حالقىمىزدىڭ ارداقتى اقىندارىنىڭ ءبىرى, تالانتتى ليريك, عاجاپ اۋدارماشى, بىلىكتى ادەبيەتشى, قالامى جۇيرىك جۋرناليست, قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى كوركەمسوز شەبەرلەرىنىڭ ءبىرى – عالي ورمانوۆ. ول – جان سىرلارىن, تابيعات سيپاتتارىن سۋرەتتەگەن, ليريكالىق جىرلارىن ازاماتتىق اۋەندەرمەن توعىستىرا بىلگەن تولىمدى اقىن. كوپتەگەن ولەڭدەر جيناعىنىڭ, بىرنەشە پوەما, اڭگىمە جانە وچەركتەردىڭ اۆتورى اتانعان ول جەر جانناتى جەتىسۋ ولكەسىندە, قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ قاپال اۋدانىنا قاراستى ەشكىولمەس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلگەن.
اقىن باستاۋىش مەكتەپتە ءبىلىم الىپ, ساۋاتىن اشىپ, كەيىن الماتىداعى حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ دايىندىق كۋرسىندا وقيدى. اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ, ءبىراز جىل مۇعالىم بولىپ, ودان كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا قىزمەت اتقارادى. 1939-1945 جىلدارى جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى «مايدان» الماناحىنىڭ رەداكتورى, سوعىستان كەيىن «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولىپ بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەدى. قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا باس رەداكتور, قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا حاتشى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ول كىسىنىڭ 70 جىلدىق ومىرىنە كوز جۇگىرتسەك, قازاق ادەبيەتى سالاسىنىڭ مايتالمانى, وزعان جۇيرىگى بولعاندىعىن كورەمىز.
عالي ورمانوۆتىڭ وسىنداي جوعارى دەڭگەيدەگى تانىمال اقىن بولۋىنا جامبىلدىڭ قوسقان ۇلەسى زور. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, عالي جامبىل جاباەۆقا 1939-1945 جىلدار ارالىعىندا ادەبي حاتشىلىق قىزمەت اتقارعان. تەك قانا ادەبي حاتشىسى بولعان جوق, ءارى حاتشىسى, ءارى سىرلاسى, ءارى دوسى, ءتىپتى بالاسىنداي بولدى دەسە دە ارتىق ەمەس. جامبىلعا ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا, ياعني 1938 جىلى 92 جاسىندا اقىندىق ءومىرىنىڭ 75 جىلدىعى تويلانعان ۋاقىتىندا قازاقستان ۇكىمەتى 12 بولمەدەن تۇراتىن ۇلكەن ءۇي سالىپ بەرىپ, تولىقتاي ۇكىمەتتىڭ قامقورىنا الادى. قارت جامبىلعا جەكە دارىگەر, مەدبيكە, اسپاز, كولىك جۇرگىزۋشى, سونداي-اق بىرنەشە ادەبي حاتشى تاعايىنداعان. ادەبي حاتشىلارى ءابدىلدا تاجىباەۆ, قاپان ساتىبالدين, قالمۇقان ابدىقادىروۆ, عالي ورمانوۆ, تايىر جاروكوۆتار كەزەكپەن كەلىپ, اقىن ولەڭدەرىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن. بۇل جونىندە ادەبي حاتشىلارىنىڭ ءبىرى ءابدىلدا تاجىباەۆ 1957 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جاريالاعان «جامبىل مەن عالي» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «زامانى ءبىر, ونەرى ءبىر قازاق اقىندارىنىڭ ءبىرسىپىراسى ۇلى قاريانىڭ جاس قۇربى, جاس دوستارىنداي ەدى. ءبىز جامبىلدان ۇيرەنسەك, جامبىل