باستايمىن:

– نە سەبەپتى بۇلاي قىلاسىڭدار؟ كىم سەندەرگە قازاققا جاردەم بەرمە, ولاردان مال ال دەدى؟

الدىمدا وتىرعان ورىسىم اسىقپاي ساس­پاي, مەنىڭ اشۋلانعانىمدى جاقتىرماي, قاباعىن شىتىڭقىراپ جاۋاپ بەردى:

– مەن سىزگە ءسوزىمنىڭ الدىندا ايتتىم عوي: ءبىز ورىس-قازاق دەپ اشتاردى بول­مەيمىز. ماعان ءبارىبىر: قاي جەردە مال بولسا, سودان مال الىنادى... بۇل ايت­قاندار ەرتەگى ەمەس, شىپ-شىن وقيعا. قوس­تانايدا بولىپ وتىرعان وقيعا», دەپ جازادى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى.

وسىنىڭ وزىنەن-اق قوستاناي ءوڭىرىن شارپىعان ناۋبەت كەزىندە جەر-جەردە جاڭا وكىمەت جانىنان قۇرىلعان توتەنشە كوميسسيالاردىڭ اۋىلداعى اش قازاققا ونشا بۇيرەك بۇرىپ, جاناشىرلىق تانىتا قويماعانىن, كەرىسىنشە وزەكتەن تەۋىپ, قولىنداعى بار مالىن تارتىپ الىپ, نەگىزىنەن قارا شەكپەندىلەر قونىس­تانعان قالاداعىلارعا سورپا عىپ بەرىپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. ناتي­جەسىندە, اشتان قىرىلعان ەسەپسىز قازاقتىڭ سانى ساناتقا ەنبەي  قالدى. ناۋ­بەت جىلدارى نەشە ادام ءولدى دەگەن ساۋالعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ناقتى جاۋاپ تا­بىلماي وتىرعاندىعىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتسا كەرەك. مۇنى قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن بەرىك ارساەۆتىڭ ءوز اناسىنان ەستىگەن اڭگىمەسى دە راستايدى: «انام ناۋبەت جىلدارى اۋليەكول مەن قوس­تانايدىڭ اراسىنداعى قارا جولدىڭ ەكى شەتى ادام سۇيەگىنە تولىپ كەتكەنىن اي­تىپ جىلاپ وتىراتىن», دەيدى زەينەتكەر.

اشتارعا اراشا تۇسكەن ارا

الاپات اشتىققا قارسى كۇرەستە دار­مەنسىزدىك كورسەتكەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ كاپيتاليستىك ەلدەردەن كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولعانى بەلگىلى. بۇدان كەيىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ گەربەرت گۋۆەر باستاعان امەريكا اكىمشىلىك كو­مەگى (ارا) قولۇشىن سوزادى. ارا-نىڭ ۋفاداعى وكىلدىگى قازاقستاننىڭ سول­تۇستىك ايماعىنىڭ ءبىراز بولىگىنە, سونىڭ ىشىندە قوستاناي وبلىسىنداعى اشىق­قان ەلگە ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىپ تۇر­عان. قايىرىمدىلىق شاراسىنا اقش اسكەرىنىڭ وتستاۆكاداعى پولكوۆنيگى ۋول­تەر لايمون بەلل جەتەكشىلىك ەتەدى. وب­لىستىق اسسامبلەيا جانىنان جۇمىس ىستەپ جاتقان عىلىمي-ساراپتامالىق توپتىڭ مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايبەك شالعىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ارا-نىڭ ۋفا وكرۋگى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ ءىرى قايىرىمدىلىق كۇشتەرىنىڭ ءبىرى بولعان. بەلل وزىنە بەلگىلەنگەن اۋماقتى ۋفا – باشقۇرت – چەليابى – ەكاتەرينبۋرگ – قوستاناي وكرۋگى دەپ ءجيى كورسەتىپ وتىرعان. سونداي-اق ءوزى جىبەرىپ وتىرعان حات-حابارلاردا بۇل وكرۋگتىڭ اۋماعى بۇ­كىل فرانتسيانىڭ جەرى­نەن ۇلكەن ەكەنىن ايتادى. بۇل وكرۋگتە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ پولشاعا كورسەتىلىپ جات­قان جاردەم شارالارىنان اناعۇرلىم ما­ڭىزدى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتەدى. امە­ريكالىقتار اشتىققا قارسى كۇرەس شارالارىنىڭ ناتيجەسىن ءبىلىپ وتىرۋ ماقساتىندا وكرۋگكە قاراستى ەلدى مەكەن­دەردى كارتاعا ءتۇسىرىپ وتىرعان.

– قوستاناي گۋبەرنياسىندا ارا-نىڭ رەسمي قىزمەتى 1921 جىلدىڭ كۇزىندە باس­تالدى. باستاپقىدا تەك مۇمكىندىگىنشە مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتىپ اشىققان دەپ تانىلعان 14 جاسقا دەيىنگى بالالارعا عانا كومەك كورسەتىلدى. الايدا 1922 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قوستانايدا بالالار 10 625 پايەك, ەرەسەكتەر 49 886 پايەك ازىق-ت ۇلىك كومەگىن الادى, – دەدى ايبەك شالعىمبەكوۆ.    