بىزدەن ۇيرەنەتىن. جىر ۇياسىنداي, ءتىل قازىناسىنداي اقىن اۋزىن اشسا ءسوز التىنى توگىلەتىن. ءوزى اعىتىپ ايتاتىن, نوسەرلەتە قۇيىلىپ ايتاتىن تولعاۋ-تەرمەلەردەن باسقا, جاتقا بىلەر داستاندارى قانشا ەدى؟! تالاي ىرعاقتار, تالاي ۇيقاستار, وتتى, ورەلى سوزدەر ونىڭ اۋزىنان ۇشىپ, ءبىزدىڭ كەۋدەمىزگە, زەردەمىزگە قوناتىن. ول ايتاتىن شەشەن اڭگىمەلەر, حيكايالار, ەرتەكتەر, ماقال-ماتەلدەر دە تاۋسىلماستاي كەن ەدى. سۇيسىنە تىڭداپ, سۇيە جاتتايتىنبىز ءبارىن دە. ال سول سياقتى مول اقىن, كەن اقىن كىتاپ, گازەتتى, جازاتىن اقىنداردىڭ ولەڭ-جىرلارىن, جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن دا ءبىز ارقىلى تانىپ, ءبىز ارقىلى قانىعاتىن... ءسويتىپ, ءبىز سۇيىكتى قارتتىڭ كوزى دە, قۇلاعى دا بولاتىنبىز. سول كومەكشىلەرىنىڭ ىشىندە جامبىل قارتتىڭ ەڭ جاقىنى – ەڭكەك تارتا باستاعانشا جامبىلعا ق ۇلىنداي قىزمەت قىلعان عالي ورمانوۆ بولاتىن. عالي ءازيز اتانىڭ باسشىلىق تا, قوسشىلىق قىزمەتىن قوسا اتقاردى. كوپ جىل بىرگە جاساسىپ, باستاسىنا دا, تۇستاسىنا دا اينالعان جاس دوسىن جاكەڭ بالاسىنداي كورىپ كەتكەن. ول قۋانىشىن دا عاليعا ايتاتىن, اۋىرسا مۇڭ-سىرىن دا عاليعا ايتاتىن. ءارى ساق, ءارى جاسقا قاتالدىعىن ۇستانا بىلگەن اتانىڭ سەنىمىنە ەنبەي, كوڭىلىن تاپپاي, ونى قاجەتتى كەزىندە وتاندىق ءمانى بار, ۇلكەن تاقىرىپتارعا جىرلاتا بەرۋ دە وڭاي ەمەس-ءتىن. كورىنگەن كىسىنىڭ كولدەنەڭنەن كىرىسىپ, «جاكە, جىرلاڭىزشى» دەگەنىنە ول جىرلاي سالمايتىن. دومبىراداي بۇراپ, كۇيىنە كەلتىرمەي, ۇلكەن كەۋدەسىنە تولعاق تۇسىرمەي, جۇرەگىن ەلىكتىرمەي جاكەڭ جاعىن اشپايتىن. ەسىتپەگەن, ۇقپاعان «اڭقاۋ» بوپ قويا سالاتىن. ال عالي ءوزى دارىندى اقىن بولعاندىقتان قارت اقىننىڭ جۇرەك كىلتىن شەرتە ءبىلدى. وعان قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەرىكسىز تەبىرەنۋىنە اقىلدى اڭگىمە ايتاتىن, سودان سوڭ بىرتە-بىرتە جىر جولىنا جەتەكتەپ تۇسىرەتىن. مىنە, سول كەزدە كارى تارلان دومبىراسىنا جابىساتىن دا, قوس ىشەكتەن ءۇن تاباتىن دا قوسىلاتىن. ال عالي دۇنيەگە جاڭا تۋعان عاجايىپ جىرلاردى قاعازعا تۇسىرەتىن. كەزىندە بۇكىل كەڭەس حالقى سۇيگەن جامبىل ولەڭدەرىنىڭ كوبىن عالي وسىلاي جازىپ العان».
ءا.تاجىباەۆتىڭ بۇل سوزىنەن عالەكەڭنىڭ قارت اقىن ءتىلىن تابا بىلگەن, ىشكى سىرىن سەزىنە بىلگەن بىرەگەي حاتشىسى بولعاندىعىن بايقاۋعا بولادى. اقىننىڭ قىزى جاميعا ورمانوۆا دا ءا.تاجىباەۆتىڭ ويىن ساباقتاي تۇسەدى. «جاس الاش» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا جاميعا ورمانوۆا: «اكەم وتە بالاجان كىسى ەدى. بالالارىنىڭ ءبىلىمدى بولعانىن جاقسى كورەتىن. جامبىل اتا كەلگەندە, ۇنەمى ءبىزدىڭ ۇيگە تۇسەتىن. شەشەم بولسا اسىن دايارلاپ, جاعدايىن جاسايدى. مازاسىن الماسىن دەپ ولار وتىرعان بولمەگە ءبىزدى جىبەرمەيتىن. ۇيدە ءۇش بالا بولاتىنبىز. سوندا جامبىل اتا «وسى ءۇيدىڭ بالالارى قايدا, بالا بار ەكەندىگى ءتىپتى بىلىنبەيدى عوي» دەپ بالالىق شاعىنداعى اكەسى مەن جامبىل قارتتىڭ دوستىعىن ەسىنە الادى.
اقىننىڭ 110 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعان جەتىسۋ وڭىرىندە وتكەن «عالي ورمانوۆ – مايتالمان ليريك اقىن» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا اقىننىڭ قىزى جاميعا ورمانوۆا: «ادامگەرشىلىكتىڭ بار اسىل قاسيەتتەرىن بويىنا جيناقتاعان اكەم 1939-1945 جىلدارى جىر الىبى جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى, پوەزياداعى ءىلياستىڭ ءىزباسارى بولعان. 4-5 جاسار كەزىمدە 96 جاستاعى جامبىل اتامىز كوك بازاردىڭ جانىنداعى ۇيىمىزگە ءجيى كەلىپ تۇراتىنى ەسىمدە. جان سارايى قازىناعا تولى بولعان جامبىل بابامىزدىڭ كوڭىلىنىڭ كىلتىن تابۋ وڭاي شارۋا بولماعان. بيىك بايتەرەگىمىز بولعان اكەم بىزگە كىتاپ وقىڭدار دەپ ءجيى ايتاتىن. اسىلدىعىنان اينىماعان ول ومىردە وتە قاراپايىم, مەيىرىمدى, اق كوڭىلدى, ادال, جومارت, جاناشىر جان بولعان ەدى. ءدال وسى قاسيەتتەرىمەن ول اينالاسىنا سىيلى ادام بولعان. جۇرەگىمەن جازعان جىرلارىن جاس ۇرپاق جاڭا عاسىرلارعا جەتكىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن» دەدى.
جامبىل قارتتىڭ كوزىن كورگەن جاميعا ورمانوۆانىڭ ەستەلىكتەرىنەن عالي مەن جامبىل اراسىنداعى ىشكى سىيلاستىقتى, ادال دوستىقتى, شىعارماشىلىق جاڭا تولقىندى كورەمىز. جامبىلعا ادەبي حاتشىلىق قىزمەتىن اتقارعان جىلدار ارالىعىندا عالي ورمانوۆ قارت اقىننىڭ كوپتەگەن ولەڭدەرى مەن جىرلارىن, ايتىستارى مەن ارناۋلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن. اقىننان جازىپ العان اتالمىش تۋىندىلاردىڭ بارلىعى قاعاز بەتىنە بىردەن وڭاي تۇسە قويماعان. جامبىل شابىتى كەلگەن كەزدە عانا ولەڭ-جىرلارىن شىعارعان. عالي سول كەزدە ولەڭدەرىن بىردەن قالتقىسىز جازىپ الىپ, ونى كەيىننەن اقىننىڭ وزىنە قايتادان وقىپ بەرىپ, ولەڭنىڭ شاشاۋ كەتكەن جەرلەرىن جۇپ-جۇمىر بولعانشا ماقامىنا سالىپ وڭدەۋدەن وتكىزگەن. وسىلايشا, عالي ءار كەز قارت اقىننىڭ ويىنان شىعا بىلگەن. جامبىل مەن عالي اراسىنداعى دوستىق پەن سىيلاستىقتىڭ بولعاندىعىن قارت اقىننىڭ عاليعا ارناپ شىعارعان بىرنەشە ولەڭىنەن دە بايقاۋعا بولادى. جامبىل «قالجىڭ», «جەتىپپىن جۇرە-جۇرە قىر باسىنا», «جامبىل ولەڭ ايتپايدى جانتايعان سوڭ», «كەكىلىك ۇشىپ ءدۇر ەتتى», «كارىلىك», ء«يىستى مايعا» ولەڭدەرىن تىكەلەي عاليعا ارناعان. 1939 جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعى عالي ورمانوۆتى قارت جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى ەتىپ تاعايىنداعان كەزىندە, الماتىدان جامبىلدىڭ اۋىلىنا بارا سالا عالي: «اسسالاۋماعالەيكۇم, دەنساۋلىعىڭىز قالاي؟» دەپ سۇراعاندا, جامبىل بىردەن ولەڭدەتىپ جاۋاپ قايىرعان ەكەن. سودان بەرى بۇل ولەڭ تاريحتا «كارىلىك» دەپ اتالىپ, جامبىلدىڭ عاليعا ارناعان ەڭ العاشقى ولەڭى بولىپ ەسەپتەلەدى. «كوكىرەگىڭ كىرىلدەپ, كوزدىڭ الدى ىرىڭدەپ. قاز-قاز باسقان بالاداي, بۋىندارىڭ دىرىلدەپ. قارتايعان سوڭ, نەمەنە, قاۋىپ ويلايتىن كۇنىڭ كوپ. ايلاشى ەكەن كارىلىك, بىرگە تۇنەپ, ءبىر ءجۇرىپ. سىر بىلدىرمەي سۇراماي, نە كورسەتىپ توناماي, مۇشەڭدى العان بىرىندەپ».