قوستانايدىڭ ماڭايىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ بىرىندەگى ارا اسحاناسىنىڭ اشتاردى تاماقتاندىرۋ بارىسى بىلايشا سيپاتتالادى: ء«يىن تىرەسكەن اش-ارىق بالالار مەن ەرەسەكتەر, جۇكتى ايەلدەر, اسىراۋشىلار كارتوچكا الۋ ءۇشىن  بىرنەشەساعات بويى كەزەكتە تۇرادى. عيماراتتىڭ ءىشى  ايقاي-شۋعا تولىپ كەتەدى. كوپتەن بەرى بوتقا مەن اق ناندى تۇسىندە عانا كورىپ جۇرگەن بالالار قولدارىنا قاسىق ۇستاپ بوتقا سالىنعان ىدىسقا ازەر دەگەندە جەتەدى. كوبى تاماعىن تاۋسىپ ىشە المايدى, ناندى وزدەرىمەن الىپ كەتەدى. تاماق دارىگەر كۋالىگىن العان ناۋقاستاردىڭ ۇيىنە بەرىلەدى. جۇكتى ايەلدەر مەن ەمشەكتەگى بالاسى بار ايەلدەر ءبىرىنشى كەزەكتە الادى…»

ا.شالعىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ارا 1922 جىلعى شىلدە ايىندا اسا بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ سىرتىندا, 1922 جىل­دىڭ 1 ماۋسىمىندا وڭىرگە مەم­لەكەت­تىك كومەك ءبولىنىپ, اشتارعا كومەك كور­سەتۋ جونىندەگى گۋبەرنيالىق كومي­س­سيا ارقىلى 50 مىڭ پۇت بيداي جەتكى­زىلەدى.

1922 جىلدىڭ 10 شىلدەسىندەگى مالى­مەت بويىنشا, امەريكا اكىمشىلىك كومەگى بالا­لارعا 35 مىڭ پايەك, ەرەسەكتەرگە 36 مىڭ پايەك بەرگەن جانە وزدەرىنە بەكى­تىلگەن اۋداندارعا 45 مىڭ پۇت ازىق-ت ۇلىك تاراتقان.

–1922 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە امە­ريكا­لىقتار ازىق-ت ۇلىك تاراتۋدى ازايتا باستادى. مىسالى, 23 قىركۇيەككە دەيىن قوستاناي گۋبەرنياسىندا اش-جالا­ڭاشتارعا كۇن سا­يىن 50 مىڭ پايەك ۇلەس­تىرىلىپ كەلسە, وسى ايدىڭ سوڭعى اپتاسىندا بىردە-ءبىر ادامعا پايەك بەرىلمەگەن. امە­ريكالىقتاردىڭ جاردەم شارالارىن كىلت توقتاتۋىنا حالىق اشتان قىرىلىپ جات­قاندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەتەلگە بيداي ەكسپورتتاي باستاعانى سەبەپ بولدى, – دەيدى ا.شالعىمبەكوۆ.  

عالىمنىڭ قولىنداعى 1922 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە وتكەن 3-ءشى قوستاناي كەڭەس­تەر سەزىندەگى ءجارىسسوز قۇجاتىندا كەز­دەسەتىن «...اسحانالاردى جابۋعا ءالى ەرتە. كەدەي حالىققا ءالى دە كومەك قاجەت. قام­قورلىق ءبىرىنشى كەزەكتە بالالارعا باعىتتالۋى كەرەك. قازاق بالالارى قى­رىلىپ جاتىر…» دەگەن دەرەكتەر اتال­عان باسقوسۋدا تالقىلانعان نەگىزگى ماسە­لە قايىرىمدىلىق مەكەمەلەرىنىڭ جۇ­مى­سىن توقتاتپاۋ توڭىرەگىندە وربىگەنىن ايعاقتايدى.

الايدا رەسمي ستاتيستيكا اشتار سا­­­نى­نىڭ ازايعانىن مالىمدەگەن سوڭ, 1923 جىلعى كوكتەمدە ارا قازاقستان اۋماعىنداعى ءوز قىزمەتىن رەسمي تۇردە توقتاتادى. الايدا كومەككە مۇقتاج اشتار ءالى دە كوپ ەدى. سوندىقتان  ارا ءوز قىزمەتىن رەسمي توقتاتقاننان كەيىن دە ءبىراز ۋاقىت قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى كوپتەگەن بالالار ءۇيىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان. 1923 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا امەريكالىقتار قوستانايعا ەكى ۆاگون تاماق جەتكىزەدى. ءساۋىر ايىندا بالالارعا كۇن سايىن 10 مىڭ اس پايەگى بەرىلىپ وتىرعان. شەتەلدىك ۇيىمنىڭ قايىرىمدىلىق قىزمەتى 1923 جىلدىڭ مامىر ايىندا تۇبەگەيلى توقتايدى.

قوستاناي وبلىسى