1939 جىلدىڭ 9 قاراشاسى كۇنى الماتىدا شىندىقتى جانى قالايتىن قازاق اقىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق سلەتى وتەدى. سلەتكە جۇرگەلى جاتقانىندا عالەكەڭ قارت اقىننىڭ كيىمىنە ءاتىر سەۋىپ, كيىمىنىڭ جاعا-جەڭىن رەتتەي باستايدى. سول كەزدە جامبىل عالەكەڭە قاراپ تۇرىپ ازىلدەپ ء«يىستى مايعا» دەپ اتالاتىن ولەڭىن شىعارعان ەكەن: ء«يىسىڭ جاقسى نارسەسىڭ جاس ادامعا, جاراسپايسىڭ توقساندى جاساعانعا. جاس كۇنىمدە جانىمنان شىقپايتىندار, ءبارى دە ۇقساپ كەتتى عوي قاشاعانعا. جابى كۇيىك بولار ما بايلاعانمەن, جاسىق – بولات بولار ما قايراعانمەن؟ جامبىل قايتا جاسارىپ جىگىت بولماس, جاعاسىن نەشە قايتا مايلاعانمەن. جاباعىنى جاپسىرىپ يەگىمە, جۇرگەنىمە, ءوزىم دە كۇلەمىن دە. كورولىندەي كارتانىڭ قاۋجيىپپىن, قانشا جىلۋ بولعانمەن جۇرەگىمدە».
جامبىل مەن عالي تازا اۋادا سەرۋەن قۇرىپ, اڭگىمە ايتقاندى جاقسى كورەدى ەكەن. بىردە قارت اقىن عاليمەن قۇس اتىپ الۋ ماقساتىندا تاۋعا بارادى. ولەڭ مەن جىرعا كەلگەندە الدىنا جان سالدىرمايتىن عالي ساياتشىلىققا كەلگەندە وراشولاقتاۋ بولعان ءتارىزدى. تاڭ سارىدەن كۇن باتقانعا دەيىن قۇس اڭدۋمەن وتىرعان عالي قانجىعاسىنداعى بارلىق وعىن تاۋىسىپ, ۇيىنە ولجاسىز بوس قايتقان ەكەن. عاليدىڭ بۇل ارەكەتىن كورگەن قارت اقىن ءوز ويىن «كەكىلىك ۇشىپ ءدۇر ەتتى» ءازىل-ولەڭىمەن جەتكىزەدى: «كەكىلىك ۇشىپ ءدۇر ەتتى, عالي شوشىپ ءدىر ەتتى, قارنى اشىپ قالجىراپ, ەكى يىعى سالبىراپ, كەشكە اۋىلعا قۇر جەتتى. اتقانى ءبىر ساۋىسقان, وقتىڭ ءبارىن تاۋىسقان. ۇيالعانىن بايقايمىن باسەڭ شىققان داۋىستان». بۇل ولەڭدى عالي ورمانوۆ اقىننىڭ اۋزىنان 1939 جىلدىڭ 15 جەلتوقسان كۇنى جازىپ العان ەكەن (جامبىل جاباەۆ. شىعارمالار. 1957 جىل). جامبىلدىڭ عاليعا ارناعان كەلەسى ولەڭى «قالجىڭ» دەپ اتالادى. «عالي مەنەن راحىمباي, مەنى جەمدەپ ءجۇرمىسىڭ. ەگىنشىنىڭ اتىنداي, بايلاپ ارپا, س ۇلىسىن. مۇنشا باعىپ-باپتاۋدى, جاقتىرمايدى تىم ءىشىم... قازىلىراق تارتقانعا, قىسىلىڭقى تىنىسىم. اقپان مەنەن قاڭتاردا, سوعىم شۇيگىن بولسىن دەپ, ىرىم ەتىپ كۇل سەۋىپ, سويامىسىڭ كىم ءبىلسىن!..»
قارت جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى عالي ورمانوۆ پەن دارىگەر راحىمباي دوسىمبەكوۆكە ايتقان بۇل ولەڭى اقىننىڭ 1946 جىلعى جيناعىندا جاريالانعان ەكەن. ولەڭ ماتىنىنە نازار اۋدارساق, قارتايعان شاعىندا «اقىننىڭ كومەكشىلەرى» جامبىلعا بارلىق جاعىنان كومەك كورسەتىپ سۇيەۋ بولعاندىعىن, ايتقانىن ەكى ەتپەي ءوز دەڭگەيىنەن اسىرىپ ورىنداعانىن كورۋگە بولادى. مۇنداي كورسەتكەن ۇلى كومەككە ىشتەي رازى بولعان جامبىل ءتىپتى كەيدە كومەكشىلەرىن وزىمەن تەڭدەي كورىپ قالجىڭداپ قويعاندىعىن دا بايقايمىز. ويتكەنى عالي اقىننىڭ شىعارعان ولەڭدەرىن ءبىر ساتتە قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, ونى ءمانىن كەلتىرىپ جۇيەلەپ, وزىنە قايتادان داۋىستاپ وقىپ بەرىپ وتىرعان. ال راحىمباي ساعات سايىن اقىننىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرىپ, سىرقاتتانعان ساتىندە ەم-دوم جاساپ تۇرعان. 1941 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جامبىلدىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرە باستاعان كەزىندە عالي: – جاكە, بۇگىن نە تۋرالى ايتاسىز؟ – دەپ قاعاز, قالامىن الىپ جامبىلدىڭ جانىنا كەلىپ وتىرعان ساتىندە قارت اقىن جانتايىپ وتىرىپ: «جامبىل ولەڭ ايتپايدى جانتايعان سوڭ, جالقاۋىراق تارتىپپىن قارتايعان سوڭ. كوڭىلسىزدەۋ سەكىلدى كورىنەمىن, دوس الىستاپ, قاسىمنان جار تايعان سوڭ. تارىنشاقتاۋ مىنەزىم – ۇرىسقاقتاۋ, ەرىنشەكتەۋ بولىپپىن – تىرىسقاقتاۋ. ايقايلاسا جۇيرىكتەي ءبۇيىرى قىزعان, اقىن-اق ەم ءبىر كۇندە ۇرىنشاقتاۋ. جاس بالاداي لەزدە كەتەم قالعىپ, قارتايعان سوڭ, ءبىر ۇيقى العان اڭدىپ, جازۋىڭدى عالي-اۋ قويا تۇرشى, شارشاڭقىراپ وتىرمىن, باسىم ماڭگىپ» دەگەن ەكەن. وسى ساتتەن باستاپ بۇل ولەڭنىڭ تاقىرىبى «جامبىل ولەڭ ايتپايدى جانتايعان سوڭ» دەپ اتالىپ كەتكەن.
جالپى عالي ورمانوۆتىڭ ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ, ۇزدىكسىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋىنا جامبىلدىڭ دا ۇلەسى وتە زور بولدى. بۇگىنگى تاڭدا عالي ورمانوۆ قىرىق جىل بويى كوركەم ادەبيەت سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, تاريحتا اتى التىن ارىپپەن جازىلاتىن قازاقتىڭ اتاقتى اقىندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ماڭگى-باقي حالقىنىڭ جۇرەگىندە ساقتاۋلى. جامبىل مەن عالي دوستىعى مەن باۋىرلاستىعى جىلدار وتكەن سايىن جاڭارىپ, تاريح جادىندا قالا بەرمەك.
شىرىن تويىنباەۆا,
مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
سۋرەتتە: جامبىل ۇلى تەزەكبايمەن جانە عاليمەن بىرگە. (سۋرەت جامبىلدىڭ 75 جىلدىق شىعارماشىلىق مەرەيتويىنا ارناپ شىعارىلعان فوتوالبومنان الىندى)
الماتى وبلىسى